ۇيگە تۇز نەمەسە قىزىل بۇرىش ءىلىپ قوياتىن ىرىم قايدان شىققان؟
كەيبىر ۇيگە بارعاندا ەسىك سىرتىندا ءىلۋلى تۇرعان تۇز نەمەسە بۇرىشتى كورىپ، مۇنى نەگە بوساعاعا ءىلىپ قويعان دەپ ويلانعان بولارسىز.
بۇل بايىردان كەلە جاتقان قازاقتىڭ ىرىمىنىڭ ءبىرى. دەگەنمەن بۇل ىرىمنىڭ ماعىناسىن كوپشىلىك بىلمەيدى.
ەتنوگراف بولات بوپاي ۇلى Massaget.kz تىلشىسىنە ەسىك سىرتىنا نەگە تۇز نەمەسە بۇرىش ءىلىپ قوياتىنىن ايتتى.
قازاق تۇزدى ەجەلدەن قاستەرلەگەن حالىق. ۇلكەندەردىڭ تۇزدى شاشپا، اياق استى ەتپە، ىسىراپ قىلما دەپ سالعان تىيىمى كوپ. تۇز توگىلسە، ىرىس توگىلدى دەپ سەنىپ، ءدام شامدانادى، اس ازايادى دەپ جورىعان. ءتىپتى، جەرگە توگىلگەن تۇز ەرىپ بىتكەنشە سول تۇزدى جەرگە توككەن ادام تۇزداي اششى عۇمىر كەشەدى دەگەن ۇعىم دا بار.
ەل اراسىندا جۇرگەن ۇعىم بويىنشا، ەسىك سىرتىنا تۇز ءىلىپ قويۋدىڭ ءمانى - ۇيگە كىرىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ قارا نيەتىنە تۇز شاشىلسىن دەگەنى ەكەن.
ال ەتنوگرافتىڭ ايتۋىنشا، نەگىزىنەن بوساعاعا اششى ءىلۋ قازاققا جات. بۇل ادامداردىڭ ءوزى شىعارعان ىرىم كورىنەدى.
«قازاق ىرىمىندا ەسىك تۇتقاسىنا، ەكى بوساعاعا اق شۇبەرەك بايلاپ قويادى. اششى نارسە ىلمەيدى، بايلامايدى. ويتكەنى باق ەسىكتەن كىرىپ، تورگە ۇيالايدى، شاڭىراققا قۇت بولىپ قونادى. ال اششى نارسەنى ەسىككە بايلاسا، باق-داۋلەت ۇيگە كىرمەيدى دەپ ۇيعارادى»، - دەيدى بولات بوپاي ۇلى.
سونىمەن قاتار، تۇز ىلۋگە بايلانىستى حالىق اۋزىندا ايتىلاتىن تاعى ءبىر اڭىز بار. اڭىزعا سايكەس، قازاقتا ءبىر كورشى كەلىپ، ەكىنشىسىنەن تۇز سۇراسا، ول رەنجيتىن بولعان. سەبەبى، تۇزدى سۇرامايدى، سۇراتپايدى. تۇزدى سۇراپ السا، كورشى نە جاقىن اداممەن ارامىز الشاقتاپ، ۇرسىسىپ قالامىز دەپ سەنگەن. سوندىقتان تۇزدى سۇراماي الۋ كەرەك دەگەن سەنىم قالىپتاسقان.
Asylarna تەلەارناسىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك، ەسىك سىرتىنا قىزىل بۇرىش ءىلۋ دىندە نەگىزى جوق، شاريعاتقا قايشى كەلەتىن نانىم-سەنىمگە جاتادى ەكەن. بالە-جالادان قورعايدى دەپ قاسقىردىڭ ءتىسىن، كوزدىڭ سۋرەتى بار تارەلكەلەر مەن تاعانى، قىزىل بۇرىشتى ءىلۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي نانىم-سەنىمدەرگە نەگە سەنۋگە بولمايتىنىن اۆتور بىلاي تۇسىندىرگەن:
«قازاق ىرىم ەتەدى، ىرىمى قىرىن كەتەدى» دەگەن بابالارىمىز بۇل سۇراققا الدەقاشان جاۋاپ بەرىپ قويعان. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى، اقىن عۇمار قاراش 1910-جىلى «ويعا كەلگەن پىكىرلەرىم» اتتى ەڭبەگىندە: «قايداعى ءبىر ەسكى ىرىمعا سىيىنىپ ءدىن جاساۋ – لايىقسىز»، - دەگەن ەكەن. («زامانا جيناعى»، 175-ب)»، - دەلىنگەن جازبادا.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن بوساعاعا نەگە كارى جىلىك ءىلىپ قوياتىنى تۋرالى حابارلانعان بولاتىن. بولات بوپاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق ەجەلدەن كارى جىلىك وتباسىنى جاماندىقتان قورعايدى دەپ سەنگەن.
«قازاقتار بوساعاعا كارى جىلىك ءىلىپ، ۇيگە جاماندىق جولامايدى، ۇرى-قارا تۇسپەيدى دەپ سەنگەن. ۇيدە ۇرىس-كەرىس بولمايدى، باق قاشىپ، قۇت ۇرىكپەيدى دەپ ىرىمداعان. باعى زاماندا ءبىر كەدەي قويشى مال قوراسىنىڭ اينالاسىنا كارى جىلىكتەر قاز-قاتار ءىلىپ قويسا، قىرىق ۇرى، قىرىق كۇن تورۋىلداپ مالدارىن ۇرلاي الماپتى. تۇندە ىلىنگەن كارى جىلىكتەر، قاراقشىلارعا مىلتىق اسىنعان قاز-قاتار سارباز بولىپ كورىنىپتى، - دەگەن اڭىز بار. قازاق ىرىمى وسى نەگىزدەن تۋعان بولۋى كەرەك»، - دەيدى ەتنوگراف.
