ومىردە ەڭ جامانى «شال» بولۋ - تورەگەلدى شارمانوۆ

بۇدان بولەك تولىپ جاتقان اتاق-دارەجەسىنە قاراماستان، بۇگىنگە دەيىن 150 گە جۋىق كانديدات پەن 50 دەن استام دوكتور دايىنداپ شىعارعان. قازاق مەديسيناسىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ جولىندا ايتارلىقتاي ەڭبەگى سىڭگەن عالىمنىڭ ءار كەزدە دە ءسوزى ۇتىمدى، پىكىرى ءوتىمدى. ءبىز سالاۋاتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاعيداسىن سوزبەن ەمەس، ءوز ىسىمەن دالەلدەپ جۇرگەن قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تورەگەلدى اعانىڭ ونەگەلى اڭگىمەسىن تىڭداعان ەدىك.

- حالقىمىزدا «اۋرۋ - استان» دەگەن ءسوز بار. الايدا، ءبىز مۇنىڭ استارىنا ۇڭىلە بەرمەيتىن سياقتىمىز. سىزدىڭشە، قالاي؟

- ءيا، اتا-بابالارىمىز ءدال بىلگەن. قازاقتىڭ تۇتىنعان تاعامدارىنىڭ ءبارى قۋاتتى، قۇنارلى، ءدامدى ءارى اۋرۋعا ەم بولعان. قىمىزدى، شۇباتتى الىڭىز، مىڭ سان اۋرۋعا ەم. ەت-جۇرەك، قان تامىرلارى اۋرۋلارى دەيسىز بە، ىشەك پەن اسقازاننىڭ قابىنۋى، اتەروسكلەروز، ايتەۋىر ايتا بەرسەڭ، تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. اتا-بابالارىمىز وزدەرىنە قاجەتتى ءارى پايدالى تاعامداردى تۇتىنىپ وتىرعان. تاماعىڭ دۇرىس بولسا، اۋرۋ دا سەنەن اۋلاق جۇرەدى.

قازاقتا «سيىر ەتى تاڭ سارعايىپ اتقانشا، قويدىڭ ەتى ەرتەڭگى كۇن باتقانشا، جىلقى ەتى توسەك سالىپ جاتقانشا» دەگەن دە ءسوز بار. بۇل نەنى مەڭزەيدى؟ حالقىمىز سوعىمعا جىلقى سويىپ وتىرعان، جىلقى ەتىن استىڭ تورەسى ساناعان. ويتكەنى جاڭاعى سوزدە ايتىلعانداي، جىلقى ەتى تەز قورىتىلىپ كەتەدى، اسقازانعا اۋىرلىق كەلتىرمەيدى. سەبەبى ونىڭ قۇرامىندا حولەستەرين مۇلدە جوق. قازاقتىڭ «ەت - ەتكە، سورپا - بەتكە» دەيتىنى وسى جىلقى ەتىنە قاتىستى ايتىلعان. ەت - وتە قۇنارلى تاماق. ءبىراق ەت - ەم ەكەن دەپ ونى شامادان تىس كوپ جەي بەرۋگە بولمايدى.

- سوندا اۋىر تاماقتان اۋلاق بولۋ كەرەك دەيسىز عوي...

- ەت - اتا-بابامىزدىڭ جەڭسىك، نەگىزگى اسى بولعان. ويتكەنى ولار كۇنى-ءتۇنى اتتان تۇسپەگەن، مال سوڭىندا جۇرگەن. دەمەك، ولار ءۇشىن قۋات كوزى - قۇنارلى قورەك كەرەك بولدى، ال قازىرگى زاماندا ءبىز ءۇشىن ونداي اسا قۇنارلى تاماقتىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. وتىرىقشىلىق مادەنيەتكە كوشۋمەن بۇل جاعدايدىڭ ءبارى وزگەردى. قازاقتىعىمىزدى ساقتاپ قالدىق دەگەنىمىزبەن، مادەنيەتىمىز ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى.

باسقاشا ايتقاندا، جاڭا ومىرگە بەيىمدەلدىك. ءبىراق بۇل ءومىر ءداستۇرى، ياعني ءومىر ءسۇرۋ ورتامىز ەنەرگيانى از جۇمساۋعا نەگىزدەلگەن ەكەن. ويتكەنى ادامنىڭ تۇتىناتىن تاماعى، ياعني ىشەتىن اسى ونىڭ جۇمسايتىن ەنەرگياسىمەن سايكەسۋ كەرەك. ءبىزدىڭ دە قيمىل-قوزعالىسىمىز ازايدى، ارتىق ەنەرگيانى قاجەت ەتپەيتىن بولدىق. مەن قازاققا «ەت جەمە» دەپ ەشقاشان ايتپايمىن. اڭگىمە، مايلى تاماققا ءۇيىر بولماۋ، ارتىق جەۋدەن ساقتانۋ جونىندە بولىپ وتىر.

- وسى جەردە ءسىزدىڭ كۇن ءتارتىبىڭىزدى بىلسەك...

- ادامنىڭ دەنساۋلىعى انانىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا قالىپتاسادى. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان ادامداردىڭ ۇرپاعىنىڭ دا دەنساۋلىعى مىقتى بولادى. ۇيقى رەجيمىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ دا دەنساۋلىققا اسەر ەتەدى. ۇيقى جەتى، سەگىز ساعاتتان كەم بولماۋ كەرەك. ءوزىم تاڭەرتەڭ 5-6-دا تۇرامىن. 40 مينۋت دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسامىن. جاتتىعۋ الاڭىندا جۇگىرەم، كەيدە ۆەلوسيپەد تەبەمىن. كىر تاسىن كوتەرەم. بۇل باياعىدان كەلە جاتقان ءداستۇر. بالا كەزىمدە اكەم تۋرنيك، كىر تاسىن الىپ بەرىپ، شىنىقتىراتىن. سول ادەت ءالى كۇنگە دەيىن قالعان ەمەس. سودان كەيىن شومىلامىن. اۋەلى سالقىن سۋ، 2-3 مينۋتتان سوڭ جىلى سۋ، قايتا سالقىن سۋ. قولىم قالت ەتكەندە، تاۋعا شىعىپ، تازا اۋامەن تىنىستاۋعا اسىعامىن.

- ال تاڭەرتەڭ قالاي تاماقتانعان دۇرىس؟

- بالالارعا كىشكەنتايىنان دۇرىس تاماقتانۋدى ادەتكە اينالدىرۋ كەرەك. كوكونىس، جەمىس-جيدەك، ەت، ءسۇت تاعامدارىن ۇزبەگەن ءجون. كۇنىنە كەم دەگەندە 400 گرام كوكونىس، جەمىس-جيدەك جەۋ كەرەك. سەنىڭ دەنساۋلىعىڭ نە ءىشىپ-جەيتىنىڭە بايلانىستى. قازىرگى كەزدە مەكتەپ وقۋشىلارى گازدالعان سۋسىندارعا قۇمار. ول ادام دەنساۋلىعىنا زيان. ايران-ءسۇت ىشپەگەن بالادا كالسي جەتىسپەيدى. كوكونىس، جەمىس-جيدەكتى از پايدالانعاننان جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ءجيى كەزدەسەدى.

مەنىڭ جاسىمداعى ادامعا تاڭەرتەڭ تەك وسىمدىك جەگەن ءجون. كوك شاي، كەيدە كوفە ىشەم. كوكونىس جەيمىن. ماي مەن ناندى تاتىپ المايمىن. ءتۇس كەزىندە جىلقى جانە قۇس ەتىن، تۇيەقۇس دەيدى عوي، سونىڭ ەتىن پايدالانام. قويدىڭ، سيىردىڭ ەتىن اۋزىما المايمىن. كەشكىسىن دە تەك كوكونىسكە قاراي بەت الام. اسىرەسە، جەمىسكە ۇيىرمىن. تۇستە، جاتار الدىندا قىمىز، ءسۇت ىشەمىن، تاڭەرتەڭگىسىن سۇزبە جەيمىن. تاماقتىڭ الدىندا، سوڭىندا جەمىس-جيدەك، كوكونىس، كەپتىرىلگەن جەمىس جەيمىن.

مايلى تاماقتى مۇلدەم شەكتەپ تاستادىم. ناندى دا وتە از جەيمىن. سارى ماي مەن قانتتى مۇلدەم جولاتپايمىن. ال قارا شوكولادتى مىندەتتى تۇردە جەۋ كەرەك. جۇرەك، قان تامىرلارى اۋرۋىمەن اۋىرماس ءۇشىن كوبىنەسە كوكونىس، جەمىستى تۇتىنۋ كەرەك. مىسالى، ءوزىم ءبىر جەرىم اۋىرسا، سونى جازىپ الۋعا تىرىسامىن، سوعان قارسى كۇرەس جۇرگىزەمىن.

- سوندا ادەمى قارتايۋدىڭ سىرى وسىندا جاتىر ما؟

- ءادەمى قارتايۋ دەگەن فيزيكالىق ۇعىم ەمەس، بۇل رۋحاني كورىنىس. اينالاعا جىلۋ، مەيىرىم شاشىپ ءجۇرۋ كەرەك. ادامعا دەگەن جاقسىلىق سەزىمى بولۋ قاجەت. بىرەۋ تۋرالى كەرتارتپا وي، كورەالماۋشىلىق بولسا، ول ادامنىڭ ءومىرى جاقسى ەمەس. ءارقاشان جاقسى ويلاۋ كەرەك. ءوزىڭدى فيزيكالىق جاعىنان قانشالىقتى ساقتاساڭ، ادامعا دەگەن جاقسى، جىلى ويىڭ دا سونشالىقتى بولۋى ءتيىس. بۇل ادامنىڭ بەت-بەينەسىنە بىردەن اسەر ەتەدى. جاقسى وي، جاقسى پىكىردە ءجۇرۋ كەرەك. بۇل - ءبىرىنشى شارت.

ادام بولعان سوڭ، بىرەۋدى بىرەۋ كورە الماي، باسەكەلەستىكتە جۇرەدى. وندايدى ۇناتپايمىن. ءوزىم باسەكەلەسىپ جۇرەتىن ادامنان قاشىپ جۇرەمىن. مۇنداي ادامنان مەيلىنشە اۋلاق جۇرگەن دۇرىس. سەبەبى، مەنىڭ ۇعىمىمدا جاقسى ادام اينالاسىنا مەيىرىم شاشىپ، جىلى ورتا قالىپتاستىرۋى قاجەت. كوبىنەسە قيمىلداپ جۇرگەن دۇرىس. قىزىق-قىزىق ماتەريالدار ىزدەيمىن، عىلىمي كەڭەسكە ساراپتاما جاسايمىن. كۇندىز-ءتۇنى وي ەڭبەگىن اتقارامىن. ۇنەمى ميدى جۇمىس ىستەتۋ قاجەت.

- دەمەك، ءسىزدىڭ ومىرلىك كرەدوڭىز ادام بالاسىنا جاقسىلىق جاساۋ عوي...

- ادامنىڭ نەگىزگى ماقساتى - ءبىر-بىرىنە قىزمەت ەتۋ، جاقسىلىق جاساۋ. وسى تۇرعىدان الساڭ، سەنىڭ ازاماتتىق قاسيەتىڭ دە جاقسارادى. سول سەبەپتەن دە ءوزىمدى باقىتتىمىن دەپ سانايمىن. بىرەۋگە كومەكتەسسەم، ۇنەمى جاقسى سەزىمدە جۇرەمىن. تاماعىم توق، كويلەگىم كوك بولسا بولعانى. العان ادام ەمەس، بەرگەن ادام باقىتتى. بىرەۋگە جاساعان جاقسىلىقتى ەشقاشان ەستە ساقتاما. جاقسىلىق جاسادىڭ با، سول ادامدى ۇمىت. ەگەر بىردەڭە دامەتىپ جۇرسەڭ، ول جاقسى ەمەس. وسىلاي ءومىر ءسۇرىپ، وسىلاي ومىردەن وتەم دەپ ويلايمىن. بۇل مەنىڭ تابيعي كرەدوم.

- ۋاقىت وزىنە تيەسىلىنى الادى دەيدى. قارتتىقتان قورىقپايسىز با؟

- كارى دەگەن ۇعىم بار. «مىنا كىسى كارتەيىپ كەتىپتى نەمەسە جاقسى قارتايىپتى» دەپ جاتادى. «كارى»، «قاريا» دەگەن سوزدەردى مۇلدەم ۇناتپايمىن. مۇنىڭ ءبارى ەسكىدەن قالعان ۇعىم. «شال» دا سولاي. كەيبىرەۋلەر كورە الماعاندىقتان، قىزعانىشتان ايتادى. بۇل سەنىڭ مۇمكىنشىلىگىڭدى تومەندەتىپ تاستايدى. ال «اقساقال» دەگەن سەنى كوتەرىپ تۇرادى. جاسى كەلگەن ادامدى قۇرمەتتەگىڭ كەلسە «اقساقال» دەپ ايت. ودان باسقا ءسوزدىڭ كەرەگى جوق. اقساقال، قاريا، شال. ۇشەۋىنىڭ قۇرىلىمى، قاسيەتى ءۇش بولەك دۇنيە.

ومىردە ەڭ جامانى شال بولۋ. ادام قىرىق جاستا دا شال بولۋى مۇمكىن. كۇنى كەشە لاۋازىمدى جۇمىستا ءجۇرىپ، قىزمەتىنەن ايرىلىپ قالعاننان كەيىن جۇرتتىڭ مازاسىن الىپ، ءار جەرگە بارىپ، بەرەكەسىن كەتىرىپ، جاعىمسىز مىنەز كورسەتىپ جۇرەتىندەر بار. مۇندايدا «ءاي، مىناۋ شال بولعان با؟» دەپ ايتىپ جاتادى. دەمەك، شال بولۋ دەگەن ءبىر جەكسۇرىن كورىنىس. ال قاريا دەگەن جاسى كەلگەن، ءوز ورنىن بىلەتىن ادام. ەلگە جاقسىلىق تىلەپ وتىراتىن جان. ول ەشكىمنىڭ مازاسىن الماسا دا، ءبىراق اۋىلدان شىعا الماي، بىرەۋدىڭ قولىنا قاراپ قالادى.

ءۇشىنشىسى - اقساقال. اقساقالدىق ەرتە كەلۋى مۇمكىن. 40 جاستا دا اقساقال اتانۋىڭ كادىك. كەرەمەت كورىنىسىمەن، بايىپتى مىنەزىمەن، ەلدىڭ قامىن ويلايتىن ادام. مىسالى، كەشە عانا باسشى بولىپ، زەينەتكە شىقسا دا، سول قاسيەتىنەن ايرىلمايدى. جاستارعا جاقسى جول سىلتەپ، شاما كەلگەنشە كومەگىن تيگىزىپ، اقىلىن ايتىپ وتىرادى. اقساقالدىق دارەجەگە جەتكەن ادام - وتانىنىڭ تىرەگى. سونداي دارەجەدەگىلەر ءبىزدىڭ قوعامدا سيرەك كەزدەسەدى.

قازىر باياعى زامان ەمەس. قازىرگى 70-80 جاستاعىلار بۇرىنعىنىڭ 50 جاستاعىنىڭ قاتارىندا. ءوزىمنىڭ كالەندارلىق جاسىم 80 نەن استى، ءبىراق بيولوگيالىق جاسىم 50 دەن جوعارى ەمەس. مۇمكىنشىلىگىم سول دەڭگەيدە ەكەنىن ءوزىم بىلەمىن، جۇمىس ىستەي الاتىنىما سەنىمدىمىن. دەمەك، «كارىلىك» دەگەن ۇعىم اۋرۋ، سىرقاۋى كوپ ادامدار. قاريالار دەگەنىمىز سولار. مەنىڭ قاريا بولعىم كەلمەيدى. امەريكادا «مەن جۇزگە دەيىن جاقسى ءومىر ءسۇرىپ، سول ساتتە ولە قالعىم كەلەدى» دەگەن ۇعىم بار. اللا ءومىر بەرسە، مەنىڭ دە ۇستاناتىنىم وسى.

- قۇداي قالاسا، مىنانداي دەنساۋلىعىڭىزبەن 100 گە دە كەلەتىن شىعارسىز...

- قۇداي بىلەدى عوي. «جاس ولە مە، كارى ولە مە، اۋرۋ ولە مە، ساۋ ولە مە؟» دەگەن قازاقتىڭ ماقالى بار. قۇداي قانشا عۇمىر بەرەدى، سونى سۇرگىم كەلەدى. قانشا مىقتىمىن دەسەڭ دە، تاپ قازىر نە بولاتىنىن ءبىر اللادان باسقا ەشكىم بىلمەيدى.

- ەستە ساقتاۋ قابىلەتىڭىزگە شاعىم جوق پا؟

- وتە جاقسى. تەلەفون نومىرلەرىن دە جاتقا بىلەمىن. سەبەبى، كوپ اناليز جاسايمىن. كوركەم ادەبيەتتەن ەسسە جانرىنا قالام تەربەيمىن. عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانامىن. ەگەر ەسسىز بولسام، مۇنىڭ ءبارىن جاساي الماس ەدىم. سويلەمدەردى بايلانىستىرىپ، سالىستىرمالى ءمانىن، قالاي، قايدا جالعاسۋىن بىلمەس ەدىم. سوندىقتان تىنىمسىز، ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ءۇش-ءتورت كومپانيانى باسقارامىن. ءوزىم قۇرعان تاعام تانۋ ينستيتۋتىن قىرىق جىلدان بەرى باسقارىپ كەلەمىن. عىلىمي كەڭەستەردى باسقارىپ، عىلىمي باعدارلامالار جاسايمىن. جاقىندا عانا فۋندامەنتالدى ەكى عىلىمي جۇمىسىمىز بايقاۋدا جەڭىپ الدى. مەن قۇدايعا، سوسىن جۇرەگىمە باعىنامىن.

- جىلىنا ءبىر مارتە تولىق مەديسينالىق تەكسەرۋدەن وتەتىن شىعارسىز...

- ۇنەمى قارالىپ تۇرامىن. اسىرەسە، قانىمدا قانداي وزگەرىستەر بارىن بىلەمىن. قۇدايعا شۇكىر، جامان ەمەس. ءدارى ىشپەيمىن. شوپتەن، تابيعي زاتتان جاسالعان دارۋمەندەردى پايدالانىپ تۇرامىن.

- رەتى كەلگەندە سۇرايىن دەپ ەدىم. بۇگىندە «گەننوموديفيسيرلىك ونىمدەردى شامادان تىس تۇتىنۋ قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا اكەپ سوعادى» دەگەن پىكىر بار. جالپى، وسى ونىمگە دەگەن كوزقاراسىڭىز قالاي؟

- ەگەر دۇرىس جاسالماسا، حيميالىق قوسپاسى دۇرىس بولماسا، ارينە زيان. ءبىراق تا قولدانىستاعى گەننوموديفيسيرلىك ءونىم تەكسەرىستەن وتكەن. قازىر اشتىقتىڭ قۇرساۋىندا 1 ميلليارد 200 ميلليون حالىق بار. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن 800 ميلليون بولاتىن. جىلدان جىلعا كوبەيىپ جاتىر. ولاردى قالاي قورەكتەندىرۋگە بولادى؟ اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ادىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىن. قىزاناق، باسقا كوكونىستىڭ ءبارى اعىلىپ جاتقان جوق. سوندىقتان گەننوموديفيسيرلىك ءونىمنىڭ ەشقانداي زيانى جوق. ەڭ باي امەريكادا بۇل ءونىم جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە امەريكادا بۇل ءونىمدى شىعارۋ بەس ەسەگە ءوستى. امەريكا ءوز حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن قاتتى قاداعالايدى. زيان بولسا، ولار باستاما كوتەرەتىن ەدى. سوندىقتان ولار قورىقپاعاندا، ءبىز نەگە قورقامىز؟

- ەسەسىنە سەمىزدىك اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن جوق پا؟

- بۇل باسقا ماسەلە. امەريكا ءوزىنىڭ پەپسي، كولا، چيپسى، گامبۋرگەر سياقتى ونىمدەرىنىڭ اعزاعا كەرى اسەرىن ءتۇسىنىپ جاتىر. وسى تەز پىسەتىن ونىمدەردە كومىرسۋتەگى، ترانسمايلىق قىشقىل، گاز وتە كوپ. بۇل ادام اعزاسىنداعى پايدالى زاتتاردى شىعارىپ تاستايدى. ولار بالالاردى سەمىزدىك دەرتىنە ۇشىراتاتىن ونىمدەردى قۇرتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋدا.

- تورەگەلدى اعا، ءوزىڭىز اشىلۋىنا مۇرىندىق بولعان «اميران» زاۋىتىنىڭ بەت-الىسى قالاي؟

- «اميران» زاۋىتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. الدىما زاۋىت قازىرگى زاماناۋي دەڭگەيگە ساي بولۋى كەرەك دەگەندى ماقسات ەتىپ قويدىم. وعان كوپ شىعىندالدىم. جەر الدىم، ينۆەستور تاپتىم. زاۋىت الدىندا ەكى مىندەت تۇردى. ءبىرىنشى، سيىردىڭ تابيعي ءسۇتى. ەكىنشىسى، ودان بالالاردىڭ تاماعىن جاساۋ مەن ونىڭ نوۋ-حاۋى. ءبىز 40 جىل بويى سونىمەن اينالىسىپ كەلەمىز. زاۋىتتى سالىپ بەرگەنىم بولماسا، ءبىر تيىن المايمىن. قۇرىلتايشىسى دا ەمەسپىن.

- جالپى، زاۋىتتىڭ بولاشاعىنا سەنەسىز بە؟ تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر ما؟

- ن.نازاربايەۆتىڭ الدىندا بايانداما جاساپ، پوست كەڭىستىكتە بالالار تاعامىن جاسايتىن تۇڭعىش زاۋىت ەكەنىن ايتتىم. بۇل ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ءبىراق ازىرگە ونىمدىلىگى از. ءبىر قالانىڭ ءوزىن قامتاماسىز ەتە المايدى. قاۋقارى جەتپەيدى. مۇمكىن بولسا، الماتى مەن الماتى وبلىسىندا ءدال وسىنداي ءۇش-ءتورت زاۋىت اشۋ كەرەك.

- زاۋىتتى سالۋعا قالتاڭىزدان قانشا اقشا كەتتى؟

- وسى زاۋىتتى سالۋعا ەڭ كەم دەگەندە 4 ميلليون ا ق ش دوللارى كەتتى. بۇل ينستيتۋتتىڭ، ءوزىمنىڭ، بالامنىڭ قالتاسىنان شىقتى. ايتپەسە، قيىن جاعدايعا ءتۇسىپ قالىپ ەدىم. جەردى 2،5 ميلليون ا ق ش دوللارىنا ساتىپ الدىق. سوسىن بار اقىل-ويىمدى، كۇش-جىگەرىمدى وسىعان جۇمسادىم.

- «تۇركىستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا دەگەن تىلەگىڭىزدى بىلسەك...

- ءاردايىم جاقسىلىق بولعاي! ماقسات - ءارقاشان توڭىرەگىمىزگە جىلى نيەت، جاقسى ۇعىم ورناپ، ءبىر-بىرىمىزگە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىسايىق. كورەالماۋشىلىق، قىزعانىش اۋرۋىنان اۋلاق بولايىق! شامامىز كەلگەنشە، جاقسىلىق جاساۋ بىزدىڭ نەگىزگى داستۇرىمىزگە اينالسىن!

«تۇركىستان» گازەتى. 2013-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى