وسكەمەندە ءتىل مامانى ورالحان بوكەي شىعارمالارىنداعى ءار ءسوزدى تالداپ، سوزدىك جاساپ جاتىر
وسكەمەن. KAZINFORM - ورالحان بوكەي - ويلى وقىرماننىڭ جۇرەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان قالامگەر.
ونىڭ قيىننان قيىستىرعان، ۇقىپتاپ ۇيقاستىرعان سوزدەرى، تەڭەۋلەرى، سيپاتتاۋلارى كەيدە حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر، كەيدە كوكىرەكتى كۇيدىرەردەي وتتى، ۋىتتى. ءبىراق جازۋشىنىڭ الدەبىر سوزدەرى كوپكە كومەسكى، تالايعا تۇسىنىكسىز بولىپ جاتادى.
وسكەمەندىك فيلولوگ قۇرالاي قايىربايەۆا «التاي كەربۇعىسىنىڭ» شىعارمالارىن ەجىكتەپ تالداپ، ونداعى سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن وقىرمانعا تانىستىرۋ ءۇشىن سوزدىك جاساپ جاتىر. تاياۋدا Kazinform ءتىلشىسى ونىمەن جولىعىپ، سۇحبات قۇرىپ قايتتى.
- ورالحان بوكەيدىڭ قۋاتتى قالامىنان تۋعان شىعارمالارىنداعى ءار ءسوزدىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ، وسىنداي سوزدىك قۇراستىرۋ يدەياسى قالاي كەلدى؟
- بۇل جوبانى ماعان وسكەمەندەگى و. بوكەي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى حابيبا مىرزاحان قىزى ۇسىندى. ورالحان - كۇردەلى سۋرەتكەر. ءرابيعا سىزدىق ايتقانداي، «ورالحان تىلگە اسا ءبىر ۇقىپتىلىقپەن قارايتىن قالامگەر». سوزدىك قۇراستىرۋداعى ماقسات - جازۋشى شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ، جۇرتشىلىققا ورالحان الەمىن تانىتۋ، ونداعى سيرەك كەزدەسەتىن سوزدەردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ. مىسالى، ول «قاياتتى نوسەر» دەپ جازادى. ماعىناسى - ەرتەگىدەگىدەي، نۇرلى نوسەر. نەمەسە «مارايما مىنەز» دەيدى. بۇل جايدارى، اقكوڭىل دەگەندى بىلدىرەدى.
- بۇل سوندا قازاقتىڭ سوزدەرى مە؟
- ءيا. قازاقتىكى. ءبىراق ورالحان ارا-تۇرا اراب، پارسى سوزدەرىن دە قولدانعان. ماسەلەن «ومان- داريا» دەيدى. ول - ۇلكەن داريا دەگەن ءسوز. وسىنداي سوزدەردى وقىپ وتىرعان ادامعا ونىڭ ماعىناسى كۇڭگىرت بولىپ جاتادى. سول كەزدە ءبىزدىڭ سوزدىكتى قولعا الا الادى.
قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى كوركەم ماتىندەردە جاقۇتتاي جارقىراپ كورىنەدى عوي. سەبەبى كۇندەلىكتى ومىردە بۇل سوزدەردى قولدانبايمىز. كوركەم ءتىل - ادامنىڭ جان دۇنيەسىن سۇلۋلاندىرادى. ورالحان ايتقانداي «كەساپات مىنەزدەردەن» الشاقتاتادى. رۋحاني جاڭارعان ادامنىڭ دەنەسىندە ترانسفورماتسيا بولادى.
ورالحان بوكەي شىعارمالارى ماگياعا، سيقىرعا، تىلسىمعا تولى. وندا قازاق ءسوزىنىڭ سينەرگياسى، قۇدىرەتى بار. «مۇزتاۋ» شىعارماسىن الايىق. نەگىزگى كەيىپكەرى - اقتان. اڭشى جىگىت. سول اقتان مۇز ۇڭگىرگە ءتۇسىپ كەتەدى. ۇڭگىردىڭ استىندا قانشاما بايلىق جاتقانىن كورەدى. ءبىراق وعان داۋلەتتەن گورى ءومىر قىمبات. قاپاستا قالماي، سىرتقا شىققىسى كەلەدى. «تىرلىكتىڭ ءجىبى» بولعان ارقانعا ءىلىنىپ تۇرىپ اسپانعا قاراسا - ايناداي جارقىراپ، جاسانىپ العان مۇزتاۋ، تومەنگە قاراسا - كوك مۇز. سوندا سول ۇڭگىردەن ەرەكشە ءبىر قارقىنمەن شىعادى. سەبەبى بايلىققا قۇمارتپاي، جانىن تازا ۇستاعان. ول ومىرگە عاشىق، جاقسىلىققا ىڭكار بولعان كەيىپكەر. باسقا بىرەۋ بولسا بايلىققا بايلانىپ قالار ما ەدى. ال اقتان ويتپەدى. ورالحاننىڭ وسى سەكىلدى وبرازدارى وقىرماندى باۋراپ الادى.
«تورتاي مىنەر اق بوز ات» - مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىلاتىن اڭگىمە. سوزدىكتى جاساپ جاتقاندا وسىنداعى باس كەيىپكەردى قالامگەر نە سەبەپتى تورتاي دەپ اتادى دەگەن سۇراق تۋىندادى. ەتيمولوگياسىن قاراستىرۋ بارىسىندا عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇل ءسوزدىڭ «ءبىلىم نۇرىن، رۋحاني ورتالىقتى قورۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىنە كوز جەتكىزدىك. ال شىعارماداعى تورتاي قانداي بالا؟ ونى ءبارى «ءبىزدىڭ ورتامىزداعى ابىزىمىز ەدى» دەيدى. كوپ ىزدەنگەن، بىلىمگە قۇشتار بولعان. دەمەك، ورالحان شىعارمالارىنداعى ءاربىر كەيىپكەردىڭ ەسىمىنىڭ ءوزى تەكتەن-تەككە قويىلا سالماعان. ءار ادامنىڭ اتى سيمۆولدىق ءمان نەمەسە مەتافورا ارقالاپ تۇرۋى مۇمكىن. ءسوز زەرگەرى قاي تۋىندىسىنا بولسىن تياناقتى دايىندىقپەن كەلگەن.
- قازىرگى زامان بالالارى وسى تورتايدان ۇلگى الۋى كەرەك قوي...
- ءيا. قازىر توقشىلىق زامانى. سول كەزدە جوقشىلىق بولدى. سوندا دا تورتاي كىتاپقا قۇمار. ءوز سوزىندە «مەنىڭ انام دا، اكەم دە، دۇنيەدەگى ءپىرىم دە وسى - كىتاپ» دەيدى. ورالحان كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن تورتاي ارقىلى پاش ەتىپ وتىر.
- وسىلاي ءار تۋىندىنى زەردەلەۋ قيىن شىعار؟
- بۇل ۇزاق ۋاقىت تاپجىلماي وتىرىپ، كوز مايىڭدى تامىزۋدى قاجەت ەتەتىن اۋىر شارۋا. اكادەميالىق سوزدىكتەردى قولدانۋ ارقىلى ورالحان شىعارمالارىنداعى قازاقتىڭ سيرەك قولدانىلاتىن، كونەرگەن سوزدەرىنىڭ، فرازەولوگيالىق تىركەستەردىڭ، كىرمە سوزدەردىڭ ماعىناسىن اشۋعا تىرىستىم. جۇمىس بارىسىندا ورالحان بوكەيدىڭ شەبەرلىگىنە شىن تاڭقالدىم. وقىپ وتىرىپ سۇيسىنەسىڭ، ءسۇيسىنىپ وتىرىپ وقيسىڭ.
قازاقتا بىرنەشە ماعىنا بەرەتىن اۋىسپالى سوزدەر بار. «التايدىڭ كەربۇعىسى» سونىڭ بارلىعىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ، شەبەر قولدانعان. ماقال-ماتەلدى دە ءجيى كادەگە جاراتىپ وتىرعان. قاراپايىم سوزدەردى تاڭداعاننان گورى كوركەم سوزدەردەن كەستە تىككەن. سول ارقىلى وبرازداردى اشا ءتۇسىپ، ادام قيالىن ۇشتاپ، سونداعى سۋرەتتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى.
«قامشىگەر» اڭگىمەسىنەن بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىن. «ەكى جاعى نايزاداي شانشىلعان، ءتىپ- تىك جالتىر كوك تاستى قۇزدىڭ ورتاسى اشامايلانىپ شىڭىراۋ شات بوپ بىتكەن- ءدى». وسىنداعى «شىڭىراۋ» - ءتۇبى تىم تەرەڭدە جاتقان قۇلاما جەر، «شات» - تاۋ قويناۋىنداعى ەكى جاعى تىك ءارى تار، جىقپىل-جىقپىل تەرەڭ ساي، اشاماي - بالانى اتقا مىنۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەردىڭ قاراپايىم ءتۇرى.
«كوز كورىمدە ەل جوق. تەك ۇزىن سونار قوج-قوج تاستار، سويداق-سويداق قاراعايلار، الاپات تاۋلار عانا قاۋمالاي قورشاپ، كۇرگەيلەپ تۇرادى». مۇنداعى «كوز كورىم» - جاي كوزبەن قاراعاندا اجىراتۋعا بولاتىن اراقاشىقتىق، «ۇزىن سونار» - ۇزاققا سوزىلعان، «قوج-قوج» - بۇجىر-بۇجىر، بۇدىر-بۇدىر، «سويداق-سويداق» - باسقا زاتتاردان بويى ۇزىن، قاداۋ-قاداۋ، باسى شوشايىپ، ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن ۇشكىر نارسەنىڭ سيپاتى، «الاپات» - وراسان زور، عالامات، «كۇرگەيلەۋ» - كولەگەيلەۋ، تاسالاۋ.
«ساداقباي وتسىز شۇڭگىل كوزى كىرتيىپ، امىسە سەرىك ساناپ كەلگەن قامشىسىنا قيماي شانشىلا قارادى» دەگەن سويلەمىندەگى شۇڭگىل - شۇڭىرەيگەن كوز، امىسە - ءارقاشان، ءاردايىم، شانشىلا قارادى - تەسىلە كوز تىكتى دەگەن ماعىنانى بەرەدى.
- قازىر بارلىعى قانشا شىعارمانى تالداپ شىقتىڭىز؟
- وسى كۇنگە دەيىن 7 شىعارمانى تالدادىم. ەڭ ءبىرىنشى «تورتاي مىنەر اق بوز ات» اڭگىمەسىنەن باستادىم. سودان سوڭ «اپامنىڭ استاۋى»، «قامشىگەر»، «كەربۇعى»، «ايپارا»، «تەرىساققان» تۋىندىلارىن تاڭدادىم. ەڭ سوڭعى زەردەلەگەنىم - «جىلىمىق» اڭگىمەسى.
- اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ءرابيعا سىزدىقتىڭ ورالحان بوكەي جايلى ايتقان ءسوزىن مىسالعا كەلتىردىڭىز. ول كىسىنىڭ تاعى «ورالحان قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن بارىنشا سارقا پايدالانعان» دەگەنى بار. بۇل پىكىرمەن كەلىسەسىز بە ؟
- ارينە. اكادەميك ءوزىنىڭ «ءسوز قۇدىرەتى» اتتى ەڭبەگىن جازۋ كەزىندە ورالحاندى كوپ زەرتتەگەن. ءسوز ارلەۋىنە، جازۋشىلىق ستيلدىك ادىستەرىنە نازار اۋدارعان. راسىمەندە ورالحان قازاقتىڭ سوزدەرىن تۇگەل دەرلىك قولدانعان. ونىڭ جازۋشىلىق ماقساتى دا سول. ءوز ءسوزى: «بۇل قازاق ارتىنا رۋحاني بايلىقتان، ۇلاعاتتى ءسوز بەن ۇلتتىق داستۇردەن وزگە دۇنيە جيناۋعا سالاق-اق». ياعني، ءبىزدىڭ رۋحاني بايلىعىمىز - تىلدىك قازىنا. وسى ءتىل ارقىلى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز، تاريحىمىز، قاجەت دەسەڭىز تاعدىرىمىز كەستەلەنەدى.
- ءسىز ءۇشىن جازۋشىنىڭ قاي شىعارماسى جۇرەگىڭىزگە ەڭ جاقىن؟
- ماعان قازاق اناسىنىڭ بولمىسى سيپاتتالاتىن «ايپارا انا» اڭگىمەسىنىڭ ورنى بولەك. قازىر وتباسىنداعى قۇندىلىقتار، انا مەن بالا قارىم-قاتىناسى سىندى ماسەلەلەر قوعامدا وزەكتى. سوندىقتان بۇل شىعارما اسا قۇندى. ايپارا انا ءوزىنىڭ 10 جاستاعى بالاسىن جوڭعار دالاسىنا 2 باۋىرىن الىپ كەلۋگە جۇمسايدى. بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن قاراعاندا وسىنداي بالاعا سەنىم ارتۋعا بولا ما؟
سول جاندوس جاۋ جەرىندە قولعا تۇسەدى. جوڭعارلار ونى قۇرىم كيىزگە وراپ، ورتكە تاستاپ كەتەدى. كەنەت كوكتەن جاڭبىر جاۋىپ، كيىزدەگى وت ءوشىپ، بالا امان قالادى. ورتەنىپ جاتقاندا «انام ماعان سەنىپ جۇمسادى عوي. سول ءۇشىن ونىڭ ايتقانىن ورىنداۋىم كەرەك!» دەگەن بالانىڭ شەشەسىنە دەگەن ماحابباتى، شەشەسىنىڭ قويعان تالابىن ورىنداۋعا دەگەن قۇلشىنىسى ونى جاسىتپاي، كەرىسىنشە كۇش بەرەدى. ەڭ اياعىندا ەكى باۋىرىن تاۋىپ، امان-ەسەن ەلگە جەتكىزەدى. ايپارا انانىڭ بالاسىنا دەگەن سەنىمىنەن دە ساباق الۋعا بولادى. البەتتە، بۇل جەتكىنشەك ۇل-قىزىڭدى قاراۋسىز جىبەر دەگەن ءسوز ەمەس. ءوز پەرزەنتىڭدى شەكتەن تىس ماپەلەپ-وبەكتەمەي، دامىپ، جەتىلە تۇسۋىنە جول اشۋىڭىز كەرەك. قازاق «بالاڭدى اياساڭ - اياما» دەگەن تەكتەن-تەككە ايتپاعان.
- اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!
اۆتور
تالعاتجان مۇحامەتبەك ۇلى
