و پ ە ك باس حاتشىسى: قازاقستان پرەزيدەنتى - الەمدىك دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قايراتكەر

-باس حاتشى مىرزا، و پ ە ك+ فورماتىندا قازاقستاننىڭ ۇستانىمى قانشالىقتى شەشۋشى ءرول وينايدى دەپ ويلايسىز؟

- قازاقستان جاھاندىق ەنەرگەتيكا نارىعىندا ەلەۋلى ويىنشى بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇناي مەن گاز، تابيعي رەسۋرستار، گەوگرافيالىق ورنى قازاقستاندى ەۋروپا مەن ازيا ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەسكە اينالدىردى.

قازاقستان و پ ە ك+ فورماتىنداعى ارىپتەستىك دەكلاراتسياسىنا ون جىل بۇرىن قول قويدى. سول ساتتەن باستاپ اليانستىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ەلدىڭ اۋماعىندا 30 ميلليارد باررەلگە جۋىق دالەلدەنگەن مۇناي قورى بار. باسقاشا ايتساق، الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ كەمىندە 2 پايىزى قازاقستاندا شوعىرلانعان دەگەن ءسوز. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدەرىڭىز سەنىمدى ەنەرگيا جەتكىزۋشى ەل رەتىندە مويىندالىپ وتىر.

-قازىرگى گەوساياسي احۋال قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتىن قاي باعىتتا دامىتادى دەپ بولجايسىز؟

- مەن قازاقستان ءوزىن مۇناي مەن گازدى سەنىمدى جەتكىزۋشى ەل رەتىندە كورسەتتى دەپ ايتار ەدىم. گەوگرافيالىق ورنى ونى ەۋروپا، ازيا جانە ورتالىق ازيا اراسىنداعى ماڭىزدى كولىك تورابىنا اينالدىرىپ جاتىر. ال قازاقستان پرەزيدەنتى ق. توقايەۆتىڭ تاجىريبەلى باسشىلىعى ورناتقان ساياسي تۇراقتىلىق ينۆەستورلار مەن سەرىكتەس ەلدەردىڭ كوڭىلىنە سەنىمدىلىك ۇيالاتادى.

بۇگىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆپەن العاش رەت كەزدەستىم. ول مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ول الەمدىك دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە مويىندالعان باسشى، ال ونىڭ دانالىعى مەن تاجىريبەسى قازاقستاننىڭ جەتەكشى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار جەتكىزۋشىسى رەتىندە تابىستى دامۋىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ وتىر. ق ر پرەزيدەنتى و پ ە ك- ءتىڭ جاھاندىق نارىقتاردى تۇراقتاندىرۋ باستاماسىنا اشىق قولداۋ ءبىلدىردى. ول مەنىڭ ساپارىمدى و پ ە ك پەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇكىمەتتىك جانە ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيلەردە تەرەڭدەتۋ جولىنداعى قادام رەتىندە جىلى قابىلدادى.

ۇكىمەتتىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا اشىقتىعى جەرگىلىكتى كومپانيالارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقپەن بىرگە ەنەرگورەسۋرستار ەكسپورتىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستان مۇناي مەن گاز نارىعىندا عانا ەمەس، ۋران جانە باسقا دا ستراتەگيالىق مينەرالدار سالاسىندا ماڭىزدى ويىنشى بولىپ ەسەپتەلەدى. سونداي-اق جەل ەنەرگياسى سياقتى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىندا بارعان سايىن بەلسەندى دامىپ كەلەدى.

و پ ە ك- ءتىڭ ۇستانىمى بويىنشا ەنەرگەتيكا بولاشاعى مۇناي، گاز، يادرولىق ەنەرگەتيكا مەن جاڭارتىلاتىن كوزدەرگە بىردەي ىقىلاسپەن ينۆەستيتسيا تارتۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ۇستانىم قازاقستاننىڭ ۇستانىمىمەن ۇندەس. ەكونوميكا مەن حالىق سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرگەن مەملەكەتتەرىڭىز ءقازىردىڭ وزىندە ەنەرگيا جەتكىزۋدەگى الەۋەتىن ءارتاراپتاندىرىپ جاتىر.

-قازىر مۇنايدىڭ وتىمدىلىگى تۋرالى ءتۇرلى پەسسيميستىك بولجام ايتاتىن ساراپشىلار كوپ. و پ ە ك الداعى ەكى جىلدا سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭگەرىمىن قانداي شارالار ارقىلى ۇستاپ تۇرماقشى؟

- 2016-جىلدان باستاپ و پ ە ك جانە و پ ە ك+ مۇناي نارىعىندا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن دايەكتى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2020-جىلى COVID-19 پاندەمياسى الەمدىك سۇرانىستى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە قۇلدىراتقان كەزدە وسىنى ايقىن اڭعاردىق. ءوندىرىس كولەمىن تۇبەگەيلى تۇزەتۋدىڭ ارقاسىندا و پ ە ك+ تۇراقتىلىقتى سالىستىرمالى تۇردە تەز قالپىنا كەلتىرە الدى.

ءبىز بولاشاقتا ۇسىنىس پەن سۇرانىستى ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىراتىن سەنىمدى ورتا قۇرا وتىرىپ، تەڭەستىرەمىز. تۇراقتىلىق مۇنايعا دەگەن سۇرانىستى ۇزاق مەرزىمدە ساقتايتىن ماڭىزدى فاكتور دەۋگە بولادى. و پ ە ك 2050-جىلعا قاراي الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 123 ميلليون باررەلگە جەتەتىنىن بولجاپ وتىر. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيانى قازىردەن سالۋ كەرەك. ويتكەنى مۇناي ونەركاسىبىندە جاڭا قۋاتتاردى قوسۋ ءۇشىن كوپ جىلدار كەرەك. ال مۇناي ءوندىرىسى جىل سايىن شامامەن 5-6 پايىز قۇلدىراپ بارادى.

مۇناي مەن گازعا ينۆەستيتسيا سالۋدان تارتىنۋعا ۇندەيتىن مالىمدەمەلەر قاتە ءارى قاۋىپتى. ويتكەنى بولاشاقتاعى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءقاۋىپ توندىرەدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءوسۋى ءۇشىن - قازاقستان سياقتى مۇناي مەن گازعا، ەنەرگيانىڭ باسقا دا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋدى توقتاتپاۋ ماڭىزدى.

-و پ ە ك- كە ورتالىق ازيا مەن كاسپيي ايماعىنان باقىلاۋشى ەلدەر مۇشە بولىپ كىرۋى قانشالىقتى مۇمكىن دۇنيە دەپ ەسەپتەيسىز؟

- و پ ە ك ءارقاشان اشىق ەسىك ساياساتىن ۇستانىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ جارعىلىق قۇجاتتارىمىزدا جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋدىڭ نەگىزى ناقتى ايقىندالعان. مۇشەلىككە ۇمىتكەر ەلدەر مۇناي ەكسپورتىن اشىق ءارى تازا ۇيىمداستىرىپ، ۇيىمنىڭ پرينتسيپتەرىمەن، قۇندىلىقتارىمەن ۇندەسكەن ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك.

و پ ە ك مۇناي وندىرۋشىلەرمەن عانا ەمەس، ءۇندىستان، قىتاي، ەۋروپالىق وداق سياقتى تۇتىنۋشىلارمەن دە جان-جاقتى ديالوگ جۇرگىزەدى. ءبىزدىڭ ۇستانىمدارىمىز ينكليۋزيۆتى بايلانىسقا، ىنتىماقتاستىققا، جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ديالوگ شەڭبەرىندە ءوزارا تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.

-و پ ە ك جاھاندىق ەنەرگەتيكاداعى كومىرسۋتەكتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ساياساتىن سىناعانىن بىلەمىز. قازاقستان وسى ساياساتتىڭ ءوزى ءۇشىن بارىنشا ادىلەتتى ىسكە اسۋى ءۇشىن نەىستەۋ كەرەك دەگەن پىكىردەسىز؟

- ەنەرگەتيكاداعى ۇلى كوش ۇعىمى مۇناي مەن گازدان باس تارتۋ دەگەن ماعىنادا جيى قولدانىلىپ كەتتى. ءبىراق تاريحقا قاراساڭىز، ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كوشتەر ءبىر كوزدىڭ ازايۋى ەسەبىنەن ەمەس، جالپى سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن ءجۇرىپ وتىرعان. اعاش، كومىر، مۇناي، گاز، جاڭارتىلاتىن كوزدەر - ءبارىنىڭ تۇتىنۋ كولەمى جىل سايىن تەك ارتىپ كەلەدى.

ءار ەل وسىنى ەسكەرىپ وزىنە ءتيىمدى جولدى تاڭداي الۋ كەرەك. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي جول مۇناي مەن گازدىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندەگى ورنىن جوعالتپاستان، ۋران مەن جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنە كوپتەپ ينۆەستيتسيا تارتۋ بولماق. ب ۇ ۇ كونۆەنتسياسى بەكىتكەن «جالپىعا بىردەي سارالانعان جاۋاپكەرشىلىك» قاعيداتى ىرگەتاس بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى دامۋشى ەلدەر دامىعان ەكونوميكالارمەن قاتارلاسىپ شاۋىپ كەتە المايدى. قورشاعان ورتاعا تاستالاتىن شىعارىندىلاردىڭ كولەمىن قىسقارتۋ ءار ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىمەن ۇيلەسىمدى قارقىنمەن ءجۇرۋ كەرەك. و پ ە ك قۋات كوزىنىڭ ەشقايسىسى كەمسىتۋگە تۇسپەۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدى بەرىك ۇستانا بەرەدى. ەڭ باستىسى ورنىقتى ەنەرگياعا بارشانىڭ قولى جەتىپ، ءبارى دە وزىن قاۋىپسىز سەزىنە الۋ كەرەك.

ايتا كەتسەك، بۇگىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ و پ ە ك باس حاتشىسى حايتام ءال-گايستى قابىلدادى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى