تۇرىكمەنستان جۇرتى وزدەرىن كوشپەندىلەر ۇرپاعى سانايدى

ەل حالقىنىڭ سانى جەتى ميلليونعا جۋىق، اۋماعى - 491200 ك م² (الەمدە 52-ورىندا، ورتالىق ازيادا 2-ورىندا). ەل حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى - تۇرىكمەندەر، مەملەكەتتىك ءتىل - تۇرىكمەن ءتىلى، حالىقتىڭ باسىم بولىگى يسلام سۋننيتتىگىن ۇستانادى.

تۇرىكمەندەردىڭ ەتنوگەنەزىندە نەگىزگى ءرولدى تۇرىكمەنستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق حالقى، نەگىزىنەن ساق- ماسساگەتتەر مەن وعىز تۇرىكتەرى اتقاردى.

تۇرىكمەنستان تەرريتورياسى ەڭ ەجەلگى ارحەولوگيالىق مادەنيەتتەردىڭ (دجەيتۋن، اناۋ، ياز)، ەجەلگى مارگۋش ەلى جانە ەجەلگى حورەزم مەملەكەتىنىڭ (ب. ز. ب. VII- IV ع. ع. ) پايدا بولعان جەرى بولدى. تۇرىكمەنستان پارفيا يمپەرياسىنىڭ (ب. ز. ب. III- II ع. )، ابباسيد حاليفاتىنىڭ (IX ع. )، سەلجۇقتار مەملەكەتىنىڭ (XII ع.) جانە حورەزمنىڭ (X—XVI ع ع. ) ورتالىعى بولدى. ەل ارقىلى ۇلى جىبەك جولى وتكەن.

ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى VI- IV عاسىرلاردا ەل احەمەنيدتەر اۋلەتىنەن شىققان پارسى پاتشالارىنىڭ، ودان كەيىن الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ قول استىندا بولدى. ءدال وسى كەزەڭدە تۇرىكمەنستاننىڭ سولتۇستىگىندە وڭتۇستىك تۇرىكمەنستان مادەنيەتىنىڭ قاتىسۋىمەن ەجەلگى حورەزم مەملەكەتىن قۇرعان قۇيىساي مادەنيەتى پايدا بولدى.

ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى III عاسىردان باستاپ تۇرىكمەنستان اۋماعى تۇرىكمەنستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ءومىر سۇرگەن پارني تايپالارى قۇرعان پارفيا پاتشالىعىنىڭ (استاناسى - نيسا) قۇرامىندا بولدى. كەيىن تۇرىكمەنستان تەرريتورياسى ساسانيدتەر مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا وتكەن.

V- VIII عاسىرلاردا بۇل اۋماقتى ەفتاليتتەر، پروتوتۇركىلەر، ارابتار جاۋلاپ الدى. 776-783-جىلدارى حالىق حۋرراميت حاشيم يبن حاكيم (مۋىاننا) باسشىلىعىمەن ارابتارعا قارسى كوتەرىلىسكە قاتىستى.

IX عاسىردا ابباسي حاليفاتىنىڭ استاناسى تۇرىكمەنستان (مەرۆ) جەرىندە ورنالاسقان.

IX- X عاسىرلاردا تاحيريدتەر مەن سامانيدتەر مەملەكەتتەرى قۇرامىندا بولدى.

XI عاسىرعا قاراي تۇرىكمەنستان تەرريتورياسىن وعىزدار جاۋلاپ الدى، ولار جەرگىلىكتى حالىقپەن، نەگىزىنەن تۇركى تەكتەس حالىقتارمەن ارالاسىپ، تۇرىكمەن ەتنيكالىق توبىن قۇرادى. XI- XIII عاسىرلاردا سۇلتان سانجار تۇسىندا استاناسى مەرۆ قالاسىندا ورنالاسقان العاشقى تۇرىكمەن سەلجۇق مەملەكەتى قۇرىلدى.

XII- XIII عاسىرلاردا انۋشتەگەنيدتەر اۋلەتى بۇكىل تۇرىكمەنستاندى قامتيتىن حورەزمشاحتار مەملەكەتىن باسقاردى، استاناسى تۇرىكمەنستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى گۋرگاندج (كونە ۇرگەنىش) قالاسىندا بولدى.

XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە موڭعولدار جاۋلاپ الىپ، كەيىن يلحان مەملەكەتىنىڭ، كەيىن تيمۋريدتەر مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

XVI- XVII عاسىرلاردان حيۋا جانە بۇحارا حاندىقتارى قۇرامىندا بولدى.

1869-1885 -جىلدارى تۇرىكمەنستان تەرريتورياسىن رەسەي يمپەرياسى (ترانسكاسپي ايماعى) جاۋلاپ الدى.

1917 -جىلى قاراشا -جەلتوقسان ايلارىندا كەڭەس وكىمەتى ورنادى. تۇرىكمەنستان تەرريتورياسىنىڭ نەگىزگى بولىگى 1921 -جىلى 7-تامىزدا تۇرىكمەن وبلىسى رەتىندە تۇركىستان اكسر- ءنىڭ قۇرامىنا ەندى. 1924 -جىلى 27-قازاندا ورتالىق ازيا كەڭەستىك رەسپۋبليكالارىنىڭ ۇلتتىق- تەرريتوريالىق مەجەلەۋىنە سايكەس تۇرىكمەن س س ر- I بولىپ وزگەرتىلدى.

1991 -جىلى 26-قازاندا «ءسىز تۇرىكمەنستاننىڭ تاۋەلسىز دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە زاڭ شىعارۋىمەن كەلىسەسىز بە؟» دەگەن سۇراق بويىنشا تۇرىكمەنستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتتى. تۇرىكمەن ك س ر ازاماتتارىنىڭ 94 پايىزى وڭ جاۋاپ بەردى. كەلەسى كۇنى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى «تۇرىكمەنستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ نەگىزدەرى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدادى. تۇرىكمەنستان تاۋەلسىزدىك الدى.

جالپى «تۇرىك» ەتنونيمىنەن جاسالعان «تۇرىكمەن» ءەتنونيمىنىڭ ءوزى VIII -X عاسىرلاردا تالاس وزەنىنەن كاسپي تەڭىزىنە دەيىن (بۇرىن وعىز ءەتنونيمى بولعان) تاراعان حالىقتاردى بىلدىرەتىن X عاسىردان بەرى بەلگىلى. كيەۆ رۋسىندە ولار توركمەندەر دەپ اتالادى، ⅩⅢ عاسىرداعى ورىس جىلنامالارىندا -تاۋرمەن، ال پاتشالىق رەسەيدە - تۇرىكمەندەر مەن ترۋحمەندەر. XV عاسىرداعى ورىس ساياحاتشىسى افاناسي نيكيتيننىڭ جازبالارىندا تۇرىكمەن جەرى تۋرالى ايتىلعان.

بۇگىنگى تاڭدا تۇرىكمەن ەلى ورتا ازياداعى ماڭىزدى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ازۋلى اۋعانستانمەن شەكارالاس بىرنەشە ەلدىڭ قاتارىندا بولا تۇرا، ەشبىر قاقتىعىسسىز بەيبىت تۇرىپ كەلەدى. ب ا ق بەتتەرىندە بۇعان دەيىن تۇرىكمەنستانداعى زاڭدار مەن ەرەكشەلىكتەر تۋرالى سان قيلى ماعلۇمات تاراعان. ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا جاسىرمايدى. الايدا، كەيىنگى جىلدارى ەل كۇللى الەمگە اشىلا باستاعانىن ايتادى. ءار ءتۇرلى مادەني شارالار وتكىزىپ، شەتەلدەن قوناق شاقىرۋدى ادەتكە اينالدىرا باستادى. ونىمەن قوسا، «الەم جۇرتشىلىعى ەلىمىزدى جاڭا قىرىنان تانىسا ەكەن» دەگەن ۇمتىلىس بايقالادى.

جالپى تۇرىكمەن جۇرتى ءوزىن كوشپەندىلەر ۇرپاعى سانايدى جانە كوشپەندى تۇرمىسىنا ساي سايگۇلىك اتتى، الاباي جانە تازى تۇقىمدى يتتەردى ەرەكشە جاقسى كورەدى.

اۆتور

گۇلنۇر عازيز قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى