تۇركيا، گەرمانيا، يتاليادا ا ق ش- تىڭ يادرولىق قارۋى ورنالاسقان

الايدا، سولتۇستىك ترانس اتلانتيكالىق ۇيىمنان ازىرگە ناقتى جاۋاپ جوق. سوندىقتان، شۆەتسيا دەربەس يادرولىق ارسەنالىن جاساقتاۋ تۋرالى ويلانا باستادى.

 ستوكگولمنىڭ كوزدەگەنى نە؟

 شۆەتسيا تاريحىندا 1950-جىلدارى يادرولىق قارۋدى 2 رەت سىناپ جارىلىس جاساعان. ياعني، عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسى بار. بۇگىندە يادرولىق ارسەنالدارى بار مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى ناشارلاپ، قارۋسىزدانۋ پروتسەسى توقتادى. سونداي-اق قازىر تۇتاس ەۋروپا رەسەيدەن قاۋىپتەنىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى - شۆەتسيا. ەكى ەلدىڭ ورتاق شەكاراسى جوق. ءبىراق بالتىق تەڭىزىنىڭ ەكى بەتىن جايلاپ جاتىر. سوندىقتان سوعىس قاتەرىنە كۇدىكپەن قاراعان شۆەتسيا دەربەس يادرولىق قارۋ جاساۋ ماسەلەسىن كوتەرە باستادى.

 نۇربولات نىشانباي، ساياسي ساراپشى:

 - سوڭعى كەزدەرى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ ۇدەي ءتۇسۋى دەپ ايتار ەدىم. رەسەيلىك راكەتالار ناتو- نىڭ قۇرامىنا كىرەتىن پولشا جەرىنە بىرنەشە رەت جەتۋى. باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا سەنىمسىزدىكتى ۇلعايتىپ، ەۋرووداق، ناتو-عا مۇشە ەلدەرگە جەكە قاۋىپسىزدىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋعا يتەرمەلەپ جاتىر. ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان الەۋەتى جەتەدى. ءبىراق ۋاقىتى جەتپەيدى. يادرولىق قارۋعا يە بولۋ، يادرولىق ستانسالاردى سالۋ كەمى 5-10  جىل ارالىعىنداعى مەرزىمدى قاجەت ەتەدى. شۆەتسيانىڭ باسقا ۇيىمدارمەن بايلانىسىن قايتا قاراۋعا اكەلۋى مۇمكىن. بۇل شۆەتسيا ءۇشىن ءتيىمسىز تاكتيكا. سوندىقتان شۆەتسيا ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماقساتىندا ناتو ۇيىمىنىڭ اياسىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن اسكەري بايلانىستارىن ارتتىرا بەرەدى. مۇمكىن شۆەتسياعا ناتو- نىڭ اسكەري بازالارىن ورنالاستىرۋى مۇمكىن.

شۆەتسيا 1968 -جىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا قول قويعان. ياعني، قاۋىپتى قارۋعا يەلىك ەتۋ قۇقىعىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان. دەمەك، ستوكگولم اۋەلى بۇل كەلىسىمنەن شىعۋعا ءتيىس. «ال بۇل ونىڭ ساياسي بەدەلىنە، ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتەرى انىق»، - دەيدى ساراپشىلار. 

قازىر الەمدە 9 ەل يادرولىق سوققى جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە. Military Watch Magazine باسىلىمىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، سولاردىڭ تەك بەسەۋى - ياعني، ا ق ش، قىتاي، رەسەي، فرانسيا جانە ۇلى بريتانيا يادرولىق دەرجاۆا دەگەن رەسمي مارتەبەگە يە. ال، ءۇندىستان، پاكىستان جانە يزرايل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلماي وتىر. سولتۇستىك كورەيا ودان شىققانىن جاريالادى. كەيىنگى مالىمەت بويىنشا جەر بەتىندە 12500 اتوم وقتۇمسىعى بار. ونىڭ %90- ءى رەسەي مەن ا ق ش- قا تيەسىلى.

نۇرگەلدى ءابديعاني ۇلى، ساياسي ساراپشى:

- نەگە الەم جۇرتتارى يادرولىق قارۋعا قايتا ۇمتىلىپ جاتىر؟ يادرولىق قارۋدى بولدىرمايتىن بىردەن-ءبىر دۇنيە - بۇل قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگى. ال ءبىز بۇگىنگى تاڭدا وسى قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىنىڭ مۇلدە ىسكە اسپايتىنىن كورىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى الەم ەلدەرى ءوز قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا يادرولىق قارۋ جاساۋ تۋرالى يدەيالاردى تالقىلاۋدا.

جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋىن يەلەنۋگە ۇمتىلىسىن پولشا دا ءبىلدىردى. ال، بۇل جاھاندىق قاقتىعىس قاۋپىنىڭ ارتۋىنا اكەپ سوعادى. سوندىقتان ەۋروپانىڭ كوشباسشى ەلدەرى، ياعني، فرانسيا مەن ۇلى بريتانيا قارت قۇرلىقتى «يادرولىق قولشاتىر» جۇيەسىمەن قورعاۋدى قولعا الماق. قازىر الەمنىڭ 6 ەلى وسى جۇيەمەن ساقتاندىرىلعان. تۇركيا، بەلگيا، گەرمانيا، يتاليا جانە نيدەرلاندتا ا ق ش- تىڭ، ال بەلارۋستە رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋى ورنالاسقان. ءبىراق بۇل جۇيەنى كەز كەلگەن ەل دەربەس پايدالانا المايدى.

 نۇرگەلدى ءابديعاني ۇلى، ساياسي ساراپشى:

- فرانسيا پرەزيدەنتى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. ناتو ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر يادرولىق قارۋعا تالپىنۋ قاجەت ەمەس. سەبەبى ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋىمىز ناتو- عا مۇشە ەلدەرگە قاۋىپسىزدىك قولشاتىرىن ۇسىنا الادى. ەگەر شۆەتسيا فرانسيا مەن انگليانىڭ قاۋىپسىز كەپىلدىگىنە قوسىلاتىن بولسا، رەسەيدىڭ ونى قابىلداۋدان باسقا شاراسى جوق. رەسەي ءۇشىن سولتۇستىك شەكاراسىندا تاعى ءبىر سوعىس مايدانىنىڭ قالىپتاسۋى ءتيىمسىز. قالاي دەسەك تە، الەمنىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسى وزگەرىپ جاتقاندا، شۆەتسيانىڭ ەندىگى شەشىمى ەۋروپانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىنى انىق.

 24.kz 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى