وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى نەلىكتەن نار تاۋەكەلگە باردى

الايدا، پارلامەنتتە ونى بولدىرماۋ ءۇشىن داۋىس بەرگەننەن كەيىن ۇزاققا سوزىلعان جوق. بۇل ءبىر جاعىنان ەلدەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ كۇشىن بىلدىرسە، ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ سالىستىرمالى تۇردە السىزدىگىن ايعاقتايدى. Kazinform اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق شولۋشىسى وسى ەلدە ورىن العان جايتتىڭ سەبەپتەرىن انىقتاپ كورۋگە تىرىستى.

وڭتۇستىك كورەيلىك دەموكراتيا

قالاي بولعاندا دا، وڭتۇستىك كورەيانىڭ 1948-جىلدان بەرگى اسكەري ديكتاتورلار، توڭكەرىستەر، كوتەرىلىستەر، جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندەر، ءتىپتى 1979-جىلى پرەزيدەنت پاك چون حيدىڭ جەرگىلىكتى ورتالىق بارلاۋ قىزمەتى باسشىسى قولىنان مەرت بولۋى ورىن العان اۋمالى-توكپەلى تاريحىنىڭ اياسىندا بۇل كۇن سالىستىرمالى تۇردە تىنىش ءوتتى.

وسى وقيعاداعى ەڭ تاڭعالارلىق جايت، «توبۋرو» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ جانە باسقا دا ءبىرقاتار دەپۋتاتتىڭ وزدەرىن پارلامەنتكە كىرۋىنە جول بەرمەۋى ءتيىستى اسكەري قىزمەتشىلەردى وراعىتىپ، عيماراتقا ەنۋى بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى قورشاۋدان سەكىرىپ وتسە، ەندى بىرلەۋلەرى عيماراتتىڭ قوسالقى كىرەبەرىسى ارقىلى كىرگەن. پارلامەنتتە 300 دەپۋتاتتىڭ باسىم بولىگى – 190 ى جينالعاننان كەيىن ولار سوعىس جاعدايىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋعا داۋىس بەردى.

وسىدان كەيىن اسكەريلەر كازارمالارىنا ورالسا، ال پرەزيدەنت يۋن سوك ەل ءوز شەشىمىنىڭ كۇشىن جويدى. ەندىگى ماسەلە، ول ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا ءوتىنىش بەرەدى نەمەسە وعان سەنىمسىزدىك جاريالانادى. سودان كەيىن ونى سوتتاۋ مۇمكىندىگى جوعارى. جالپى، وڭتۇستىك كورەيادا بۇرىعى پرەزيدەنتتەردى سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا وتە ءجيى سوتتايدى. اسكەري ديكتاتورلار چون دۋ حۆان مەن رو دە ۋ- دى جانە باسقا دا ازاماتتىق پرەزيدەنتتەردى ەسكە الساق جەتكىلىكتى. ايتالىق، چون دۋ حۆان 1979-جىلعى اسكەري توڭكەرىسكە قاتىسقانى جانە كۆاندجۋ قالاسىنداعى شەرۋشىلەرگە وق اتقانى ءۇشىن الدىمەن ءولىم جازاسىنا كەسىپ، كەيىن ونى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا اۋىستىردى. ءبىراق، كەيىننەن راقىمشىلىق جاسادى. رو دە ۋ- دى دا 22 جىلعا تۇرمەگە قاماعانىمەن ارتىنان كەشىرىم جاسادى.

بۇرىنعى پرەزيدەنت نو مۋ حەن 2008-جىلى تۋعان اعاسىنىڭ جەمقورلىق ىسىنە قاتىستى كۋاگەر بولدى جانە ءوز-وزىنە قول جۇمساپ ومىردەن وزدى. 2018-جىلى بۇرىنعى پرەزيدەنت لي مەن باكتى جەمقورلىق ىسىنە ايىپتاپ، 15 جىلعا سوتتادى. بۇل ورايدا جەمقورلىق ءىس ونىڭ اعاسىمەن بايلانىستى بولعان ەدى. سول جىلى 1979-جىلى كىسى قولىنان قازا تاپقان پاك چون حيدىڭ قىزى بۇرىنعى پرەزيدەنت پاك كىن حە جەمقورلىعى جانە مەملەكەتتىك قۇپيانى جاريا ەتكەنى ءۇشىن 24 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

جالپى، كورەي دەموكراتياسى وتە قاتال، دەگەنمەن جەرگىلىكتى اسكەري ديكتاتۋرالار دا سونداي قاتال. وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى لي سىن مان دا وتە قاتال ساياساتكەر بولعانىمەن 1960-جىلعى كوتەرىلىس كەزىندە تاقتان تايدىرىلدى. وسى قيىن-قىستاۋ زاماندار جادىندا جاتتالىپ قالعان وڭتۇستىك كورەيلىكتەر وتە شىدامسىز بولىپ كەلەدى، ال ساياسي ومىرلەرى وتە قاربالاس.

قاقتىعىستىڭ ءمانى نەدە

شىن مانىندە پرەزيدەنت يۋن سوك ەلدىڭ ءوزى دە وڭتۇستىك كورەياداعى الاساپىران ساياسي ءومىردىڭ جەمىسى. ول بۇرىن باس پروكۋرور بولعان جانە جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ ارقىلى اتىن شىعارعان. ءبىرشاما جابىق قوعامدا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردى دە، ءىرى بيزنەسمەندەردى دە جاۋاپقا تارتاتىن مۇنداي پروكۋرور، ادەتتە، ءبارى قورقاتىن وتە جابىق، ءتىپتى جۇمباق تۇلعا.

دەگەنمەن، وڭتۇستىكورەيلىك دەموكراتيا جاعدايىندا باس پروكۋرور جاريا تۇلعا بولۋى ءتيىس ەدى. تۇپتەپ كەلگەندە ول ۇلكەن ساياساتقا ارالاسادى. ماسەلەن، 2020-جىلى ءتۇرلى پارتيالاردىڭ ساياساتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ بۇزىلۋىنا، سونىمەن قاتار ۋلسان قالاسىنىڭ مەرىن سايلاۋ كەزىندەگى بۇرمالاۋشىلىققا بايلانىستى تەرگەۋ جۇرگىزىلدى. 2020-جىلدىڭ قاراشاسىندا يۋن سوك ەل لاۋازىمىنان شەتتەتىلدى. ول وعان نارازىلىق تانىتىپ، لاۋازىمىنان شەتتەتۋ توقتاتىلدى.

جالپى، ول 2021-جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ارپالىسىپ، اقىر سوڭىندا ءوزى وتستاۆكاعا ءوتىنىش بەردى. دەمەك، يۋن سوك ەل وتە مازاسىز ادام، مۇنى ونىڭ مىنەزىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولار. قالاي دەگەندە دە مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ جۇيكەگە سالماق تۇسىرەرى ءسوزسىز.

2022-جىلى ول كونسەرۆاتيۆتى «حالىق كۇشى» پارتياسىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قوعامدا تانىمال سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكەردىڭ سايلاۋالدى الەۋەتى جاقسى بولعانى انىق. دەگەنمەن، ول ساياسات پەن ەكونوميكا ماسەلەلەرىندە اسا ساۋاتتى بولعان ەمەس. بۇل ونىڭ 2022-جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋىنە دە كەدەرگى بولا المادى.

الايدا، 2024-جىلدىڭ ساۋىرىندە وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدا وپپوزيتسيالىق «توبۋرو» دەموكراتيالىق پارتياسى جەڭىسكە جەتىپ، 170 مانداتقا يە بولدى. ناتيجەسىندە پارلامەنت پەن پرەزيدەنت اراسىندا قايشىلىقتار تۋىندادى. «توبۋرو» پارتياسى پرەزيدەنت تاعايىنداعان ادامداردى - قورعانىس جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرىن، پروكۋرورلاردى، بارلىعى 22 شەنەۋنىكتى جۇمىستان بوساتۋعا تىرىستى.

بۇعان قوسا، يۋن سوك ەلدىڭ ءوز پارتياسى - «حالىق كۇشىمەن» ارادا قاراما-قايشىلىقتار پايدا بولدى. پارتيا ءوز جەڭىلىسىن پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسات اياسىندا قاراستىرعانى انىق. 2024-جىلدىڭ قازانىندا «حالىق كۇشى» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى حان دون حۋن پرەزيدەنتتى ونىڭ ايەلىمەن بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىق داۋعا جانە 2024-جىلدىڭ ساۋىردەگى سايلاۋعا ارالاسقانى ءۇشىن جاريا تۇردە كەشىرىم سۇراۋعا شاقىردى. مىنە وسىنداي اۋمالى-توكپەلى جاعدايلاردان كەيىن يۋن سوك ەلدىڭ جۇيكەسى سىر بەرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بۇعان دەيىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلى بولعان، سونداي-اق وڭتۇستىك كورەيا ساياساتكەرلەرىنە ءتان جاريالىلىعى بار ول نار تاۋەكەلگە بارعان سياقتى.

مۇنىڭ ۇستىنە ول پارلامەنتتى وتە قاتال مىنەدى دە ايىپتاعاننان ارى بارا المادى. ونىڭ ايتۋىنشا، «ۇلتتىق جينالىس قىلمىستىق توپتاردىڭ ۇياسىنا اينالىپ، زاڭ شىعارۋشى ديكتاتۋرا ارقىلى ەلدىڭ سوت-اكىمشىلىك جۇيەسىن سالداندىرىپ، ليبەرالدىق دەموكراتيا جۇيەسىن قۇلاتۋعا تىرىسۋدا». ول سونداي-اق قاۋىپ سولتۇستىك كورەيادان جانە «جەرگىلىكتى مەملەكەتكە قارسى ەلەمەنتتەردەن» كەلگەنىن مالىمدەدى.

مۇمكىن يۋن سوك ەل اسكەري جانە وڭشىل كونسەرۆاتيۆتى كۇشتەردىڭ قولداۋىنا سەنىمدى بولعان شىعار. ءبىراق وڭتۇستىك كورەيانىڭ قازىرگى جاعدايىندا ءالى دە بولسا اسكەري توڭكەرىس زامانىنا ورالۋدى كۇتۋگە بولمايدى. ارينە، تەوريالىق تۇرعىدان ءبارى بولۋى مۇمكىن. الايدا، جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى 1979-جىلعى رۋحتا كۇش قولدانۋعا دايىن ەمەس. سوندىقتان دا دەپۋتاتتار پارلامەنتكە سالىستىرمالى تۇردە ەركىن كىرىپ، داۋىس بەردى. 1960-1980-جىلدارى ولار دەپۋتاتتارعا مۇنداي جاساۋعا جول بەرمەك ەدى.

وتكەنگە ورالۋ مۇمكىن ەمەس

ۋاقىت وزگەرىپ جاتىر. يۋن سوك ەل وڭتۇستىك كورەيانى وتكەنگە ورالدىرعىسى كەلدى. قالاي دەگەندە دە، بۇل ەلدە 1979-جىلدان بەرى اسكەري جاعداي جاريا ەتىلمەگەن بولاتىن. ءبىراق سوڭىندا بۇل گەگەلدىڭ «تاريح ەكى رەت قايتالانادى، ءبىرىنشى رەت تراگەديا تۇرىندە، ەكىنشى رەت ەرسى ءازىل تۇرىندە» دەگەن كلاسسيكالىق تۇجىرىمىنداعىداي ەرسى ءازىل سياقتى بولىپ قالدى.

ەگەر دەموكراتيالىق پارتيا سولشىل-ليبەرالدىق كوزقاراستاردى ۇستاناتىن بولسا دا جانە سولتۇستىك كورەياعا تىم سىني قاراماسا دا، بۇل وڭتۇستىك كورەيادا 1940-جىلداردىڭ سوڭىنداعى لي سىن مان كەزىندەگىدەي شارتتى تۇردەگى «قىزىلدار» مەن «اقتاردىڭ» اراسىنداعى جانجالدى تۋىنداتۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرمەيدى. لي سىن مان زامانىنداعى جانجالدا ونداعان مىڭ ادام مەرت بولعان ەدى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى