ورتالىق ازيادا اۋانىڭ لاستانۋى پروبلەماسى قالاي شەشىلەدى

دەكاربونيزاتسيا جانە قازاقستان قالالارىن كوگالداندىرۋ
قازاقستاندا 2023 -جىلى لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ ناقتى كولەمى 2,5 ميلليون توننانى قۇرادى. ونەركاسىپ سالالارى بولىنىسىندە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا %37، تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەكتورىنا - %30، مۇناي وندىرۋگە - %20، باسقا سالالارعا - %13 كەلەدى.

رەسپۋبليكا قالالارىندا اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى جەو، قازاندىقتار سەكىلدى جىلۋ كوزدەرى، ونەركاسىپ، ەسكىرگەن كارىز- تازارتۋ قۇرىلعىلارى، اۆتوكولىك جانە جەكە سەكتور.

ق ر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى وندىرىستىك وبەكتىلەردەن قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋ ماقساتىندا ەڭ ءىرى 50 ونەركاسىپتىك كاسىپورىن ءۇشىن شىعارىندىلاردى %20 عا تومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى.

2021 -جىلعى قاڭتاردا ەلدە جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ نەگىزگى قاعيداسى - «كىم لاستاسا، سول وتەماقى تولەيدى ءارى قالپىنا كەلتىرەدى».
وزگەرىستەر ءبىرىنشى ساناتتاعى ءىرى نىساندارعا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتاردى قولدانۋدى جانە وسى جىلدان باستاپ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالار مەحانيزمىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەن كومپانيالار ەميسسيا تولەمىنەن بوساتىلادى. ال قالعان كومپانيالار ءۇشىن 2028 -جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم 2, 4, 8 ەسە كەزەڭ- كەزەڭمەن ءوسىپ وتىرادى.

ق ر ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ 186-بابىنا سايكەس، 2023 -جىلعى 1-قاڭتاردان باستاپ ءىرى وندىرىستىك كاسىپورىندار ولشەۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋعا مىندەتتەلەدى. ول قۇرىلعىلار اۋاعا بولىنگەن شىعارىندىلارعا ۋاقتىلى مونيتورينگ جاساپ، قورشاعان ورتا جانە تابيعي رەسۋرستار جونىندەگى ۇلتتىق مالىمەتتەر بانكىنە دەرەكتەردى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2024 -جىلدىڭ اياعىنداعى مالىمەت بويىنشا، كاسىپورىنداردىڭ %60 جۋىعى وسىنداي قۇرىلعىلاردى ورناتىپ، لاستايتىن زاتتار كونتسەنتراتسياسى جونىندە ماعلۇماتتاردى ءار 20 مينۋت سايىن جىبەرىپ وتىرادى. كاسىپورىنداردىڭ تاعى %20 ول جۇيەگە قازىر قوسىلىپ جاتىر.

2023 -جىلعى اقپاندا قازاقستان پرەزيدەنتى 2060 -جىلعا دەيىنگى ق ر كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋىنىڭ ستراتەگياسىن بەكىتتى. ونىڭ ماقساتى - 2030 -جىلعا قاراي پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن 1990 -جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا %15 عا قىسقارتۋ جانە ەكونوميكانى كومىرتەكسىزدەندىرۋگە حالىقارالىق قولداۋ العان جاعدايدا قىسقارتۋدى %25 عا جەتكىزۋ.

قازاقستان اتموسفەرانى لاستايتىن زاتتاردى ازايتۋ ماقساتىندا جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتىپ جاتىر. ەلدە 148 جەك نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى - 2903,7 م ۆت.

سونىمەن قاتار قالالاردى كوگالداندىرۋ جانە ونەركاسىپ ايماقتارىنىڭ اينالاسىندا «جاسىل بەلدەۋ» قالىپتاستىرۋ دا اۋانى تازارتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە. 2024 -جىلعى ساۋىردە ەلىمىزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ەكولوگيالىق اكسياسى باستالدى. ول قازاقستانداعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا، حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋعا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ازاماتتاردى تارتۋعا باعىتتالعان. اكسيا اياسىندا ءبىر جىل ىشىندە 1,6 ميلليون اعاش وتىرعىزىلىپ، 1,1 ميلليون توننادان استام قوقىس جينالدى، جالپى 6,2 ميلليون قازاقستاندىق بۇقارالىق اكتسياعا قاتىستى.

قىرعىزستاندى گازداندىرۋ جانە ەكولوگيالىق كولىك
يۋنيسەف زەرتتەۋىنە سايكەس، قىرعىزستاندا حالىققا جىل سايىن PM2.5 قاتتى بولىكتەرىنىڭ اسەرى ادام دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزبەيتىن شەكتەن شامامەن 3,6 ەسە كوپ. 2021-2022 -جىلدارى وسىنىڭ سالدارىنان 112 ءولىم تىركەلگەن، ال ەكونوميكاعا كەلگەن زالال 2 ميلليارد سوم نەمەسە $24,9 ميلليون دەپ باعالانىپ وتىر.

ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ءبىرقاتار شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بۇل جەردە نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى - ەنەرگەتيكا سەكتورىن جاڭعىرتۋ. دۇنيەجۇزىلىك بانك جەڭىلدىك بەرىپ، وسى سالاداعى جوبانى قارجىلاندىردى.

ەلدە تابيعي گاز سەكىلدى ەكولوگيالىق تازا وتىن تۇرلەرىنە كوشۋ، جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋ باعىتىندا جۇمىستار قولعا الىنۋدا. اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن كومىر جاعاتىن ۇيلەر گازداندىرىلىپ جاتىر. «گازپروم قىرعىزستان» كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2024 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلدەگى گازداندىرۋ دەڭگەيى %40 عا جەتتى. گاز جەلىلەرىنە قوسىلۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. بۇل باعىتقا ۇكىمەت جىل سايىن 1 ميلليارد سوم ءبولىپ وتىرماق (شامامەن $11,5 ميلليون).

بىشكەكتەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا 2024 -جىلى گاز-موتور وتىنىمەن جۇرەتىن 1000 نان استام اۆتوبۋس ساتىپ الىندى. ولاردىڭ ءارقايسىسى 4 ديزەلدىك شاعىن اۆتوبۋستىڭ ورنىن باسادى. وسىلايشا ديزەل وتىنىن جاعۋ تاۋلىگىنە 200 توننادان اسپايتىن بولادى.

2024 -جىلعى ساۋىردە ەل تۇرعىندارىن ەلەكتروموبيل ايداۋعا ىنتالاندىراتىن زاڭ قابىلداندى.

وزبەكستاندا اۋا لاستانۋ رەيتينگىسى ەنگىزىلىپ، مازۋتقا تىيىم سالىندى
وزبەكستاننىڭ ءىرى قالالارى مەن تاشكەنتتەگى اۋانىڭ لاستانۋىن ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسى كوزدەرى، سونداي-اق ساپاسى تومەن جانارمايمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەر، باس جوسپارسىز قۇرىلىس جۇمىستارى مەن زاڭسىز اعاش كەسۋ ۋشىقتىرىپ وتىر. وزبەكستان استاناسىنداعى ورتاشا جىلدىق PM2.5 كونسەنتراتسياسى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ۇيىمى بەلگىلەگەن (5 م ك گ/م3) دەڭگەيدەن التى ەسە جوعارى.

بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن، ەنەرگەتيكا جانە مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ اينالاسىندا «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋ كوزدەلگەن. وندا 10 ميلليون اعاش ەگۋ جوسپارلانعان، اۋدانى 5 گەكتار بولادى. 2025-2030 -جىلدارى تاشكەنتتە جانە سوعان ىرگەلەس اۋدانداردا 3 مىڭ گەكتار «جاسىل بەلدەۋ» مەن 200 گەكتار ساياباق سالىنادى.

2024 -جىلعا 1-ساۋىردەن باستاپ ەلدە وڭىرلەردەگى اۋا، سۋ جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن ەسەپتەيتىن رەيتينگ ەنگىزىلدى. كولىكتەن زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ماقساتىندا 2025 -جىلعى 1-ناۋرىزدان باستاپ كەزەڭ- كەزەڭمەن 2030 -جىلعا دەيىن «ەكولوگيالىق كولىك» جۇيەسى ەنگىزىلەدى. ونىڭ اياسىندا اۋاعا شىعاراتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمىنە بايلانىستى اۆتو جانە موتوكولىكتەرگە جاسىل، سارى جانە قىزىل ءتۇستى ەكولوگيالىق ستيكەرلەر جاپسىرىلادى.

2024-2030 -جىلدارعا ارنالعان شاڭدى داۋىلدار جانە ونىڭ سالدارىمەن كۇرەس جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلاماعا سايكەس، 2026 -جىلعى 1-قاڭتاردان باستاپ تاشكەنتتە ورناتىلعان ارنايى مونيتور مەن تابلولاردا اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى مەن گيدرومەتەورولوگيالىق مالىمەتتەر جاريالانىپ وتىرادى.

ال 2028 -جىلدان باستاپ وزبەكستاندا «ەۋرو - 4» ستاندارتىنان تومەن موتور جانارمايىنا(«ا ي-80» بەنزين ماركاسى) بىرتىندەپ تىيىم سالىنادى. 2030 -جىلدان باستاپ تاشكەنگ پەن ونىڭ ىرگەسىندەگى اۋماقتاردا جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن كاسىپورىنداردا مازۋتتى پايدالانۋعا تىيىم ەنگىزىلمەك. بۇدان بولەك، كومىر جاعاتىن جىلىجايلارعا شاڭدى ۇستاپ قالاتىن جانە گاز تازارتاتىن قۇرىلعىلاردى ورناتۋ ءۇشىن سۋبسيديالار بەرىلەدى.

تاشكەنتتەگى قوعامدىق كولىك ەلەكتر ەنەرگياسىنا جانە گازعا اۋىستىرۋ، سونداي-اق مەتروداعى ۆاگون سانىن ارتتىرۋ شارالارى بەكىتىلدى.

2023 -جىلى تاشكەنتكە قىتايدان 300 ەلەكتروبۋس پەن سۇيىتىلعان گازبەن جۇرەتىن 700 اۆتوبۋس ساتىپ الىندى، سامارقاند قالاسىنا تاعى 350 ەلەكتروبۋس الۋ جوسپارلانعان. كەيىنگى ەكى جىلدا 3148,2 ك م تەمىرجولعا ەلەكتر ەنەرگياسى تارتىلدى. 2022 -جىلعى قاڭتاردان باستاپ «ەۋرو-4» ەكولوگيالىق تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن بەنزينمەن جانە ديزەلمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردى يمپورتتاۋعا تىيىم سالىنعان. سونىمەن قاتار حالىقتى ەلەكتروموبيلدەرگە وتىرعىزۋدى ىنتالاندىراتىن باعدارلامالار بار. ياعني، ەلەكتروكار الاتىندار كەدەندىك باجدان، اكسيز سالىعىنان جانە كولىكتىك تولەمدەردەن بوساتىلادى. كولىكتىڭ جالپى كەدەندىك قۇنىنان 12 پايىزدى قۇرايتىن ققس تولەسە جەتكىلىكتى.

وزبەكستاندا جالپى وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى كولەمىندەگى جەك ۇلەسىن %40 عا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل جىل سايىن 25 ميلليارد تەكشە مەتر تابيعي گازدى ۇنەمدەۋگە جانە اتموسفەراعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمىن 34 ميلليون تونناعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2023 -جىلى وزبەكستاننىڭ التى وڭىرىندە بەس كۇن جانە ءبىر جەل ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى. كۇن پانەلدەرىن ورناتقان جەكە تۇلعالار جەر جانە مۇلىك سالىعىن ءۇش جىل تولەمەيدى، ال كاسىپكەرلەر بۇل سالىقتان 10 جىلعا بوساتىلادى.

اۆتور

باقىتجان سەرىك ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى