ۋتيليزاتسيالىق الىمعا تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋ كەرەك - ءماجىلىس دەپۋتاتى

كۇشتى پرەزيدەنت، ىقپالدى پارلامەنت، قۋاتتى مەملەكەت - حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن، ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتىڭ ىسكەرلىگىمەن قالىپتاسادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇكىمەتكە شيكىزاتتىق ەمەس ورتا كاسىپورىندارعا ارنالعان ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باعدارلاماسىن ىسكە اسىرىپ، 2025 -جىلعا قاراي شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسىن 35 پايىزعا جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇل ىستە ءوسۋ جوق ەمەس بار، شيكىلىكتەر دە جەتەرلىك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 33 -جىلىندا ەكونوميكانى دامىتۋعا سالىنعان كاپيتال نەگە ءوز جەمىسىن بەرمەدى؟ ونىڭ ءبىر سەبەبىن يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ كوزبوياۋشىلىقپەن جۇرگىزىلگەنىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. جىلىنا 67 مىڭ پلانشەت، 40 مىڭ كومپيۋتەر، 43 مىڭ مونيتور شىعارادى دەگەن «Caspiy Electronic» زاۋىتى قايدا؟ 40 مىڭداي كولىك قۇراستىرادى دەگەن «تۇلپار» اۆتوكولىك زاۋىتى، «قازتەحماش» زاۋىتى، جىلىنا 100 مىڭ توننا مىرىش وندىرەدى دەگەن بالقاش مىرىش زاۋىتى، «كازسات-1» جەرسەرىگى، شىمكەنتتەگى 19,3 ميلليون دوللارعا سالىنعان «يۋتەكس» ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى، 88,6 ميلليون دوللار جۇمسالعان «بيوحيم» كاسىپورنى. بۇلاردىڭ كوبى اشىلماي جاتىپ جابىلىپ جاتتى.

وسى جوبالاردىڭ ءبارى ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەپ، جاڭادان بيزنەس اشىلا بەرگەندە قازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءبىرشاما جاقساراتىن ەدى. قۇمعا سىڭگەن بيۋدجەتتىڭ قىرۋار قارجىسى ءالى دە جەلگە ۇشىپ جاتقان جايى بار. قانشا رەسپۋبليكالىق باعدارلاما قابىلدانسا دا ءالى كۇنگە اۋىزسۋسىز وتىرعان اۋىلدار وسىنىڭ دالەلى. اۋىل دەمەكشى، زەينەتاقى قورىنان الىنعان تريلليونداردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعانى راس بولسا، شارۋا شارىقتاۋدىڭ ورنىنا نەگە شاتقاياقتاپ تۇر؟ ول قارجى قاشان قايتادى؟ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى ساۋىقتىرۋعا بەرىلگەن قاراجات تا قايتپادى. بانكتەر مەملەكەت ۇسىنعان ماڭىزدى جوبالارعا دەمەۋشىلىك تانىتۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ بيزنەسىن قولداۋعا 42 ميلليارد دوللار كەرەك ەكەن. پرەزيدەنت ايتقانداي، بانكتەر اينالىمسىز جاتقان اكتيۆتەردى وسى ماقساتقا پايدالانۋ كەرەك.

موبيلدى اۋدارىمدار تۋرالى بىرەر ءسوز. 300 اۋدارىمنان اسقان ادامدى كاسىپكەرلىكتىڭ تاۋەكەل توبىنا قوسۋعا اسىقپاۋ كەرەك. ەگەر ادامنىڭ ايلىق تابىسى 3-4 ميلليوننان اسسا، ويلانىپ كورۋگە بولادى. ويتكەنى بۇقارانىڭ اراسىندا كىرىسى از، شىعىنى كوپ تۇرعىندار كوپ. پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەترى 350-600 مىڭ تەڭگەنىڭ اراسىندا قۇبىلىپ تۇرعان كەزەڭدە كولىكتىڭ نەسيەسى مەن تۇرمىستىق نەسيەلەردى توسەۋگە، ءىشىپ-جەم مەن كيىم-كەشەككە، بالالاردىڭ وقۋ اقىسىنا 2 ميلليون تەڭگە كىرىستىڭ ءوزى جەتپەي قالادى. حالىق موبيلدى اۋدارىمداردى تەكسەرۋگە دە، جاپپاي دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا دا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. شىنىن قۋعاندا، بۇل يدەيانىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. سەبەبى حالىقتىڭ تاپقان تيىن- تەبەنىن تەكسەرۋ كولەڭكەلى بيزنەستى جارىققا شىعارا المايدى. پرەزيدەنت ايتقانداي سالىق جۇيەسىن حالىققا دا، بيزنەسكە دە ءتيىمدى ەتىپ جەتىلدىرىپ، بيۋدجەتكە كىرىس ءتۇسىرۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىن تاپقان ءجون. جۇرتشىلىققا بالىق اۋلايتىن قارماق بەرۋ كەرەك.

ەلىمىز ەنەرگيا ءوندىرىسى جونىنەن الەمدە 34 ورىندا تۇر. ال، قۋات كوزىن وندىرۋدە كوش باسىنداعى مەملەكەتتەر ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن جەكەمەنشىك پەن مونوپولياعا بەرمەيدى. مەملەكەت مەنشىگىندە ۇستاپ، ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قارايدى. سەبەبى، ەلەكتر ەنەرگياسىن قاجەت ەتپەيتىن سالا جوق.

وزدەرىڭىزگە بەلگىلى پارلامەنتتە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭ قايتا قارالىپ جاتىر. پرەزيدەنت ءوز جولداۋلارىندا دەلدالدار مەن مونوپوليانى جويۋدى ەسكەرتكەن ەدى. الايدا، ەنەرگەتيكا سالاسىندا دەلدالدار جويىلعانىمەن، ونىڭ ورنىن مونوپوليستەر باستى. ايتارلىقتاي ەش نارسە وزگەرمەدى. قازىر، مونوپوليستەر ويىنا كەلگەن تاريفتى وزدەرى بەلگىلەپ، جارىق باعاسىن ءوسىرىپ جاتىر. شىمكەنتتە وسىنداي جاعداي بولىپ جاتىر. نەگىزسىز كوتەرىلگەن تاريفتىڭ كەسىرىنەن ءبىرقاتار كاسىپكەرلەر بيزنەستەن باس تارتا باستادى. ونىڭ ىشىندە « Аzala-تەكستيل» سياقتى توقىما-تىگىن كاسىپورنى دا بار.

ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىت، فابريكالارعا دا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ەلەكتر قۋاتى مەن سۋدىڭ، تابيعي گازدىڭ تاريفى كوتەرىلگەن سايىن، ينفلياتسيا وسە بەرەدى. بۇل كاسىپكەرلەرگە دە، تۇرعىندارعا دا ءتيىمسىز. اۋپىرىممەن قايتا جاندانعان كەنتاۋداعى كەن بايىتۋ كومبيناتى دا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىمباتتاۋى سالدارىنان جابىلعالى تۇر. سوندىقتان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى، مونوپوليانى رەتتەۋ اگەنتتىگى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس مونوپوليانىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا قارسى كەلۋىنە جول بەرمەۋى كەرەك. بالكىم، بىزگە ەنەرگەتيكا سالاسىن تۇگەلدەي مەملەكەت بالانسىنا قايتارىپ الاتىن ۋاقىت جەتكەن بولار...

تەمىرجول جەلىسىن جەكەمەنشىكتەن قايتارىپ، ستراتەگيالىق ماڭىز بەرۋ كەرەك. تەمىر جول ارقىلى ءتۇرلى جۇك پەن تاۋار تاسىمالدانادى. كوپتەگەن تەمىرجول جەلىسى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەندىكتەن، قالالارعا جۇك جەتكىزۋدە قيىندىقتار تۋىنداپ جاتقان جايى بار.

قازىر كەنتاۋداعى ەكسكاۆاتور زاۋىتى مەن تىگىن فابريكاسىنىڭ جاي- كۇيى ايانىشتى. شىمكەنتتەگى «فوسفور» زاۋىتى مەن شۇلىق توقيتىن جانە ايگىلى «ۆوسحود» فابريكالارى دا مەملەكەتتىك قولداۋ كۇتەدى. اسپانداعى ايعا قول سوزباي، قول استىندا توقتاپ تۇرعان وندىرىستەردى وركەندەتۋ ارقىلى دا ەكونوميكانى ءبىرشاما العا ىلگەرىلەتۋگە بولادى. جاڭا جوبالاردى باستاۋعا جانە ەسكى نىسانداردى جاڭعىرتۋعا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى 2,3 تريلليون تەڭگەلىك اكتيۆتەردى پايدالانۋ ءتيىمدى. پرەزيدەنت قوزعالىسسىز جاتقان اكتيۆتەردى بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋعا شاقىرعانىن ۇمىتپايىق. تۇپتەپ كەلگەندە بانكتەر وسى ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ ارقاسىندا ءوسىم ەسەبىنەن تابىس تاۋىپ جاتىر ەمەس پە؟ قاشانعى مۇناي مەن قازبا بايلىققا يەك ارتامىز؟

جۇمىسسىزدىقتىڭ كوپتىگى مەن جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعىنان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قويعان تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الماي وتىرمىز. سول سياقتى پرەزيدەنت ۇسىنعان 10 ۇلتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرماق تۇرماق، قارجىلاندىرا دا المادىق. جۇمىس ورىندارى كوپ بولسا، جۇمىسسىزداردىڭ سانى ازايىپ، سالىق ارقىلى بيۋدجەتكە ءتۇسىم كوبەيە تۇسەدى. ال قازىر تەك سالىق پەن ايىپپۇلمەن، قىمباتشىلىقپەن حالىقتىڭ قالتاسىن قاققاننان باسقا ەشنارسە ءوندىرىپ جاتقان جوقپىز. تاپقان- تايانعانىن ينفلياتسيا ازداي، ايىپپۇل ارقالاپ تيتىقتاپ جاتسا بۇقارا اشۋعا بۋلىقپاي قايتسىن؟ اۋىلعا بارساق كۇڭكىل مەن بۇرقىلدان ارتىق اڭگىمە ەستىمەيمىز. البەتتە اركىم از دا بولسا تاپقانىنىڭ جەمىسىن جەگىسى كەلەدى.

2025 -جىلعا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 35 پايىزعا ارتىرىپ، 4 ميلليون ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 2 مىڭ جۇمىسشى ەڭبەك ەتەتىن 2 مىڭ كاسىپورىن اشۋ كەرەك. سوندا پرەزيدەنت نۇسقاعان مىندەتتەر ورىندالادى. ال، قازىرگىدەي ات ءۇستى جۇرىسپەن مەجەگە جەتۋ ەكىتالاي. ۇكىمەت بۇل باعىتتا شۇعىل شارالار قابىلداپ، جەدەل ىسكە كىرىسۋى كەرەك. كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس وتكىزگەننەن ءورىس كەڭەيمەدى. پرەزيدەنت پارلامەنتكە سەنىم ارتقاندىقتان، ۇكىمەت پەن اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ءاربىر تاپسىرمانىڭ تياناقتى ءارى ناقتى ورىندالعانىن قالايمىز.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسى بويىنشا 60 ميلليارد تەڭگە بولگەنىن، 2022 -جىلى كۇزگى جيىن-تەرىم كەزىندە 872 فەرمەردىڭ ليزينگە 1053 تەحنيكا ساتىپ العانىن ايتتى. الايدا، جۇزدەگەن شارۋالاردان تالاپ-تىلەكتەر تولاستار ەمەس. ولار جەڭىلدەتىلگەن ليزينگكە قول جەتكىزە الماي ءجۇر. تەحنيكا وتە قىمبات. سەبەبى، قازاقستاندا ۋتيليزاتسيالىق الىم قۇنى 7800 دوللاردان اسىپ كەتتى. بيىلعى دەرەك بويىنشا ءبىر تراكتورعا ۋتيلالىم 370 مىڭنان 7,4 ميلليون تەڭگە، ال، كومباين ءۇشىن 1,6 ميلليون- نان 8,3 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان. فەرمەرلەرگە مۇنداي جۇكتەمە تىم اۋىر ءتيىپ جاتىر.

ۋتيلالىمنىڭ كەسىرىنەن شارۋالار جاڭا تەحنيكا الۋدان باس تارتىپ جاتىر. بۇلايشا ەگىن شارۋاشىلىعى دامىپ، شارۋاشىلىقتار اياعىنا تۇرا المايدى. جاپونيادا ۋتيل تولەمى 120 دوللاردان اسپايدى. كولىك شىعارۋدان بىزدەن وق بويى وزىق وزبەكستاندا 15-20 مىڭ تەڭگەنىڭ اراسىندا. ەۋروپالىق وداقتا ۋتيل الىم مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭمەن مىندەتتەلمەگەن. ولار ەسكى كولىكتەرگە قاتاڭ تەحنيكالىق تەكسەرۋ، ەكولوگيالىق كولىك سالىعىمەن شەكتەلەدى. ءتىپتى كولىكتىڭ وتانى سانالاتىن گەرمانيادا دا مەملەكەتكە ۋتيليزاتسيالىق الىم تولەنبەيدى. بىزدە ۋتيل الىم دا، سالىق تا، كەدەندىك راسىمدەر دە تىم قىمبات. وعان كولىك سالوندارىنىڭ اقىسى مەن بانكتەردىڭ ءوسىمىن قوسقاندا 4 ميلليون تەڭگە تۇراتىن كولىكتىڭ باعاسى 14 ميلليونعا شەيىن شارىقتاپ كەتەدى. جۇرتتىڭ ءبارى دەرلىك ءۇيدى دە، كولىكتى دە نەسيەگە الىپ، قىپ-قىزىل شىعىنعا باتىپ جاتىر. سۋ جاڭا كولىككە اقشاسى جەتپەيتىندەر ارزانىن الۋعا ءماجبۇر. ۋتيليزاتسيالىق الىمعا تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋ كەرەك.

ءبىر قۋانتارلىعى، «КІА» كورپوراتسياسى كەلەر جىلى قوستانايدا اۆتوموبيل شىعاراتىن تولىق سيكلدى زاۋىت سالماقشى. جوباعا 90 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن ينۆەستيتسيا تارتىلعان. زاۋىتتا 1,5 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ، جىلىنا 70 مىڭ اۆتوموبيل شىعارادى دەپ كۇتىلۋدە. قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بولجامى ءدال كەلىپ، كورشىلەردەگى گەوساياسي تۇراقسىزدىققا بايلانىستى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋى ەلىمىز ءۇشىن بەرەكەلى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

مەملەكەت باسشىسى ماسكەۋدە وتكەن كەلەلى كەڭەستە سىرتقى ساۋدانى قايتا قۇرۋ، ەۋرازيالىق ءونىمدى شەتەلدىك نارىققا بەلسەندى شىعارۋ، تاۋاردى ءۇشىنشى ەلدەرگە كەدەرگىسىز تاسىمالداۋ، ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدەرىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ، ەكسپورتتاۋشىلارعا جاڭا نارىقتارعا جول اشۋ سياقتى وڭىرلىك جانە جاھاندىق ءوندىرىستى وركەندەتۋگە باعىتتالعان ويلارىن ورتاعا سالدى. سىرتقى نارىقتارمەن ورنىقتى كولىك جۇيەسىنىڭ بولۋى ۇزاقمەرزىمدى ينتەگراتسيانى جولعا قويادى. ەندى بىزگە وتاندىق بيزنەستىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ، ءوندىرىستى كۇشەيتۋ كەرەك.

ءىرىلى- ۇساقتى بيزنەستىڭ بارلىعى دەرلىك بانكتەردەن جوعارى پايىزدى ۇستەمە اقىمەن العان نەسيەگە قۇرالعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى بانكتەرگە بەرەشەگىن تولەپ، تابىستىڭ يگىلىگىن تولىق كورە قويعان جوق. سوندىقتان پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت وتاندىق بيزنەستى، تاۋار وندىرۋشىلەردى، شارۋاشىلىقتاردى تومەن پايىزدى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتسە، جاڭا بيزنەس جوبالارعا گرانتتار بەرسە، باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسسا دامۋ كورسەتكىشى دە وسەدى.

جۋىقتا پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆ «ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. جارلىق شىن مانىندە جۇزەگە اسىرىلسا، ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسىن اۋقىمدى جانە جەدەل تۇردە قىسقارتۋعا، ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. ۋاقىت بيزنەسپەن اينالىسۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ءار قازاق مول ءناسىپتى كاسىپتى بولسا، قازاقستاننىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەدى. وكىنىشكە قاراي، نە جەرگە، نە ارزان نەسيەگە قولى جەتپەي، ارماندا قالعان ازاماتتار جەتەرلىك. سول سياقتى، اربا سۇيرەسە دە، تاكسيلەتسە دە ءوز وتباسىن اسىراپ، پاتەر اقىسى مەن بانككە بەرەشەگىن تولەپ جۇرگەن جانداردىڭ دا ەڭبەگى ەلەنۋى كەرەك.

پرەزيدەنت ايتقان ماسەلەلەر دەر كەزىندە ورىندالسا، ەشتەڭەدەن كەش قالماس ەدىك. بۇگىن ىستەيتىن جۇمىستى ەرتەڭگە ىسىرۋ - ەرىنشەكتىڭ ءىسى. سوندىقتان كۇشتى پرەزيدەنت، ىقپالدى پارلامەنت، قۋاتتى مەملەكەت حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن، ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتىڭ ىسكەرلىگىمەن قالىپتاساتىنىن ۇمىتپايىق.

قايرات بالابيەۆ - پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى