وزبەك حالقى ۇلتتىق بولمىسىن تاربيە ارقىلى ساقتاپ قالعان

جالپى، وزبەك حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىندا بىزدەرگە ۇقساس تۇستارى از ەمەس. يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن مۇسىلماندىعى، تۇركى تىلدەس حالىقتار قاتارىنا كىرەتىنىن ايتپاعاندا، قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىنىڭ تىم جاقىندىعى ەكى ەل حالقىنىڭ نانىم-تۇسىنىگىنە دە كوپتەگەن ۇقساستىقتاردى سىنالاي ەنگىزگەن سياقتى. دەسەك تە، وزبەك حالقىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن، بىلسەك تە ءمان بەرمەيتىن كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەرى دە جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى - بالا تاربيەسىنە قاتىستى.

حالىقتىڭ ساۋلىعى - وتباسىنىڭ بەرىكتىگىن، ال بەرىك وتباسى - مەملەكەتتىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتەدى. وزبەكتەردىڭ مەملەكەتتىك ساياسي ۇستانىمى وسىنداي قاعيداعا نەگىزدەلەدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءاربىر ازامات دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ساتتەن باستاپ، سالت-سانا، ادەت-عۇرىپ، ءداستۇردى وتباسىندا مەڭگەرىپ وسۋگە ءتيىس. سوندىقتان ءاربىر وزبەك ازاماتى وتباسىنىڭ بۇلجىماس وزىندىك زاڭدىلىقتارى قاتاڭ ساقتالىپ، اتادان بالاعا جالعاسىپ، ۇلتتىق تاربيەنىڭ جەلىسى ۇزىلمەۋىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى.

وزبەك وتباسىنداعى تاربيە بەرۋدىڭ قاينار كوزى ماحاللادان باستالادى. ماحاللا - ءبىر ايماقتا اعايىن-تۋىستىڭ بىرىمەن ءبىرى ەتەنە جاقىن ارالاسىپ، كورشىلەس ءومىر سۇرەتىن جەرى. وزبەكتەر كونە ءداستۇر، سالت، عۇرپىن وسى كۇنگە دەيىن ساقتاپ قالعان ۇلت سانالادى. كوپتەگەن ۇلتتار بۇرىنعى داستۇرلەرىن جاڭارتىپ، قازىرگى زامانعا ساي وزگەرتۋگە كىرىسكەنى ءمالىم. ال بۇل ماسەلەدە وزەكەڭدەر كەرىسىنشە، اتا-باباسىنان قالعان ەسكى دۇنيەلەردى قاستەرلەپ، بولاشاق ۇلت ساناسىنا سىڭىرۋگە كوپ كوڭىل بولگەن.

دۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ بالانىڭ بەسىگىن انا تىلىندەگى تاريحي-ەپيكالىق جىرلارمەن تەربەتەتىن اتا-اناسى بالاسىنىڭ ناعىز وزبەك ازاماتى بولعانىن قالايدى. سونداي-اق وتباسىنىڭ وزگە مۇشەلەرى دە «وزبەك بالاسى وزبەكشە تاربيەلەنۋگە ءتيىس» دەگەن ۇستانىمدى ساقتايدى. ماحاللادا تۇراتىن بارلىق ادامنىڭ وزىنە باۋىر ەكەنىن ءسابي شاعىنان ءبىلىپ وسەتىن بالا كەيىن وسى قاۋىممەن بىرگە بولۋدىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنەدى. قايعىدا دا، قۋانىشتا دا ماحاللا تۇرعىندارى بىرگە بولادى.

ەگەر ءبىر تۇرعىن كوشەگە اعاش وتىرعىزسا، مىندەتتى تۇردە وزگەلەرى دە بۇل يگى ءىستى ءارى قاراي جالعاستىرىپ، قايتالايدى. ماحاللاداعى بارلىق ماسەلەنى كوپتى كورگەن اقساقالدار اقىلداسىپ شەشەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتقانىن جاستارى بۇلجىتپاي ورىنداۋعا مىندەتتى. ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق پەن سىيلاستىقتى ساقتاۋ - وزبەك حالقىنىڭ ەڭ باستى پارىزدارىنىڭ ءبىرى سانالادى. مىنە، وسىنداي ورتادا وسكەن بالا كۇنى ەرتەڭ اينالاسىنان كورگەنىن قايتالاپ، جاسى ۇلكەندەردىڭ ءىسىن ونەگە تۇتارى انىق.

وزبەك وتباسىندا ءبىر-ەكى بالامەن شەكتەلۋ دەگەن تۇسىنىك بۇعان دەيىن دە بولماعان. قازىر دە جوق. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى، كوپ بالالى وتباسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى ايتپاعاندا، ولاردىڭ ەرەكشە باۋىرمال بولىپ وسۋىنە وسىنداي كوپشىلىك ورتا اسەرىن تيگىزەدى. بۇعان ماحاللاداعى وزگە تۋىستاردى قوسىڭىز، سوندا وزبەك جۇرتىنىڭ ءبىر-ءبىرىن قورعاپ، قولپاشتاۋ سىرىن تۇسىنەسىز.

بۇل ەلدە ۇيلەنگەن جاس-جۇبايلار اتا-اناسىنىڭ شاڭىراعىنان ۇزاپ كەتپەيدى. ۇلكەن اۋلىنىڭ ءبىر شەتىنەن ءۇي سالىپ، تۋىستارىمەن جاقىن قونىستانادى. وزبەك وتباسىنداعى باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى - بالانىڭ اتا-اناسىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى. بۇل ەلدە اتا-اناسىنىڭ رازىلىعىن الماي، ءتىپتى نەكەسىن قيدىرۋعا دا رۇقسات جوق. وزبەكستاندا كارى اكە-شەشەسىن قاراۋسىز تاستاۋ نەمەسە قارتتار ۇيىنە وتكىزۋ سياقتى جاعدايلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىنى سودان بولسا كەرەك.

ەسىن بىلگەلى اكە-شەشەسىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن بويىنا سىڭىرەتىن وزبەك بالاسى وسە كەلە سول تاربيە-ءتارتىپتى ءوز شاڭىراعىندا جالعاستىرادى. وزدەرىن ەر - ازاماتتان ءبىر ساتى تومەن ۇستايتىن وزبەك قىزدارى كۇيەۋىن ەرەكشە قۇرمەتتەۋدى اناسىنان ۇيرەنەدى. ەرىنىڭ بەتىنەن الۋ، داۋىس كوتەرىپ «سەن» دەپ سويلەۋ، كۇيەۋىنىڭ اتىن اتاپ شاقىرۋ، اشىق-شاشىق كيىنۋ، وزگە ەركەكپەن توي-تومالاقتا قاتار وتىرۋ - وزبەك ايەلدەرىنە جات دۇنيە. كۇيەۋىن اركەز «ءسىز» دەپ ءتىل قاتاتىن ولار ەشقاشان ەر-ازاماتتىڭ الدىن كەسىپ وتپەۋدى وتباسىنداعى اناسىنان ۇيرەنەدى. وسىلاردىڭ ءبارى بۇل حالىقتىڭ شىنايى ۇلتتىق بولمىسى سانالادى. اتا-اناسى مەن اينالاسىنان كورىپ وسكەن ءتالىم-تاربيەنىڭ مۇرتىن بۇزباي ساقتاۋ وزبەك بالاسىنا ءسابي شاعىنان باستاپ جۇكتەلەدى.

قيمىل-قوزعالىس ارقىلى بالا فيزيولوگيالىق جاعىنان عانا ەمەس، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا داميدى. ۇلكەندەرگە كومەكتەسۋ، باۋ-باقشانى كۇتىپ-باپتاۋ سياقتى ۇساق شارۋالارعا وزبەك بالاسى 3-4 جاسىنان باستاپ-اق يكەمدەلەدى. كۇننەن بۇرىن ۇيقىدان وياناتىن وزبەكتەردىڭ ەڭبەكقورلىعى سوناۋ بالا كەزىنەن قانعا سىڭگەن قاسيەت ەكەنى داۋسىز. سونىمەن قاتار اتا-اجە، اكە-شەشە - بالا تاربيەسىندەگى ەڭ جاۋاپتى تۇلعالار. ماحاللا بالاسى بالاباقشاعا بارمايتىنى دا سودان بولسا كەرەك. مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا تەك وزبەك تىلىندە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلارى جوعارى سىنىپتا دا انا تىلىندە تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلاتىن ساباقتاردى وقيدى.

وزبەك ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى عافۋر عۋليامنىڭ «قوعامداعى ناعىز ازاماتتىڭ قالىپتاسۋى ەڭ الدىمەن وتباسىنداعى تاربيەدەن باستالادى» دەگەن سوزدەرى بار. ول سونداي-اق، بالانىڭ ءبىلىم الۋى مەن تاربيەسىن عاسىرلارعا جالعاسقان اتا سالتىمەن ۇشتاستىرۋدى، حالىقتىق پەداگوگيكامەن بايلانىستىرۋدى كەلەشەكتىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى دەپ باعالاعان.

حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ ءتۇپ تامىرى سانالاتىن ماحاللا - كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق ءۇشىن تاپتىرماس تاربيە بەسىگى بولىپ تابىلادى. ءبىر اتادان تاراعان تۋىستاردىڭ ءبىر ايماقتا مەكەن ەتىپ، تىعىز بايلانىستا بولۋى قوعامدىق كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋدە دە رولى زور. ءوز بالاسىنىڭ قانداي بولعانىن قالايتىن ءاربىر اتا-انا وزدەرى سونداي ۇلگى كورسەتۋگە ءتيىس. وسىنداي تۇسىنىككە قۇرىلعان وزبەكتەردىڭ تاربيەسىنە ءتانتى بولۋعا دا، ۇلگى تۇتۋعا دا تۇرارلىق.

وزبەكتەر ۇلتتىق تاربيەسىن، ءتىلىن، ءدىلىن، ءدىنىن، رۋحاني قۇندىلىقتارىن، تاريحي جادىگەرلەرىن كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە دە جوعالتپاي، شەتىن بۇزباي ساقتاعان حالىق. سول كەزەڭنىڭ وزىندە وزبەكستاننان باراتىن دەلەگاتتار كومپارتيانىڭ ماسكەۋدەگى جيىندارىنا الا تاقياسى مەن شاپانىن كيىپ بارىپ، وزبەك تىلىندە بايانداما جاساعان. وسىدان-اق ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ مىقتىلىعىن مويىندايسىز. 15 رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن الىپ، ەگەمەن ەل اتانعاندا، ءتىلى، سالت-ساناسى تازا ساقتالعان مەملەكەتتىڭ ءبىرى وزبەكستان بولدى. وسىنىڭ ءوزى بۇل حالىقتىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ايقىنداپ تۇرسا كەرەك.

«جاس الاش». 2013

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى