ىشىمدىك تەك الكوماركەتتە ساتىلسىن: جاڭا شەكتەۋ قوعامدى تارتىپكە كەلتىرە مە

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇشىنشى قىلمىس الكوگولدى ىشىمدىكتەردى ىشكەن كۇيدە جاسالادى، ال ءاربىر ەكىنشى كىسى ءولتىرۋ ىشكەن ادامداردىڭ جانجالدارىنان بولىپ جاتىر. بۇل - الكوگول جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ءتونىپ تۇرعان ناقتى قاتەر ەكەنىن ايقىن دالەلدەيتىن ستاتيستيكا.
وسى دەرەكتەردى ەسكەرە وتىرىپ، ۆەدومستۆو الكوگول ونىمدەرىن تەك ارنايى دۇكەندەردە - الكوماركەتتەردە ساتۋدى ۇسىندى. ۇسىنىستىڭ نەگىزگى ماقساتى تۇسىنىكتى - تۇرمىستىق جانجالداردىڭ الدىن الۋ، جاستاردى زياندى ادەتتەردەن قورعاۋ جانە قوعامداعى ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ.
مينيسترلىكتىڭ رەسمي مالىمدەمەسى بويىنشا، ۇسىنىلعان شارالار تەك قانا قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەمەس، ءاربىر ازاماتتىڭ قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قوعامداعى ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا جاسالۋى كەرەك. بۇل باستاما - قوعامدا تۇتىنۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا، جاستاردى زياندى ادەتتەردەن قورعاۋعا جانە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان كەشەندى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى.
ناركولوگ توقتار قويشىبايەۆ ىشىمدىككە سالىنۋ ماسەلەسى وزەكتى ەكەنىن ساندارعا سالىپ ايتادى.
- 2023-2024-جىلدار قورىتىندىسىندا ديسپانسەرلىك باقىلاۋدا تۇرعان ادامدار سانى شامامەن تۇراقتى بولدى: 2023-جىلى - 77882، ال 2024-جىلى - 78431. سوڭعى 15-20 جىلدا الكوگولدى قولدانۋمەن ەسەپكە الىنعانداردىڭ جالپى سانى 100 مىڭعا جۋىق. بۇل ماسەلەنىڭ ءالى دە وزەكتى ەكەنىن كورسەتەدى، - دەيدى.
دارىگەردىڭ پايىمداۋىنشا، قاتاڭ تىيىم سالۋ نەمەسە تولىق شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس، سەبەبى ادامدار ءۇي شارابىن جاساۋى نە باسقا زياندى زاتتاردى قولدانۋى ىقتيمال.
- ەڭ ءتيىمدى جولى - الكوگولدى تەك مامانداندىرىلعان الكوماركەتتەردە ساتۋ جانە 21 جاسقا دەيىنگى جاستارعا ساتۋدى شەكتەۋ. بۇل شارا جاستاردى ءقاۋىپتى ادەتتەردەن قورعايدى. الكوگوليزمنىڭ اۋىر ساتىسىنداعى ادامدار ىشىمدىكتى تاۋىپ السا دا، حالىقتىڭ باسىم بولىگىن الكوگولدەن الشاق ۇستاۋ كەرەك، - دەيدى.
اسىرەسە، جاستاردى الكوگولدەن شەكتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتتى.
- 8-11-سىنىپ وقۋشىلارى ءبىر كەشتە ءبىر-ەكى سىرا ءىشۋى مۇمكىن. ال سىرا - الكوگولگە تاۋەلدىلىكتىڭ باستاۋى. جالپى، 21 جاسقا دەيىن بالالار الكوگولدى قولدانباۋى ءتيىس. سول كەزدە ولار ءوز ەركىمەن شەشىم قابىلداي الادى: ىشىمدىكتى قولدانۋ نەمەسە سالاۋاتتى ءومىر سالتىن تاڭداۋ، - دەيدى توقتار قويشىبايەۆ.
ال ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ ايتۋىنشا، الكوگول ونىمدەرىن تەك مامانداندىرىلعان الكوماركەتتەردە ساتۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسەرى بولادى.
- قىسقا مەرزىمدە سالىق تۇسىمدەرى تومەندەۋى ىقتيمال. ەگەر الكوگول ساتىلىمى سۋپەرماركەتتەر مەن شاعىن دۇكەندەردەن ارنايى دۇكەندەرگە اۋىسسا، ساۋدا كولەمى ازايادى. بۇل اكسيز، ق ق س جانە تابىس سالىعىنان تۇسەتىن كىرىستەردىڭ قىسقارۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سونداي-اق، الكوگولدى «جولاي الۋ» مۇمكىندىگى شەكتەلگەندىكتەن، تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقى دا وزگەرەدى، بۇل جالپى ساتىلىمدى ازايتۋى ىقتيمال، - دەيدى.
ايتۋىنشا، جۇمىسپەن قامتۋ جاعىنان العاندا سونشالىقتى ءتيىمدى بولا قويمايدى.
- شاعىن بيزنەسكە تۇسەتىن قىسىم دا ماڭىزدى ماسەلە. الكوماركەتتەرگە قويىلاتىن تالاپتار - ليسەنزيا، بەينەباقىلاۋ، قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى، ارنايى ساۋدا ايماعى - ەداۋىر قارجىلىق جۇكتەمە. شاعىن كاسىپكەرلەر مۇنداي تالاپتاردى ورىنداي الماۋى مۇمكىن، بۇل ولاردىڭ نارىقتان شىعۋىنا اكەلەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋى - قايتا وقىتۋ باعدارلامالارى، ليسەنزيا شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ نەمەسە سالىق جەڭىلدىكتەرى - وتە ماڭىزدى. الكوماركەتتەردىڭ اشىلۋى قىسقا مەرزىمدە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن بەرسە دە، بۇل - كوبىنە جۇمىس كۇشىنىڭ ءبىر سەكتوردان ەكىنشى سەكتورعا اۋىسۋى عانا، - دەپ تولىقتىردى ەكونوميست.
دەگەنمەن، ۇزاق مەرزىمدە الىپ قاراعاندا، ەگەر شىن مانىندە الكوگول تۇتىنۋ ازايسا، مەملەكەت دەنساۋلىق ساقتاۋ، قۇقىق قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىنداعى شىعىنداردى قىسقارتادى. الكوگولگە بايلانىستى اۋرۋلار مەن جاراقاتتار، تۇرمىستىق زورلىق- زومبىلىق، جازاتايىم جاعدايلار ازايعان سايىن بيۋدجەتكە تۇسەتىن جاناما شىعىندار دا تومەندەيدى. ءبىراق، باقىلاۋ جەتكىلىكسىز بولسا، سۇرانىستىڭ ءبىر بولىگى كولەڭكەلى نارىققا اۋىسۋى مۇمكىن.
- ونلاين زاڭسىز ساۋدا، تىركەلمەگەن جەتكىزۋ قىزمەتتەرى جانە «قارا نارىقتىڭ» باسقا تۇرلەرى بەلسەندى بولىپ كەتسە، مەملەكەت قوسىمشا سالىقتىق شىعىندارعا ۇشىرايدى. سوندىقتان رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى، - دەيدى ول.
ال ناركولوگ توقتار قويشىبايەۆ ساۋداعا قاتىستى شەكتەۋلەردى جان-جاقتى قولداۋ، ياعني قوعامدىق-مادەني شارالار ارقىلى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. دارىگەردىڭ ايتىپ وتىرعانى، ۇلتتىق ويىندار مەن داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ، مەرەكەلەردى وتباسىلىق جانە مادەني باعدارلاماعا باعىتتاۋ، جاستاردى سپورتقا، شىعارماشىلىققا، كوپتىك ءىس-شارالارعا تارتۋ كەرەك.
وسى رەتتە ايتا كەتسەك، اكىمدىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار تۇرعىنداردى قۇقىقتىق تارتىپكە تارتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرىپ تا جاتىر. ماسەلەن، اقمولا وبلىسىندا - «زيالى قاۋىم»، تۇركىستان وبلىسىندا - «اقساقالدار كەڭەسى»، سولتۇستىك قازاقستاندا - «قوعامدىق كەڭەستەر» قۇرىلعان. بۇل الاڭداردا قۇقىق بۇزۋشىلىققا بەيىم ادامدارمەن جەكە پروفيلاكتيكا جۇرگىزىلىپ، اۋىلداردىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرى قارالادى.
ءسوز سوڭىندا حالىقارالىق تاجىريبەنى ءبىر شولىپ وتسەك. ا ق ش- تا 21 جاسقا تولماعاندارعا الكوگول ساتۋعا تىيىم سالىنعان، بارلىق ساتىپ الۋشىلار جەكە كۋالىكتەر ارقىلى تەكسەرىلەدى، پوليتسيا قاداعالاۋىمەن باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ناتيجەسىندە جول-كولىك وقيعالارى مەن قىلمىستاردىڭ سانى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىندە دە الكوگول ساتۋدى قاتاڭ باقىلاۋ جۇيەلەرى قولدانىلادى. شۆەتسيا مەن نورۆەگيادا الكوگولدى ساتۋ مەملەكەتتىك مونوپوليا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى، گەرمانيادا «تەكسەرۋ شەگى» مودەلى جۇمىس ىستەيدى، ۇلى بريتانيادا «Challenge 25» ساياساتى جاسقا بايلانىستى تەكسەرۋدى تالاپ ەتەدى. جاپونيادا اۆتوماتتاردان ساتۋ ەلەكتروندى كارتالار ارقىلى شەكتەلگەن، ال تۇركيادا تۇنگى ۋاقىتتا ساتۋ مەن جارنامالاۋعا شەكتەۋ قويىلعان. يندونەزيا مەن ب ا ءا- دە جاس ەرەكشەلىگى مەن جەكە كۋالىكتەر تەكسەرىلەدى، ال قاتار مەن يراندا الكوگولگە قاتاڭ زاڭنامالىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن.
قازاقستان قانداي شەشىم قابىلدايدى جانە ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولادى؟ مۇنى ۋاقىت كورسەتەدى. ازىرگە بەلگىلىسى، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الكوگول اينالىمىن رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا وراي، قارجى مينيسترلىگى جانىنان جۇمىس توبى قۇرىلدى. وسى توپ زاڭ جوباسىن ازىرلەپ شىعادى.
ەلىمىزدە سۋرروگات الكوگول ءوندىرىسى دە ءورشىپ تۇر...

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى