وسى جولعى ەكسپەديتسيادا سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «زۋفنۋن» رومانى ولجامىزعا بۇيىردى - الاشتانۋشى ۇشقىن سايدىراحمان

بۇل ساپاردا عالىمدارىمىز الاش تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر تابا الدى ما؟ مۇراعاتىمىز جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتى ما؟ ءبىز بۇل ساۋالدى جاس عالىم، الاشتانۋشى ۇشقىن سايدىراحمانعا قويعان ەدىك.

- ۇشقىن، «الاش جولىمەن: رەسەي باعىتى» ەكسپەديتسياسىنىڭ و باستاعى باعىتى قانداي ەدى؟ جالپى ەكسپەديتسياعا شىعۋ يدەياسى قالاي باستالدى؟

- بۇل ەكسپەديتسيانىڭ الدىندا دا ينستيتۋتتىڭ ەكى قىزمەتكەرى كوكتەم ايلارىندا ارنايى ماسكەۋ، ۆورونەج قالالارىنا بارىپ، ارحيۆ قورىندا جۇمىس ىستەدىك. ءبىراق وندا ۋاقىت تار، قول كۇشى از بولعاندىقتان اسا ءزارۋ قۇجاتتى عانا قاراپ، كەيبىر دىتتەگەنىمىزگە قولىمىز جەتپەي پۇشايمان كۇيدە قايتىپ ەدىك. توپتىق تۇردە، ۇلكەن قۇرامدا ەكسپەديتسياعا شىعۋ يدەياسى سوندا تۋدى.

رەسەيگە باعىتتالعان بۇل ەكسپەديتسيا ءبىر ايعا ۇلاستى. نەگىزى ءبىر اي دەگەنىڭىز دە ارحيۆ جۇمىسى ءۇشىن كوپ ۋاقىت ەمەس. ويتكەنى ناقتى مىسالمەن ايتسام، رەسەي مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن مەن ءبىر جەكە تۇلعانىڭ ءىسىن قاراۋعا تاپسىرىس بەردىم. ءبىراق قۇجات 14 جۇمىس كۇنىندە قولىڭىزعا تيەدى دەپ جاۋاپ بەردى. قازاق «كىسىدەگىنىڭ كىلتى - اسپاندا» دەيدى. بۇندايدا كۇتكەننەن باسقا تۇك تە قايران قىلا المايسىڭ. «الاش جولىمەن: رەسەي باعىتى» ەكسپەديتسياسىندا ءبىز ءۇش توپقا ءبولىنىپ، ءار توپ ناقتى مىندەتىنە ساي تاڭنىڭ اتىسى، كەشتىڭ باتىسىمەن جۇيەلى جۇمىس اتقاردىق.

- ەكسپەديتسيا اياسىندا 50-گە جۋىق كىتاپتىڭ ءتۇپنۇسقاسىن قاراپ، ەلەكتروندى نۇسقاسىن ازىرلەگەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا بۇرىن ەلگە تانىلعاندارى بار ما؟ الدە، ءبارى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كىتاپتار ما؟

- ءا. بوكەيحان اتىنداعى الاش عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى - بەلگىسىز الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن جيناقتاۋ، سول مۇرالاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ. ينستيتۋت نەلىكتەن بۇل ماقساتتى كوزدەدى دەسەڭىز، تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى وتىز جىل ىشىندە شىعارمالارى جيناقتالعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ سانى كوپ ساناعاندا وتىزداي عانا. بۇل وتە از. ال الاش قوزعالىسى اينالاسى 20 ادامنىڭ ارەكەتى ەمەس قوي. ول ۇكىمەت جاساقتاپ، اسكەر قۇرعان، اۆتونوميا تىكتەگەن، ىرگەلى رۋحاني مۇرا قالدىرىپ، ۇلتتىق عىلىم تاعانىن قالىپتاستىرعان اۋقىمدى قوزعالىس. ۇلتتى بيىك ساپاعا كوتەرگەن قۇبىلىس. قازىرگە دەيىن ەسىم- سويى انىقتالعان الاش جولىنداعى قايراتكەرلەردىڭ سانى 3000-نان اسىپ وتىر. سوندىقتان ينستيتۋت بۇعان دەيىن ەڭبەگى جارىق كورگەن تۇلعالاردى ەمەس، اتى بەيمالىم، مۇراسى كومەسكى قايراتكەرلەرىن نىساناعا الدى. جانە وسى ۋاقىت ەنشىسىندە سەيىتباتتال مۇستافا ۇلى، ابدوللا بايتاس ۇلى، ءبىلال سۇلەي ۇلى، ءبىلال مالدىباي ۇلى، مۇستاقىم مالدىباي، سەيدازىم قادىرباي قاتارلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىرماندارعا ۇسىندى.

ال ەكسپەديتسيا اياسىندا انىقتالعان 50 كىتاپتىڭ ىشىندە ءبىز ىزىنە تۇسكەن تۇلعالار وتە كوپ. مىسالى، سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «زۋفنۋن» رومانىن وسىعان دەيىن قانشا ىزدەسەك تە تابا الماي كەلىپ ەدىك، بۇل تۋىندى وسى جولعى ەكسپەديتسيادا ولجامىزعا بۇيىردى. سول سەكىلدى وسى رەتكى تابىلعان جوقتىڭ اراسىندا الدا جيناعى جارىق كورەتىن ءماننان تۇرعانبايدىڭ «بوتەن ءسوز ادىسىمەن تانىسۋ» ەڭبەگى، يسا توقتىبايدىڭ تۋىندىسى، الماعامبەت قاسىم، جۇماحان كۇدەرىنىڭ وقۋ قۇرالدارى جانە باسقا دا تۇلعالاردىڭ كىتاپتارى بار.

- «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ءوزى تولىق تابىلعان جوق. جالپى ⅩⅩعاسىر باسىندا شىققان وزگە دە باسىلىمداردى تولىعىمەن جيناقتاي الدىق پا؟

- وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى بيبليوگراف عالىم ۇشكولتاي سۋحبانبەردينا باستاعان جيناقتاۋ ۇدەرىسى ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر. ول كىسى «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «ايقاپ» ، «قازاق» باسىلىمدارىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن قۇراستىردى. مىنە، سودان بەرى ءبىز جوقتى تولىقتاۋ، كەمدى بۇتىندەۋ جولىندامىز.

تۋراسىن ايتساق، تاۋەلسىزدىك الىپ، دەربەس ۇلت ساياساتىن جۇرگىزگەنىنە 30 جىلدان اسقان مەملەكەتتە جيناقتاۋ جۇمىسى الدەقاشان اياقتالۋعا ءتيىس شارۋا. قازىرگى ءبىزدىڭ اتقاراتىنىمىز - سول دۇنيەلەردى قورىتۋ، پايىمداۋ، ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان تۇجىرىمداۋ بولۋى كەرەك ەدى. الايدا ءالى ءبىرىنشى ساتى، تۇگەندەۋ باسقىشىندا ءجۇرمىز. مىسالى، ماتەماتيكادان وقۋ قۇرالىن جازعان ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ءماننان تۇرعانباي ۇلى، سۇلتانبەك قوجان ۇلى، ءالىمحان ەرمەك، قانىش ءساتپاي، كارىم جالەن ۇلى، الماعامبەت قاسىم ۇلى قاتارلى قايراتكەرلەر بار. قازىر وسىنى ماتەماتيكتەردەن سۇراساڭىز، «ەسەپ قۇرالىن» جازعان ءمىرجاقىپ پەن «ۇلى ماتەماتيكا كۋرسىنىڭ» اۆتورى ءالىمحاندى اتاپ بەرۋى مۇمكىن، قالعانىن بىلمەيدى. ويتكەنى ءمانناننىڭ دا، كارىم جالەن مەن الماعامبەت قاسىمنىڭ دا ەڭبەكتەرى جيناقتالماعان. ەگەر وسى تۇلعالاردىڭ مۇراسى 30 جىلدان بەرى جيناقتالىپ قويعاندا، قازىرگى بۋىننىڭ مىندەتى جازعان ەڭبەكتەرىن ءبىر- بىرىمەن سالىستىرىپ تالداپ، قولدانعان اتاۋ- تەرميندەرىن، ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن باعامداپ پايىمداۋ بولاتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي وعان جەتە الماي كەلەمىز. الاش تانۋدا كوش كەيىن قالىپ جاتقانىمىز دەيتىن سەبەبىم - وسى.

نەگىزى، بۇل ماسەلەنىڭ وبەكتيۆتى ءبىر سەبەبى بار. الاش تاريحىن تۇگەندەپ، مۇراسىن جيناقتايتىن، جۇيەلەيتىن قارجىلىق تۇرعىدان مۇڭسىزداندىرىلعان، ءوز الدىنا وتاۋ ءبىر ينستيتۋت بولۋى كەرەك ەدى. وسى مەكەمە 30 جىل ىشىندە ءسىز اتاپ وتىرعان باسىلىم تىگىندىلەرىن، جەكە تۇلعالار مۇرالارىن جيناقتاپ، جۇيەلەپ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە ءتيىس- ءتىن. ءتىپتى، كەرەك بولسا، بۇل ينستيتۋت بيلىككە الاش ۇستىنىنا قۇرىلعان ومىرشەڭ يدەولوگيانى دا ازىرلەپ بەرە الار ەدى. الايدا ۇكىمەت تاراپىنان ونداي قادام بولمادى. بۇل ولقىلىقتى كورگەننەن كەيىن، «ۇلتتىڭ جوعىن ۇيىقتاپ ءجۇرىپ ەمەس، وياۋ ءجۇرىپ ىزدەۋ كەرەك» دەگەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءسوزىن ۇستانىپ، زار يلەپ وتىرا بەرگەننەن وڭالمايمىز دەپ سەرگەك كوڭىلمەن وزىمىزگە سەرت بەردىك. الاشتىڭ اقتاڭداعىن انىقتايتىن جەكە ينستيتۋت قۇردىق. جوقشى جولىنا تۇستىك. ينستيتۋتتىڭ ۇلكەن ستراتەگيالىق جوسپارىندا ۇلت باسپا سوزىنە ارنالعان 100 تومدىق ەڭبەك شىعارۋ، «الاشتىڭ 100 وقۋلىعىن» وقىرمانعا ۇسىنۋ، كەم دەگەندە 100 قايراتكەردىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل مۇرالار جيناقتالىپ، قاتارعا قوسىلمايىنشا ءبىز الاش تانۋدىڭ كەلەسى بيىگىنە كوتەرىلە المايمىز. ءسوزدىڭ ءدال مورتىندە استىن سىزىپ، ماڭىز بەرىپ اتاپ وتكىم كەلەتىنى - الاش تانۋ گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ ءبىر بۇتاعى عانا ەمەس، ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ءتىنى، مەملەكەتتىك ستراتەگيانىڭ ءتۇپقازىعى. ەلشىلدىكتى، وتان ءۇشىن جانپيدالىقتى كورسەتە الاتىن - وسى الاش جولى. بۇل قۇندىلىقتى وزگە ەشكىمنەن ساتىپ تا، كوشىرىپ تا الا المايمىز.

- قازان، ۋفا، پەتەربور ارحيۆتەرىنە، قۇپيا قۇجاتتارعا ەركىن قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار ما؟ الدە، ءالى دە كەدەرگىلەر كەزدەسە مە؟

- جاسىرماي ايتسام، قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋ ۋاقىت وزعان سايىن قيىنداي بەرەدى. ەڭ مامىراجاي ۋاقىت تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ونجىلدىق ەدى. ول كەزدە كورشىلەس ەلدەردەگى ارحيۆتەن دەرەك ىزدەۋ وڭاي بولاتىن. قازىر كەدەرگى كوپ. كەيبىر قورلار جابىلىپ قالعان. الدەقانداي قۇپيانى قىزعانۋ، تىكسىنۋ بار. ساياسي جاعدايعا بايلانىستى رەسەيدە دە قۇجات الۋ، دەرەك ىزدەۋ وڭاي بولىپ تۇرعان جوق. قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن رۇقسات الۋ، ەلشىلىكتەن قاتىناس حات اكەلۋ سىقىلدى ءارالۋان ورالعى، قولبايلاۋلار بار. سوندىقتان زەرتتەۋشى عالىمدار بۇرىنعىدان دا شيراق قيمىلداپ، ۋاقىت وزعان سايىن جوعالاتىن دۇنيەنى يگەرىپ، كەرەككە جاراتۋىمىز قاجەت.

- نۇرجان سادىربەك ۇلى facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە «2023 -جىلى 25 -تامىزدا شىققان ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن ساقتاۋ، قابىلداۋ، ەسەپكە الۋ ت. ب. تۋرالى قاعيداعا «1922-1945 -جىلدار ارالىعىندا جاسالعان اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتاردى جويۋعا رۇقسات ەتىلەدى» دەگەن باپ ەنگىزىلگەنىن» جازىپ جاتىر. ەگەر مۇنداي باپ ەنگىزىلسە، ءبىز ⅩⅩعاسىر باسىنداعى كوپ مۇراعاتتارىمىزدان ايرىلىپ قالمايمىز با؟

- ەڭ دۇرىسى، قۇزىرلى مەكەمەنىڭ مۇنداي باپتى ۇسىنۋىندا نەندەي نەگىز بار دەگەن ماسەلەنى انىقتاپ الىپ بارىپ، پىكىر بىلدىرگەن دۇرىس ەدى. الايدا ولاردىڭ ءۋاجى بىزگە بەلگىسىز. ءبىراق قالاي ايتقاندا دا، «قۇجاتتاردى جويۋدى» اقتاپ الۋعا بولمايدى. ءوز تۇسپالىم، جويۋ دەگەندەگى ءتۇپ ماقسات ءارتۇرلى كورسەتىندى، ارىز- شاعىم قازىرگى قوعام نارازىلىعىن تۋدىرادى، قالىپتاسقان قۇندىلىققا اسەر ەتەدى دەگەن سىڭارجاق تۇجىرىمنان تۋىپ وتىر ما دەيمىن. مەنىڭ پايىمىم - وندا نە ساقتالسا دا ول ءبىزدىڭ تاريح. سول «جويىلاتىن قۇجاتتار» وتكەننەن ونەگە الىپ، بولاشاقتى بولجاۋ ءۇشىن كەرەك. ۇلتتىڭ يممۋنيتەتىن ارتتىرىپ، سەرگەك، ساق قيمىلداۋ ءۇشىن، تاريحتاعى قاتەنى قايتالاماۋ ءۇشىن كەرەك! ءبۇلدىرۋ، قيراتۋ، جويۋ وركەنيەتتى ەلدىڭ ورنەگى ەمەس.

- بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى قانداي بولدى؟ بۇدان كەيىنگى ارەكەتتەر قالاي ءوربيدى؟

- 15 ادام 3 توپقا ءبولىنىپ، ءتيىستى جۇمىس كەستەمىزگە ساي ارەكەت ەتتىك. ءبىر توپ ماسكەۋگە ىرگەلەس جاتقان حيمكيدەگى قوردا ەسكى گازەت- جۋرنال تىگىندىلەرىن اقتاردى. وعان دەيىن وتاندىق قولجازبالار مەن سيرەك قوردا نە بار، نە جوق، قاي باسىلىمنىڭ قاي ءنومىرى كەم دەگەن مالىمەتتى جيناقتاعاندىقتان، قازاقستان قورىندا جوق دۇنيەنى ىزدەدىك. «بوستاندىق تۋى»، «اۋىل»، «سارى ارقا»، «اۋىل ءتىلى»، «كەدەي ءسوزى» قاتارلى باسىلىمدارىنىڭ بۇرىن تابىلماعان نومىرلەرى انىقتالىپ، تۇتاس ءنومىرى سكانەرلەندى. الدا تاپقانىمىزدى ءوز كادەمىزگە جاراتۋدان تىس، وتاندىق قورعا دا وتكىزەمىز. سوندا وتاندىق زەرتتەۋشى ونى ماسكەۋگە بارماي- اق، ەلىمىزدە وتىرىپ اقتارا الادى.

تاعى ءبىر توپ ءارتۇرلى قورداعى كاتالوگتى تۇگەل قاراپ، قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كىتاپتارىن جيناقتادى. جالپى، 510 كىتاپتىڭ شيفرى مەن قوسىمشا اقپاراتى الىنىپ، 50-گە جۋىق كىتاپتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى ازىرلەندى. بۇل ينستيتۋتتىڭ الاش كىتاپحاناسى سەرياسىمەن جارىق كورەتىن ەڭبەكتەرىندە كادەگە جارايدى. سونىمەن بىرگە «الاشتىڭ 100 وقۋلىعى» جوباسى اياسىندا جارىققا شىعادى.

كەلەسى ءۇشىنشى توپ قازان، ۋفا، پەتەربور، ماسكەۋ قالالارىنداعى گارف، رگاسپي، سپبگيا، مگتسا، گامو، رگاني، رگالي، رات، ناب ارحيۆ قورلارىمەن ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى. جەكە تۇلعالاردىڭ ءىسى، سۋرەتتەرى الىندى. بۇل عىلىمي ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە الاش ارىستارىنىڭ وقىعان، قىزمەت ەتكەن، جەرلەنگەن ت. ب. جەرلەرى انىقتالىپ، ولارعا ەسكەرتكىش تاقتا، بەلگىتاس ورناتۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى. عىلىمي كەڭەسكە سالىپ، ونى ينستيتۋتتىڭ كەلەر جىلعى جۇمىس جوسپارىنا ەنگىزدىك.

قورىتىندىلاي ايتسام، عىلىمدا بۋىن جالعاستىعى، ساباقتاستىق اسا ماڭىزدى. ونىڭ ۇستىنە زەرتتەۋ ماشىقپەن، تاجىريبەمەن، ىجداعاتپەن قولعا كەلەتىن شارۋا. بۇل تۇرعىدا ەكسپەديتسيا ارقىلى ينستيتۋتىمىزدىڭ جاس زەرتتەۋشىلەرى ۇلكەن تاجىريبە جيناپ، عىلىمي شىڭدالۋ مەكتەبىنەن ءوتتى. الاش تانۋدىڭ ايدىنى ۇلعايدى دەپ ەسەپتەيمىن.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

اڭگىمەلەسكەن

گۇلزينا بەكتاس

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى