وندىرە جازىپ جۇرگەن ايەل جازۋشىلار

- بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟

- بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى، مەنىڭشە، قازىرگى ۋاقىتتىڭ رۋحاني تالابىنا ساي كۇردەلى ماسەلەگە باعىشتالعان بۇكپە سىرلارى مول، بيىك ينتەللەكتۋالدى وقىرمانعا ارنالعان، بارىنشا ماعىنا-مازمۇنى تەرەڭ، ءبىراق شاعىن ءماتىندى تانىمدى تۋىندىلارعا دەگەن ۇمتىلىستان كورىنەدى. ول قانداي جانردا جازىلعان شىعارما بولسىن - تۋرا بۇگىن، قازىرگى كەزدە جازىلعان، بۇگىننىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەن، ءبىزدى بەينەلەگەن كىتاپ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەرتەڭ ول ءوز وقىرمانىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن. ول كونتەكست، ماتىندە كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى سەكىلدى سيۋجەت قۋىپ، يدەيا ايتۋ، بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق، اعارتۋشىلىق، ناسيحاتتىق، وسيەت ورىسىندەگى ورەسى تار دۇنيەلەر جازۋ مەن ولاردى وقىرمانعا وقىتۋ ۇلكەن ولقىلىق ەكەندىگىن ەل دە، قالامگەرلەر دە ءتۇسىندى. قارجى مەن قازىرگى قات دۇنيە - ۋاقىتتى سارپ ەتەتىن ونداي كىتاپتى ەرەسەك تۇگىلى بالا دا وقىعىسى كەلمەيدى. ال جازۋشى ءوز زامانىنىڭ كوركەم شەجىرەشىسى رەتىندە باياعى ەپوستارىمىزداعى باتىرلاردىڭ ءوسۋى سەكىلدى كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن وزگەرىپ، ءوسىپ، شاڭىنا ىلەسە الماي وتىرعان ۋاقىتتىڭ شاپشاڭ تالابىنا ءوزىنىڭ جىلدار بويى جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي، ءداۋىردىڭ دياگنوزىن ءدال ءارى تاپ باسىپ، وقىرماننىڭ ويىنان شىعاتىنداي شىعارما جازۋعا تىرىسادى.

ويتكەنى، ءماتىن ماعىناسى قالامگەردىڭ قالاۋى مەن تالعامىنان گورى وقىرماننىڭ الار اسەرىن كوپ ەسكەرۋ تالابىمەن ەرەكشەلىنەدى. كىتاپتاعى كۇردەلى كونتەكست وقىرماننىڭ ءبىلىمىن، تاجىريبەسىن، تالعامىن سىنايدى. ء ارى ازىرەيىلدەي بولىپ الەمدى جاساندى ينتەللەكت، روبوتتار جايلاپ بارادى. بۇل وتە قاۋىپتى ءارى قاسىرەتتى جاعداي دەپ ويلايمىن. ادامزات بالاسى ەرتەڭ ويلانۋدان قالعان سوڭ، ءبارىن ول ءۇشىن ويلاپ، جازىپ، وقىپ، جۇمىستارىن اتقارىپ جاتقان تەمىر ادامنان نە ايىرماشىلىعى بولماق؟ بۇكىل تىرلىگىمىزدى وعان ىسىرىپ ءبىز نە ىستەيمىز دەگەن ساۋالىمىزعا بۇگىنگى جاستار تەك شىعارماشىلىقپەن اينالىساسىز دەيدى، سوندا ەلدىڭ ءبارى تۋمىسىندا تالانت، تيتتەي تالپىنىس بولماسا دا تۆورچەستۆومەن اينالاسا الا ما؟ عىلىم، تەحنيكا، الەمدىك وركەنيەت ءوسۋى ءتيىس شىعار، ءبىراق ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنا، كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى قاراپايىم قيمىل-قوزعالىسىنا قيانات جاسالماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەرتەڭگى، بۇگىنگى جاستارعا وسىنىڭ ءبارى تىڭ تاقىرىپتار، جاڭا روبوت كەيىپكەرلەر اكەلەرى ءسوزسىز. مۇمكىن ءبىزدىڭ رۋحاني تالابىمىز ەسكىرگەن بولار، كىم بىلەدى...بۇگىنگى ادەبيەت، جالپى قوعامدىق سانا، سونىمەن دە سونى، سونىسىمەن دە جاڭا، سونىسىمەن دە ەرەكشە بولار.. . بارىنە ۋاقىت تورەشى...

- ادەبيەتتىڭ قاي جانرى تانىمال؟

- قازىر تەك قازاق ادەبيەتىندە عانا ەمەس، جالپى الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتە شاعىن جانرلاردىڭ (اڭگىمە، ەسسە، نوۆەللا، ت. ب) شامشىراعى جانىپ تۇر. ويتكەنى، جوعارىدا توقتالعانىمىزداي ۋاقىت پەن تالاپ وزگەردى، رۋحاني زارۋلىك زاماناۋي قاعيدالارعا، قاجەتتىلىكتەرگە ءماجبۇر. بۇگىنگى الەمدىك ادەبي ۇدەرىستى ۇنەمى قاداعالاپ، تامىرىن تاپ باسىپ وتىراتىن ىزدەنىمپاز قالامگەر پوستمودەرندىك زاماننىڭ گۋمانيتارلىق وي اعىمىنداعى شاعىن ءماتىن ارقىلى بۇكىل ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ويماقتاي ويمەن بەرۋگە تىرىسادى. بۇل جاقسى نىشان بولۋىمەن قاتار قازاقتىڭ كەڭىنەن ءپىشىلىپ، مولىنان كوسىلەتىن كوركەم ءسوز ونەرىنىڭ ءورىسىن تارىلتىپ بارا ما دەگەن كۇدىك پەن كۇمان كوڭىلدى الاڭداتادى. ونسىز دا ۋاقىت تاپشىلىعىنان كوڭىل سەرگىتىپ، وي بايىتاتىن كولەمدى كىتاپ وقۋدان قالىپ بارا جاتقان، كۇن-ءتۇن دەمەي الەۋمەتتىك جەلىگە جەگىلگەن جاستاردىڭ ادەبي سوزدىك قورى دا السىرەپ، تاپ-تۇيناقتاي تاق-تۇققا تۇسالىپ، ءتىلى شۇبارلانىپ، ساناسى سىرەسىپ، ءبىر سوزدەن، ءبىر سويلەمنەن قۇرالعان ماتىندەرگە ماتالىپ، ادەبي، رۋحاني كەڭىستىكتە ەركىندىكتى سەزىنە المايتىن سياقتى.

- قانداي كىتاپتار ادامنىڭ وي-ءورىسىن دامىتادى؟

- قاي كەزەڭدە دە ادامزاتتىڭ اقىل- ويىنا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى تاقىرىپتارعا ارنالعان كلاسسيكالىق كىتاپتار وقىرماننىڭ وي- ءورىسىن دامىتۋعا دانەكەر بولىپ كەلگەن جانە سولاي بولا بەرەدى دە. كوركەم ءماتىن بار جەردە اناليتيكالىق ويلاۋ جۇيەسى ورىن الادى. وقۋدىڭ ءوزى ويلاۋ ەمەس پە؟ نەگە عاسىرلار بويى عيبراتىن جويماي، جىلدار وتكەن سايىن وزەكتىلىگىن تانىتىپ، كۇندەلىكتى قولدانىسىمىزدان تۇسپەي جۇرگەن ءبىزدىڭ بي- شەشەندەرىمىزدىڭ كوسەم سوزدەرى، شەشەندىك ونەرلەرى، جادىمىزدى جاڭعىرتىپ، جانىمىزدى جادىراتاتىن جىراۋلارىمىزدىڭ تولعاۋلارى رۋحاني قاجەتتىلىكتەن تۇسپەي كەلەدى؟ نەگە الەمدىك ادەبيەتتىڭ نەبىر كلاسسيكالىق جاۋھارلارى رۋحانياتتىڭ دا، ەكونوميكانىڭ دا (تيراجى كوبەيىپ، ساتىلىمى ارتىپ وتىرعانى) وسۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر دەيسىز؟ ويتكەنى ءار ەلدە، ءار كەزەڭدە، ءار ۇرپاقتا ولارعا دەگەن سۇرانىس كوپ.

قازاق پروزاسىنىڭ كوشباسشىلارى ج. ايماۋىتوۆ، م. دۋلاتوۆ، م. اۋەزوۆ تۋىندىلارى كۇن وتكەن سايىن ەسكىرىپ، ەسكەرۋسىز قالعان جوق، كەرىسىنشە كۇن وتكەن سايىن قاپ تۇبىندەگى الماس قىلىشتاي، قازاقتىڭ بۇكىل اسىل ءسوزىن، ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ قۇنارىن تانىعىسى كەلگەن جاستار ءۇشىن ەڭ قۇندى ءماتىن مىندەتىن اتقارۋدا. نەگە ف. دوستويەۆسكييدىڭ شىعارمالارىن الەم حالىقتارى ءالى كۇنگە دەيىن قولدارىنان تاستاماي بىرنەشە زەرتتەۋلەرگە، تالداۋلارعا ارقاۋ ەتىپ كەلەدى؟ ماسەلەن، الەمدى ءوزىنىڭ وركەنيەتىمەن تاڭعالدىرىپ وتىرعان جاپونيانىڭ وزىندە ورىس ادەبيەتىنىڭ وكىلى دوستويەۆسكيدىڭ تۋىندىلارىن تۇگىن قالدىرماي تالداپ، تۇسىندىرەتىن، زەرتتەيتىن ەڭ ءىرى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى بار.

سەبەبى، ول تۋىندىلار ادامزاتتىڭ اقىل-ويىن وسىرەتىن قۇدىرەتى بار، كيەسى بار كيەلى كوركەم سوزدەر، ماعىناسى ءمانى تەرەڭ ماڭگىلىك ماتىندەر، قۇددى قاسيەتتى قۇراننىڭ جۇمباعى كوپ، تىلسىم سىرى مول، بۇكپە بۇركەمەلى ويلارى سىندى وراسان قۇندى دۇنيەلەر. كىتاپ - بۇكىل ادامزاتتىڭ اقىل ايتار كەڭەسشىسى، كەمەڭگەر دوسى، قىسىلعاندا قول ۇشىن بەرەر جاناشىرى. تەك رۋحاني قۇندىلىعى مول كۇردەلى كىتاپتاردى وقۋعا ەڭبەك پەن بەينەتكە بەلشەدەن باتا بىلەر ءتوزىم كەرەك. تالاپ قىلعان جاسقا، جازۋشىعا اقىل-كومەك، كەڭەس بەرۋگە كىتاپ سورەلەرىندە سىرەسىپ تۇرعان اباي، پۋشكين، ت. ب كلاسسيكتەردىڭ ەڭبەكتەرى ءارقاشان ءازىر ەمەس پە؟

- قازاق ادەبيەتىندەگى ءوندىرىپ جازىپ جۇرگەن ايەلدەردەن كىمدى اتار ەدىڭىز؟

سوڭعى جىلدارى كىتاپتارى دا كوپ شىعىپ، شەتەل تىلدەرىنە دە كوپ ءتارجىمالانىپ، ادەبيەت الەمىندە بەلسەندى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جازۋشى ساۋلە دوسجان. ول كەشە عانا ەلىمىزدەگى ەڭ قۇرمەتتى ماراپاتى - «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. بۇل، ارينە، ونىڭ قازاقتىڭ كوركەم پروزاسىندا ۇزاق تا جۇيەلى جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ جەمىسى دەپ ويلايمىن. ساۋلە دوسجان قازاق پروزاسىنا سەمەي قاسىرەتىن، بالالارى مەن ەرلەرى شەككەن شەر، ازاپ- مۇڭىن انا جۇرەگى مەن ايەل تاعدىرى ارقىلى مەيلىنشە نانىمدى ءارى شەبەر جەتكىزگەن شىعارماسىمەن تانىلعان تالانت يەسى. ءارى دەسە ول ءوز زامانىنىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن تەز بايقاپ، جىلدام جازاتىن جازۋشى. وعان قالامگەردىڭ «اۋىلدان شىققان ميلليونەر» دەگەن بۇگىنگى ءاربىر بالانىڭ ارمان ماقساتى بولعان قيالعا قۇرىلعان دۇنيەسى دالەل. سونان سوڭ وسى بالالار ادەبيەتىنە بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ، 19- عاسىر جاس وسپىرىمدەرىنىڭ بيىك ينتەللەكتۋالدىق ويىن كورسەتىپ، كۇردەلى تاقىرىپتارعا ءجيى جۇگىنىپ جۇرگەن - ءدىلدار مامىرباي. ونىڭ اڭگىمەلەرى بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى جاريالانىپ جۇرەدى.

-قازىرگى ادەبيەتتە ايەل تاقىرىبى وزەكتى مە؟

- نەگە بولماسقا؟ انا قۇدىرەتىنىڭ قادىرى مەن قاسيەتى مىناۋ جالعان دۇنيەدە ەشبىر قۇندىلىقپەن تارازىلانبايتىنى انىق اقيقات ەمەس پە؟ ال ەگەردە الەمدىك ادەبيەت تاريحىنداعى ايەل تۋرالى شىعارمالاردى الىپ تاستاساق - بوس ورىندار، اقتاڭداق كوپ بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا «ۇل تۋسا - ۇرپاعىم وسەدى، قىز تۋسا - ۇلتىم وسەدى»، - دەگەن دانا حالقىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ءسوزىن ەسكەرسەك، ومىردە دە، ونەردە دە ايەل تاقىرىبى اسەمدىك پەن ادەمىلىكتىڭ، كورەگەندىلىك پەن كوركەمدىكتىڭ، بەرەكە-بىرلىكتىڭ سيمۆولى.

ءبىرىمىزدىڭ - انامىز، اپامىز، قارىنداسىمىز بولعان ايەلگە باس يمەسەك، ءبىز العا قاراي اياق باسپاسىمىز انىق. انا- ايەل قۇدىرەتى، ولاردىڭ وبرازى قاي كەزەڭدە دە، قاي جانردا دا جارقىراپ جاندى بەينەسىمەن جازىلادى دا، ورنەكتەلەدى دە، سوندىقتان دا وزەكتى دە دەپ ويلايمىن. م. اۋەزوۆتىڭ ءبىر عانا «اباي جولىندا» 100 دەن اسا ايەل كەيىپكەر بار. سونداعى ار-وجدانى تاپ- تازا يماننان قۇيىلعانداي مەيىرىمگە تولى - زەرە اجەلەردىڭ ۇلگىسى، سابىرلى اقىل يەسى - ۇلجان انالاردىڭ ۇلگىسى بولىپ ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن تانىتادى ەمەس پە؟ ال ونداي ۇلگى-ونەگە بولعان، ماڭگىلىك مۋزا بولعان ايەل وبرازدارى قازاقتا تاپشى ما؟ جوق، ارينە، ولاردى سانامالاساق ءتىپتى كوپ، وقىرماننىڭ ءوزى ولاردى جاقسى بىلەدى. تەك بۇگىنگى كەيبىر قالامگەرلەردىڭ تاۋەلسىزدىك العان تۇستا رۋحاني تاۋەلسىزدىك دەگەندى تەرىس ءتۇسىنىپ، ايەل بالالارىنىڭ ءالسىز تۇستارىن اسىرەلەپ، ساناتوريي حيكايالارىنا ءجيى ساياحاتتاپ كەتكەندەرى، جەڭىل جۇرىستەگى ازداعان ازعىندىقتى ۇلكەن تاقىرىپقا اينالدىرىپ، ءداۋىردىڭ داۋلى ماسەلەسىنە اينالدىرىپ جىبەرگەنى وكىنىشتى. جاسىراتىنى جوق ونداي ولقىلىقتار بارشىلىق، الايدا ونىڭ استارىنداعى بۇگىنگى قوعامداعى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگى، قىز بالاعا دەگەن قامقورلىقتىڭ جوقتىعى، ايەلدەرگە دەگەن زورلىق- زومبىلىقتىڭ كوبەيگەن زاماننىڭ زارى زەرتتەلە بەرمەيدى. بۇل ءبىر عانا قىزعا ەمەس، جالپى قازاققا، ونىڭ ومىرگە اكەلەر ۇرپاعىنا، ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتقا جاسالىپ جاتقان قيانات ەكەندىگىن تۇسىندىرۋگە ەنجارلىق تانىتىپ كەلەمىز.

سول سۇرقيا ساياساتقا سەبەپشى بولعان سالدار نەگە ءسوز بولمايدى؟ ايەلدەردى، ومىرگە كوزىن جاڭا اشقان بالاپاندارعا، ءتىپتى ءوزىنىڭ وزەگىن جارىپ شىققان تۋعان قىزدارىنا قول سالعان اكەلەرگە قانداي جازا دا اۋىر ەمەس. ول قىزدى قورلاۋ ەمەس، ءوز ۇلتىن قورلاۋدىڭ ەڭ سوراقى ءتۇرى ەمەس پە؟

«ايەل قورلاعان ەركەكتى ءومىر وكىنىشسىز جىبەرمەيدى. ويتكەنى، ايەل - ءومىردىڭ اناسى، ال اسىل پەرزەنت اناسىن ەشكىمگە دە قورلاتپايدى. ويتكەنى، ايەل - كيەلى حالىق. ونىڭ كيەسى ءوزىن قورلاعان ەركەكتى ءبىر اتپاي كەتپەيدى»، - دەگەن باۋىرجان اتامىزدىڭ دانالىق ءسوزىن ەر ادام مىقتاپ جادىنا ساقتاۋى ءتيىس.

سوندىقتان دا تەك ادەبيەتتە عانا ەمەس، مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق باعدار-باعىتىندا ايەل تاقىرىبى وزەكتى ماسەلە بولۋى مىندەتتى. قازىرگى قازاق قالامگەرلەرى ايەل تاقىرىبى، تاعدىرى ارقىلى قوعامدىق كوڭىل- كۇيدى بەرەدى، ولار ءوز زامانداستارىنىڭ ءومىرىن، نەگە الاڭدايتىنىن، كەشەگى مەن بۇگىنگى ۇرپاق كۇيزەلىستەرىن كوركەم كەسكىندەۋى كەرەك.

قايماعى بۇزىلماعان، ساناسى قۇلدانباعان، تاريحي تانىمىنىڭ مۇرتى بۇزىلماعان قازاق قوعامىنىڭ بەت الىسى ايەل زاتىنىڭ تاربيەسى مەن ادەبىنە بايلانىستى جانە «قىز - ۇلتتىڭ جانى» ەكەندىگىن قالام ۇستاعان قاۋىم بارىنشا قاپەردە ۇستاسا ەكەن دەيمىن. ايەل تاقىرىبىن كوركەمدىك جانە ەستەتيكالىق تالعامى جوعارى شىعارمالارى ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاققا ەركەكتىڭ دە، ايەلدىڭ دە، ۇرپاقتىڭ دا، ۇلتتىڭ دا تارايتىن ءتۇبى - قىز ەكەندىگىن ۇعىندىرا تۇسسە، قانداي ۇتىمدى بولار ەدى دەگەن ۇسىنىس تا بار. وسى رەتتە ەسىمە ءبىر فاكتى ورالىپ وتىر. ەگەر ءبىز ۇيدەگى ايەل- انالاردىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەكتەرىن شەت ەلدىكتەردىڭ ەسەپتەۋىمەن باعالار بولساق، ياعني ولارعا ەڭبەك اقى تولەسەك، شاش ەتەكتەن شىعىنعا باتادى ەكەنبىز.

«...امەريكالىق ءبىر زەرتتەۋ بويىنشا، بالامەن ۇيدە وتىرعان انانىڭ جاساعان ءاربىر ءىسى جانە «دەمالىسسىز جۇمىس كۇندەرى» ءۇشىن ەڭبەك اقىسى ءبىر ايدا 10 مىڭ دوللاردان اسادى. ەڭبەك نارىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ بالامەن وتىرعان انانىڭ كۇندە جۇمسايتىن فيزيكالىق جانە رۋحاني كۇش- جىگەرىن ماتەريالدىق تۇرعىدان قاراستىرۋ ارقىلى العان ناتيجەلەلەرى تاڭ قالدىردى. وسى زەرتتەمە بويىنشا ءبىر انانىڭ بالالارىنا جانە كۇيەۋىنە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنەن اسقان اۋىر جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ءاربىرى «ەڭبەك نارىعىنىڭ شاكىلى» بويىنشا ەڭبەك اقى تولەنەتىن بولسا، قوسىمشا ساعاتتارىن قوسىپ العاندا ءبىر جىلدا 131 مىڭ 471 دوللار تولەنۋ كەرەك ەكەن. ياعني، ءمۇعالىم، ەدەن جۋۋشى، اسپاز، مەنەدجەر، مەيىربيكە، ەكونوميست، ءتىپتى شوفەر سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارىن ءبىر ۋاقىتتا جاساعانى ءۇشىن ايىنا الاتىن ايلىعى وتە جوعارى. اقش- تا ەڭبەك تولەمىن زەرتتەيتىن salary.com سايتى بويىنشا انالاردىڭ «جۇمىس ساعاتتارى» كوبىنە 24 ساعاتتى قۇرايدى ەكەن. زەرتتەۋدىڭ اۆتورى بيلل كولمەن انالاردىڭ جۇمىسى وتە قىمبات ءارى قۇندى ەكەنىن ايتا كەلىپ، ەڭبەك اقىسىن تولەۋدى بىلاي قويعاندا، ەسەپتەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس دەيدى» (كەمەل مىرزاگەلدى، تەمىربايەۆا قالامقاس. ونەگە: - استانا,2010.-164 بەت.23 بەت،). ولاي بولسا قۇراندا: «ەركەكتەر ايەلدەرگە پانا، قامقورشى، جاۋاپكەر، قورعان، باسقارۋشى»، - دەگەن سوزىنە باس يە وتىرىپ، وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعان ەركەك وتباسىنىڭ تىزگىنىن ءوز قولىنا الىپ، پاراساتتىلىقپەن، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن باسقارۋى ءتيىس.

ءاربىر ايەل انانىڭ بەينەسى بۇگىنگى نارىق زامانىنداعى باعاسى ءتىپتى دە تىم جوعارى ەكەندىگى ەسكەرىلىپ، بەينەلەنسە دە ارتىق بولماس ەدى. ءيا، مەيىرىمدىلىك پەن ۇياتتىلىققا، يناباتتىلىق پەن ىزەتتىككە بەيىم ايەل بولمىسى ادەبيەتتە ءاردايىم ءوز بيىگىنەن كورىنسە نۇر ۇستىنە نۇر. -قازىرگى قازاق پوەزياسىندا «پروگرەسسيۆتىلىك» بايقالا ما؟

- تىرناقشا ىشىنە ىلىنگەن «پروگرەسسيۆتىلىكتى» قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ مەنىڭشە قاي زاماندا دا ۇلتتىڭ اقىل-ويى سانالعان قالامگەرلەر، اقىن جازۋشىلار ادەتتە ەلدىڭ الدىندا ءجۇرىپ، كوسەمسوزدە دە، كوركەم ادەبيەتتە دە كوش باستاۋعا تالپىنعان. ادەبيەت ادەتتە ارتتا ەمەس، ۇنەمى الدا ءجۇرۋى ءتيىس. قاراپايىم ادام بايقامايتىن جاڭالىقتى جانى سەزىپ، جۇرەگىنەن العاش وتكىزىپ، ەلىنە جەتكىزەتىن دە سول سۋرەتكەرلەر. بولماسا ونىڭ نەسى ۇلتتىڭ ار- ۇياتى، اقىل-ويى بولىپ سانالۋى ءتيىس؟ اقىن جازۋشىنىڭ وزگە ەلدەن ەرەكشەلىگى دە، قالامگەرلىك قاسيەتى دە - ۋاقىتتى سەزىنۋدەن باستالسا كەرەك. ويتكەنى، اعىلشىننىڭ ىسكەر ازاماتى گەربەرت نيۋتون كەسسون ايتقانداي: «ۋاقىت - ءومىردى جاسايتىن ماتەريال».

ءار ءداۋىردىڭ ءوز تاقىرىبى، زاماناۋي تالابى، مىندەت- ماقساتى، وزەكتى ماسەلەلەرى بولادى. وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ جانە بولاشاقتىڭ قوسىندىسىن قۇرايتىن بۇگىنگى بولمىستى بەينەلەيتىن قالامگەر ارينە «پروگرەسسيۆتىلىكتى»، ياعني ءومىردى جاڭاشا سەزىنۋگە، جىرلاۋعا، بەينەلەۋگە بەيىم. ال ونى جاڭاشا جازۋ ءۇشىن ارينە بۇرىنعى جاتتاندى ويلار، توزىعى جەتكەن تەحنيكالىق، كوركەمدىك بەينەلەۋ قۇرالدارىنان سانالى تۇردە باس تارتىپ، مۇمكىندىگىنشە، اركىمنىڭ ءوز بىلىمىنە، تاجىريبەسىنە، تالعامىنا ساي جاڭاشا تاسىلدىك، تۇرلىك، ستيلدىك، جانرلىق، كومپوزيتسيالىق ەرەكشەلىكتەردى ىزدەۋگە، قولدانۋعا تىرىسارى تابيعي زاڭدىلىق.

ماسەلەن، ماڭگىلىك ءماتىن بولعان ماحاببات تاقىرىبىنداعى ۇشتىك وداق بۇگىنگى اقىنداردا مۇلدەم باسقاشا بەينەلەنۋى ابدەن مۇمكىن. اتىن اتاماساق تا، قازىرگى اقىنداردا مۇنداي تىڭ تالپىنىستار، كوركەمدىك ىزدەنىستەر بارشىلىق. بۇگىنگى جاستار پوەزياسىنداعى كۇردەلى كەستەلەر، ەكىنىڭ بىرىنە الدىرا بەرمەيتىن استارلى ويلار، دايىندىعى جوققا جۇمباق بولىپ قالا بەرەتىن تۇسىنىكسىز تىركەستەر - سول «پروگرەسسيۆتىلىكتى» تانىتاتىنداي.

بۇگىنگى الەمدىك ادەبيەتتەگى باي تاجىريبەلەر مەن عالامتورداعى كىتاپحانالار، اشىق ساتىلىمداعى ادەبيەتتەر، ءتىپتى شىعارماشىلىق يەلەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ارقىلى كەڭىنەن تانىس، ادەبي پروتسەستەگى «پروگرەسسيۆتىلىكتى» جان-جاقتى مەڭگەرگەن كوركەم ءسوز ونەرىنىڭ ولشەمىن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي شەكتەمەي - ەركىن ويلى، تاۋەلسىز ساناداعى تازا كوركەمدىك قۇندىلىقتار رەتىندە قاراستىراتىن، ىزدەنەتىن، جازاتىن اقىنداردا مىندەتتى تۇردە جاڭاشىلدىق كەزدەسەتىنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولماس.

كەيبىر ىزدەنىمپاز جاستاردىڭ جازعاندارى تاڭداندىرادى، وقۋعا قۇلشىندىرادى. بۇگىنگى بولمىس ماسەلەسىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان پايىمدايتىندار قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل كۇردەلى، كەڭ ماسەلە، ونى كەڭەيتىپ ايتۋ ءۇشىن بۇگىنگى ادەبي ءۇردىستى، پوەزياداعى جاڭاشىلدىقتى كەڭىنەن سەزىنىپ، كوركەم ماتىندەردى وقىرمانعا تۇسىنىكتى ەتىپ، گەرمەنيەۆتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

-كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ ءومىرى جايلى شىعارمالار ماڭىزدى ما؟

- ارينە، قولىنا قالام ۇستاعان ءاربىر جانعا ءوزىنىڭ ۇلگى تۇتار تۇلعاسىنىڭ تاعدىرى مەن شىعارماشىلىق تاجىريبەسى، ونەگەلى ءومىرى وتە ماڭىزدى. ول ءتىپتى قاراپايىم ءاربىر وقىرماندى دا قىزىقتىرارى حاق. ونداي وي الىپتارىنىڭ ءومىرى تەك شىعارماشىلىق تۇلعالارعا عانا ەمەس، ءاربىر اتا- انا ءۇشىن دە ءوز بالالارىنا ۇلگى رەتىندە ۇسىنىپ، وقىتۋ ءۇشىن دە تانىمدىق، تاربيەلىك تە ءمانى بار تۋىندىلار بولىپ سانالۋى دا ءسوزسىز. وسى رەتتە بۇرىندارى ورىس ادەبيەتىندە «جزل» سەرياسىمەن جارىق كورگەن تۋىندىلار تانىمال بولدى جانە تارالىمى وتە جوعارى بولدى. الايدا سوڭعى جىلدارى ونداي تۋىندىلار بىزدە تاپشى، جەتە بەرمەيدى. وسى ۇلگىدەگى سوڭعى جىلدارى ءال-فارابي ۇلتتىق ۋنيۆەسيتەتى باسپاسىنان جارىق كورە باستاعان «ونەگەلى ءومىر»، «عيبراتتى عۇمىر» اتتى سەريالى باسىلىمداردىڭ وقىرماندارى جىلدان جىلعا كوبەيىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى، ومىرلەرى ونەگەلى، ۇلتقا، قازاققا، جالپى رۋحانياتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلكەن ۇلگىسىن كورسەتەتىن جەكە تاريحي تۇلعالاردىڭ عىلىمداعى، ومىردەگى، شىعارماشىلىقتاعى تاعدىرلارى مەن ءومىرباياندارى، قالامگەرلىك جانە قايراتكەرلىك ەرلىكتەرى، باي تاجىريبەلەرى ءوزىنىڭ تانىمدىق قاسيەتى تۇرعىسىنان ءاربىر وقىرمانعا وي سالادى، جاقسىلىققا ۇيرەتەدى، ەڭبەك ەتۋگە باۋليدى. قازاقتىڭ قايماعى سانالعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءومىرى قاشاندا جاس ۇرپاققا ۇزلىك ۇلگى، ومىرلىك ءارى ومىرشەڭ ونەگە. تىنىمسىز ار-وجدان، اقىل-ويدىڭ يەسى بولعان، حالىق تاعدىرى ءۇشىن قابىرعاسى قايىسىپ، قۇتىلا المايتىن ازاپ شەككەن ينتەلليگەنت، زيالى ادام، قارىمدى قالامگەر، اتاقتى اقىن جازۋشى ءومىرى سوندىقتان دا ءار ۇرپاق ءۇشىن ۇلاعاتتى.

سوندىقتان دا بۇگىنگى بىزدەر ءۇشىن ءاربىر كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ ءومىرى تۋرالى ەڭبەكتەر، شىعارمالار قاجەت، باعالى، قۇندى. اتتەڭ ءالى دە ولار تۋرالى ادەبيەتتەر از. ماڭدايىمىزعا بىتكەن ۇلكەن كورنەكتى سۋرەتكەر، داڭقتى دراماتۋرگ، عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىمەن 2017-جىلى بەلگىلى عالىم ع. م. مۇتانوۆتىڭ رەداكسيالىق باسقارۋىمەن «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان 375 بەت كولەمىندە 500 عانا دانامەن كىتاپ جارىق كوردى. بۇل ءبىر باعالى باستاما بولعانىمەن وسى جانردىڭ تالابىنا ساي كەلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. كىتاپتا اكادەميك جازۋشىنىڭ ءار جىلدارداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالارىمەن قاتار ساپار جازبالارى، كوركەم شىعارمالارىنان ءۇزىندى، مۇراعات قۇجاتتارى، فوتوسۋرەتتەرى، شاكىرتتەرى مەن زامانداستارىنىڭ ىستىق لەبىزى، شەتەل قالامگەرلەرىنىڭ پىكىرى بەرىلگەن. اقيقاتىن ايتساق، بۇل ماتىندەردىڭ ءبارى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتاعى مۇحتارتانۋ سالاسىندا بىرنەشە رەت جاريالانىم كورگەن، وقىرمانعا جاقسى تانىس دۇنيەلەر.

ەندى 1933-جىلى م. گوركيي نەگىزىن قالاعان «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» اتتى سەريامەن جارىق كورگەن م. اۋەزوۆپەن تەڭدەس شىعارماشىلىق تۇلعا، ورىستىڭ داڭقتى ف. دوستويەۆكييدىڭ شىعارماشىلق ءومىربايانىنا ارنالعان، ەڭ باستىسى ارنايى جازىلعان يۋري سەلەزنيەۆتىڭ «دوستويەۆسكيي» (موسكۆا «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان 1985-جىلى 543 بەتتىك 150000 تيراجبەن جارىق كورگەن) ەكىنشى باسىلىمىنىڭ مازمۇنىنا ءمان بەرەيىكشى: «چاست پەرۆايا. سۋدبا چەلوۆەكا»، «چاست ۆتورايا. جيتيە ۆەليكوگو گرەشنيكا»، «چاست ترەتيا. جيزن ي سمەرت پروروكا..» دەگەن ءىرى تاراۋلاردان تۇراتىن كولەمدى دە كۇردەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتى كورگەندە كەۋدەڭدى «قىزعانىش» قىسىپ، ەرىكسىز تىنىسىڭ تارىلادى. بۇل قىزعانىش تا ەمەس شىعار، قىزىعۋشىلىق، تانتىلىك بولار...

نەگە ءبىزدىڭ ۇلىلارىمىز تۋرالى وسىنداي ارنايى زەرتتەلگەن، جازىلعان كوركەم شىعارما نەمەسە تانىمدى تۋىندىلار، ءىرى زەرتتەۋلەر جازىلمايدى؟ نەگە ءبىز اۋىردىڭ استىمەن، جەڭىلدىڭ ۇستىمەن جۇرۋگە شەبەرمىز. ءبىزدىڭ «ونەگەلى ءومىر» سەرياسى سىندى كىتاپتار باسپادان ءبىر جىلدا بىرنەشەسى جانە نەبارى 500 تيراجبەن جارىق كورۋى نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەڭبەكتەر جالپى وقىرمان ءۇشىن ەمەس، ءتىپتى حالىق، ۇلت ءۇشىن دە ەمەس، ءجاي عانا اقپارات ءۇشىن، بەلگىلى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاريالانىپ جاتقان سياقتى كورىنەدى، قاتەلەسسەم الدىن الا كەشىرىم وتىنەم. ءبىراق جوقتان بار، وسى سەريا ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي، شىعارشىلىق تۇلعالاردى ءبىر تۇگەندەپ، جۇيەلەپ تە العان سياقتىمىز. مۇمكىن يۋ. سەلەزنيەۆتىڭ ەڭبەگىندەي كۇردەلى ەڭبەك كەلەشەكتە جازىلار، بالكىم...

ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كومەك، قارجى، ەڭ باستىسى كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. قازىر دۇنيەجۇزىندە اۋديوسەريالدار تانىمال. باياعىنىڭ اۋديوپەسالارى سياقتى. بىزدە بار ما؟ اۆتور شىعارماسىن ارنايى پلاتفورمالاردا دىبىستاۋ. مىسالى، رەسەيدە وسىنداي Storytel جانە Bookmate دەگەن پلاتفورمالار جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى الەۋمەتتىك جەلى دامىعان داۋىردە مۇنداي جاڭالىقتاردىڭ تيىمدىلىگى وراسان. ويتكەنى، مەترولاردا، اۆتوبۋستاردا، كەزەك كۇتكەن كوپشىلىك ورىنداردا نەمەسە دەمالىستا وزىڭمەن بىرگە بۇرىنعىداي كىتاپتار ارقالاپ جۇرمەيسىڭ، قالتاڭداعى تەلەفوننان كەز كەلگەن كلاسسيك ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن تىڭداي الاسىڭ.

قازىر ۇلت رۋحانياتىندا دا جاقسى تالپىنىستار جاسالىپ جاتىر. بايقاعانىم بولماسا اشىپ وقىپ، تىڭداپ كورمەپپىن. ءبىز ەسكى داستۇردەگى وقىرماندار بولعاندىقتان كىتاپتى قولمەن ۇستاپ وقۋعا بەيىمبىز عوي. بۇل باعىتتاعى باستامالار مەن جاڭالىقتاردى قولدايمىن. ويتكەنى، بىزدە الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردەن كوش ىلگەرى كەتپەسەك، قالىسپاۋىمىز قاجەت قوي. اسىرەسە، ابايدىڭ، ءمىرجاقىپتىڭ، ماعجاننىڭ، ءىلياستىڭ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ كوركەم پروزالارى، وزگە دە كلاسسيكتەرىمىزدىڭ تۋىندىلارى اۋديو پلاتفورمالاردا دىبىستالىپ جاتسا، ارينە بۇگىنگى جاستارعا وتە قۇندى دۇنيەلەر بولار ەدى. ينتەرنەتتەن وزگە قاجەتسىز دۇنيە كورگەنشە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تانىتاتىن تۋىندىلاردى تىڭداپ، كورگەنى ۇلكەن رۋحاني ولجا ەمەس پە؟

- ⅩⅩعاسىر ادەبيەتىندەگى باستى كەيىپكەرلەر مەن 19-عاسىردىڭ كەيىپكەرلەرى اراسىندا پاراللەليزم جۇرگىزە الاسىز با؟

- بۇل ءبىر ارنايى قاراستىرىلاتىن ماسەلە ەكەن. بۇگىنگى اڭگىمەمىز كوبىنە ايەل تاقىرىبىنا ويىسىپ وتىرعاندىقتان، وسى ورايدا ويعا ورالعانى ماسەلەن، ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاق پروزاسىنىڭ كوشباسشىسى بولعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەگى» رومانىنداعى بايدىڭ قىزى بولسا دا، ورىس وفيتسەرىنىڭ ويلاماعان جەردەن مازاعىنا اينالعان ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ ايەل تابيعاتىنا ءتان بۇكىل بولمىسىن اشا وتىرىپ، سول ءبىر ءساتسىز وقيعاداعى قاراما- قايشى قاراكەتتەردى، وي مەن ساناسىنداعى ءسات سايىن قۇبىلىپ وتىرعان قاقتىعىستاردى، ارلى قىزدىڭ ابىرويسىز حالگە تۇسە تۇرا ءوزىنىڭ ادامي قاسيەتىن، تابيعي تازالىعىن ساقتاپ قالۋداعى پسيحولوگيالىق ىشكى يىرىمدەردەگى سەزىمدەردى قانشالىقتى كوركەم، شەبەر بەينەلەۋ ارقىلى اقىرىندا اقبىلەكتى ءوز ارى الدىندا اقتاپ الۋى كەرەمەت دۇنيە ەمەس پە؟ ۇلتتىق ءسوز ونەرىندە وزىندىك ورنەگى بار، پروزا بولسا دا قۇيىلىپ تۇرعان جىر كەستەسىندەي كوركەم دۇنيەدە نانىمسىز ءبىر وقيعا، سەنىمسىز كوڭىلگە كۇدىك تۋدىراتىن ءسوز، سيۋجەت بار ما؟ اقبىلەكتىڭ سانالى تۇردە ەمەس، ىقتيارسىز، ءوز ەركىنەن تىس بولعان تاعدىر تالكەگىنە جىعىلىپ، ءجۇنجىپ، توزىپ كەتپەي جاڭا ءومىردىڭ اعىسىنا ىلەسىپ، ساۋاتىن اشىپ، ەلىنە ءجۇزى جارقىن بولىپ، اتا-اناسىنىڭ الدىندا ابىرويلى، ەلگە سىيلى ەرى بار، ارى تازارعان، جانى جاڭارعان قىز بولىپ ورالۋىن جۇسىپبەكتەي شەبەر بەينەلەۋ، ءسىرا، سيرەك كەزدەسەتىن قالامگەرلىك قاسيەت بولسا كەرەك.

ال وسىنداي تاعدىرلى قازاق قىزدارى قازىر از با؟ وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن ءوزىمىزدىڭ دە ورەسىز جىگىتتەرىمىزدىڭ قاندى شەڭگەلىنە ءىلىنىپ، شەرمەندە بولىپ نەمەسە تەرەزەدەن قۇلاپ شەيىت بولىپ، ءبىرى مۇگەدەك بولىپ جاتقاندار از با؟ ولاردىڭ تاعدىرلارىنا اراشا ءتۇسىپ جاتقان، سولاردى جازىپ، جاماننان جيرەندىرىپ جاتقان جازۋشىلارىمىزدا جۇسىپبەكتىڭ شەبەرلىگىندەي، اقىل پاراساتىنداي پيعىل بار ما؟ قازىرگى شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرى بولىپ وتىرعان اياۋلى قىزدارىمىز بۇگىنگىدەي ءبىلىمدى، جان- جاقتى ساۋاتتى بولا تۇرا نەگە ءوز ومىرلەرى ءۇشىن كۇرەسە المايدى؟ جەڭىل جۇرىسكە نەگە بەيىم؟ نەگە ءبىزدىڭ جاستار سونداي زورلىق- زومبىلىق، ءتۇرلى تاعدىردىڭ تالقىسىنا تۇسسە، كەش بولسا دا ەسىن جيىپ، ەل قاتارىنا قوسىلىپ، ءوز ەڭبەكتەرىمەن بيىك دارەجەلەرگە جەتكەن شەتەلدىك بەستسەللەردىڭ كەيىپكەرلەرى مەن اۆتورلارىنداي بولمايدى؟ ال ونداي ومىردەن ويىپ الارلىق كەيىپكەرلەر جەتەرلىك. الەم جاستارى جاپا تارماعاي وقيتىن كوپ تارالىمدى كىتاپتاردى نەگە قازاق قالامگەرلەرى جازبايدى؟ بىزدە ءالى دە قاساڭ قاعيدادان، بەلگىلى ءبىر شەڭبەردەن شىقپايتىن شەكتەۋلى پسيحولوگيادان ارىلا الماۋشىلىقتىڭ بارى الاڭداتادى.

- ادەبيەت ساياساتقا قىزمەت ەتە مە، ساياسات ادەبيەتكە قىزمەت ەتە مە؟

- كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ادەبيەت ساياساتقا، كەڭەستىك يدەولوگياعا قىزمەت ەتكەنى ايان. نەگىزى ساياسات، مەملەكەت حالىققا، ادەبيەتكە، رۋحاني قۇندىلىقتارعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ۇلتتىق ءسوز ونەرىمىزدەگى كونەدەن كەلە جاتقان بارلىق جانرداعى ادەبي مۇرالارىمىزدىڭ ءبارى دە (ەرتەگى، اڭىز اڭگىمە، باتىرلار جىرى، ليرو-ەپوستىق جىرلار، شەشەندىك سوزدەر، جىراۋلار تولعاۋلارى، ت. ب) ەش يدەولوگياعا باعىنباي، ءبىر عانا ماقساتقا - قازاقتىڭ ساناسىنا ساۋلە تۇسىرۋگە، كوكىرەك كوزىن اشۋعا، تاريحىن تانۋعا، جاس ۇرپاققا تاربيە، تاعلىم بەرۋگە قىزمەت ەتتى.

قازىر دە، كەلەشەكتە دە سولار قۇندى بولارى ءسوزسىز. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى يدەولوگيامەن قارۋلانعان، سوعان قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ اتتارى ءقازىر تاريحتا تىزىمگە ىلىنبەي دە قالدى. اباي سەكىلدى تەك قازاعىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن، مۇڭى-شەرىن شەرتىپ، وي تاستاعان ويلى اقىندار مەن م. اۋەزوۆ سىندى تەك كوركەم ءسوزدىڭ قۇندىلىعىن قاسيەت تۇتىپ، ءسوز ونەرىنىڭ قاعيداسىنا قۇلاعان قالامگەرلەر عانا ادەبيەت تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى.

سوندىقتان ناۋقانشىلىق، بۇگىنگىنىڭ عانا ەمەس، كەشەگى مەن كەلەشەكتىڭ عانا كوسەگەسىن كوركەيتەتىن كوركەم سوزدەر، ادەبي شىعارمالار عانا ماڭگىلىك ماتىندەر بولىپ قالارى كۇمانسىز.

- اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!

سۇقباتتاسقان شىنار ءابىلدا

adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى