تۇركى تانىمى توعىستىرعان دوستىق: قازاق-ماجار بايلانىسى قالاي دامىپ جاتىر

 وسى ورايدا ماجارستان پرەزيدەنتى تاماش شۋيوكتىڭ 1-3-قازان ارالىعىندا استانادا وتەتىن رەسمي ساپارى ءداستۇرلى جولدى ىلگەرىلەتەدى دەگەن بولجام باسىم. Kazinform-نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى قازىرگى مەملەكەتارالىق بايلانىس دەڭگەيى مەن ەكونوميكالىق كەلىسىمدەرگە نازار اۋداردى.

الىستاعى جاقىن: باۋىرلاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭى
تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى جاڭا كەزەڭگە ءوتتى. اسىرەسە، شىعىس پەن باتىستى تەڭدەي ۇستاۋ مىندەتى ەۋروپاداعى بارىس- كەلىستى ارتتىرۋعا تۇرتكى بولعانى بەلگىلى. وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭدە ماجارستان قۇشاق جايا قارسى الىپ، قوس تاراپ باۋىرمالدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنى بار: 1993-جىلى قازاقستانننىڭ ورتالىق ەۋروپاداعى تۇڭعىش ەلشىلىگى ۆەنگريادا اشىلدى، ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالاسىندا باۋىرلاس ۇلتتىڭ كونسۋلدىعىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان.

وتىز جىلدا ساياسي ديالوگ ارتپاسا، كەمىگەن جوق. ەكونوميكالىق جوبالار، مادەني- گۋمانيتارلىق باستامالار ويداعىداي دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ەكى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتقانىنا 10 جىل تولدى. ماجار ەلى ەۋروپا وداعىنداعى سەنىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەسكە اينالدى.

حالىقارالىق ۇيىمداردا دا ءوزارا ىقپالداستىق جوعارى. قازىر قازاق-ماجار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى، ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سەكىلدى قۇرىلىمداردا قاتار دامۋدا.

قازىر ماجارستان ت م ۇ- دا باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە. بيىل تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي سامميتى مامىردا بۋداپەشتتە ءوتتى. وسىلايشا، تۇركى ينتەگراتسياسىن ماقسات ەتكەن باسقوسۋ ەجەلدەن تاريحى ءبىر ۇلتتاردىڭ اراسىن ودان ءارى جاقىنداستىرا ءتۇستى دەۋگە نەگىز بار. ەگەر ماجارستان تولىققاندى ۇيىم مۇشەسى اتانسا، ساياسي بايلانىس بەكي تۇسەرى انىق.

قۇقىقتىق بازانى كەڭەيتۋ ءۇشىن پارلامەنتتەر بەلسەندى ءجۇمىس ىستەۋدە. ەكى ەل دەپۋتاتتارى پارلامەنتارالىق وداق، ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەيالارى اياسىندا ۇنەمى ءبىر- ءبىرىن قولداپ كەلەدى. كەيىنگى كەزدە تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اياسىندا قابىلدانعان شەشىمدەر ناتيجەلى ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز.

كەيىنگى جىلدار مەملەكەت كوشباسشىلارىنىڭ بارىس-كەلىسى تولاستاعان ەمەس. 2023 -جىلى ماجارستاننىڭ پرەمەر- ءمينيسترى ۆيكتور وربان قازاقستاندا رەسمي ساپارمەن بولدى. وتكەن جىلى قاسىم-جومارت توقايەۆ ماجارستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى. ءار كەزدەسۋ دوستىق راۋىشتە ءوتىپ، ماڭىزدى ۋاعداعا قول جەتتى.

مادەني بايلانىس مارتەبەسى
قازاق-ماجاردى تۇركى مادەنيەتى، كوشپەندىلەر بولمىسى بىرىكتىرەدى. ەۋروپا قۇرلىعىندا ەتەنە جاقىن اعايىنعا اينالۋىمىزعا دا وسى تەكتىك ۇقساستىق سەبەپ. بۇگىندە ماجارلار وركەنيەت قاقتىعىسىنىڭ قاق ورتاسىندا وتىرسا دا ەجەلگى ءداستۇر- تانىمىن، اعايىندىق جولدى ۇمىتپاعان. جاقىندىقتى جاڭاشا دارىپتەپ، ەكونوميكالىق شەشىممەن شەگەندەۋ ۇستىندە. ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى - قازاقستاندا وتكەن 5- دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىنا دوستاس ەلدىڭ بوي كورسەتۋى.

ءتىل مەن تۇسىنىگىمىز دە جۋىقتاس. ارادا نەشە مىڭ شاقىرىم جاتسا دا، اتامەكەننەن اتتانعان باۋىرلاردىڭ تاريحي تامىرى ۇزىلمەگەن. مۇنى ۆەنگريا باسشىلىعى بىرنەشە مارتە قايتالاعانىن بىلەمىز.

- ءبىزدىڭ مادەني قارىم- قاتىناسىمىز عاسىرلاردان تامىر تارتادى. ماجارلار قازاقتاردىڭ تۇرمىس- سالتىمەن جاقسى تانىس. الماتى قالاسىنىڭ اتاۋى ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە اۋەزدى ەستىلەدى. ويتكەنى حالقىمىز المانى «الما» دەپ ايتادى، - دەگەن ەدى ماجارستان پرەزيدەنتى تاماش شۋيوك.

كەيىنگى ون شاقتى جىلدا ماجار ۇكىمەتى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرگە وقۋ گرانتىن ءبولۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. قازىر Stipendium Hungaricum باعدارلاماسى بويىنشا مىڭداعان وتانداسىمىز ەۋروپا تورىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. بيىل دا 250 ستيپەنديا ءبولىندى. ەكى مىڭنان استام قازاق بالاسى ءوتىنىم بەرىپ ۇلگەرگەن.

سونداي-اق، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە ماجار ءتىلىن ۇيرەتەتىن ۆەنگريا وقىتۋشىلارى بار. ال ماجارستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ، قىپشاقتانۋ عىلىمىن جەتىلدىرۋ قولعا الىنعان. وعان قوسا جاقىندا ديپلوماتيالىق اكادەميالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالدى.

ۆەنگريانى كىم باسقارادى؟
ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمى سان الۋان. ماجارستان دا وزىندىك ەرەكشەلىككە يە. پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءتان پارتيالار باسەكەسى، ساياسي سايلاۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان. مۇندا پرەزيدەنت لاۋازىمى رەسمي سيپاتتا، نەگىزگى ساياسي شەشىمدى پرەمەر- مينيستر قابىلدايدى.

زاڭ شىعارۋشى ورگانى ءبىر پالاتالى مەملەكەتتىك جينالىسقا تيەسىلى بولسا، اتقارۋشى بيلىك ءارتۇرلى پارتيا وكىلدەرىنەن قۇرالعان ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن. قازىر بيلەۋشى ۇيىم - پرەمەر- مينيستر ۆيكتور وربان كوشباسشىلىق ەتەتىن «فيدەس» پارتياسى.

سونىمەن، پرەزيدەنت تاماش شۋيوك كىم، ول بيلىككە قالاي كەلدى؟ شۋيوك ءوزىنىڭ كاسىبي مانسابىن چونگراد وكرۋگتىك سوتىندا سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىسى رەتىندە باستادى. ءبىرشاما ۋاقىت ساياسي- قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردا ەڭبەك ەتكەن.

2014-2016 -جىلدارى ماجارستان كونستيتۋتسيالىق سوتىندا (ك س) ءتۇرلى قىزمەت اتقارىپ، كس ءتوراعاسى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن. 2024 -جىلى ۆەنگريا ازاماتتىق وداعى مەن «فيدەس» جانە حريستيان- دەموكراتيالىق حالىقتىق پارتيالارى تاماشا شۋيوكتى ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىندى. سول ۋاقىتتان بەرى ساياساتكەر مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىندا.

ساۋدا-ساتتىق: 7-ايدا %27 ءوسىم

وتكەن جىلى قازاقستان-ماجارستان تاۋار اينالىمى 200 ميلليون دوللارعا (%6 ءوسىم) جەتتى. بيىلعى العاشقى 7 ايدا كورسەتكىش %27 عا ءوسىپ، 150 ميلليوننان اسىپ ۇلگەرگەن. تاراپتاردىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ، جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ، كولىك- ترانزيتتىك جانە سيفرلىق سالالاردا جوبالارى جەتەرلىك. قازىر ەكى ەل ماشينا جاساۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە لوگيستيكا باعىتتارىندا 16 بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ولاردىڭ قۇنى 700 ميلليون دوللارعا جۋىقتايدى.

ەكسپورت پەن يمپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ دا كەشەندى جۇرگىزىلۋدە. قازىر قازاقستان ۆەنگرياعا پروپيلەن پوليمەرلەرى، بالىق، جىلجىمالى قۇرامنىڭ بولىكتەرى، جەلىمدەلگەن فانەرا، تەلەفون اپپاراتتارى، توپىراق جۇمىستارىنا ارنالعان ماشينالار، ساندىك كوسمەتيكالاردى جونەلتەدى. بىزگە ءدارى- دارمەك، تاماق ونىمدەرى، ارنايى تەحنيكالار، گەربيتسيدتەر جەتكىزەدى.

2005 -جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ماجار ينۆەستيتسياسى 370 ميلليون دوللاردان استى. الداعى مەجە بۇدان دا جوعارى. ويتكەنى، مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى ۆەنگرياعا جاساعان ساپارىندا قازاقستان 95 تاۋار پوزيتسياسى بويىنشا ەكسپورتتى كەڭەيتۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ، ءبىرقاتار كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن بولاتىنبىز. ساۋدا-ەكونوميكا، ەنەرگەتيكا، مۇناي-گاز، كولىك، ءبىلىم سالاسىندا جوبالار قولعا الىندى. ونىڭ سىرتىندا قازاقستان- ماجارستان ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋعا كەلىستىك.

جالپى ماجار كومپانيالارى ەلدە زاۋىتتار سالۋدى كوزدەپ وتىر. National Capital Holding, UBM Group, L. A. س Holding كومپانيالارى قازاقستانداعى جۇمىسىن باستادى. بۇل جۇمىستاردىڭ جۇيەلى ءجۇرۋى ءۇشىن بۋداپەشتتە بىرلەسكەن لوگيستيكالىق حاب قۇرۋ جوسپارلانعان.

مۇناي-گاز، اۋىل شارۋاشىلىعى: ماجارلىق كومپانيا باعدارى
قازىر ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى ۇزاقمەرزىمدى جوبالارعا كىرىسىپ كەتتى. ەڭ اۋقىمدىلارىنىڭ قاتارىندا كولىك-لوگيستيكا، شيكىزات ءوندىرىسى باعىتى بار. مىسالى، قازاقستان ماجارلىق L. A. C. Holding كومپانياسىمەن بىرلەسىپ بۋداپەشتتە 2026 -جىلى ينتەرمودالدى تەرمينالىن سالۋدى جوسپارلاعان. بۇل ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن ترانسەۋروپالىق كولىك جەلىسىنە ينتەگراتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك، قازاقستاندىق جۇكتەردىڭ ەۋروپاعا جەتۋى جەڭىلدەيدى دەگەن ءسوز.

ال ۆەنگريانىڭ MOL مۇناي-گاز كومپانياسى مۇناي- گاز وندىرىسىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. كومپانيا «روجكوۆ» كەن ورنىنا 200 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىپ، 5 ۇڭعىمادان پايدا تاۋىپ وتىر. ءقازىردىڭ وزىندە اتالعان كەن ورنىنان 300 ميلليون تەكشە مەتردەن استام گاز، 200000 توننا كوندەنسات وندىرىلگەن. الداعى ۋاقىتتا قىتاي- قازاقستان-ماجارستان بىرلەسكەن جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «بەرەزوۆ» كەن ورنى زەرتتەلىپ جاتىر.

كەزدەسۋ كەلەشەگى
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قاسىم-جومارت توقايەۆ پەن تاماش شۋيوكتىڭ كەزدەسۋىندە بىرنەشە ماڭىزدى تاقىرىپ قوزعالۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە اەس جۇمىسىنا ۆەنگريانىڭ قۇرعاق سالقىنداتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋى ىقتيمال.

الايدا نەگىزى باسىمدىق بۇگىنگە دەيىن قولعا الىنعان جوبالارعا بەرىلەتىنى تۇسىنىكتى. ەستە بولسا، جىل باسىندا ماجارستان سىرتقى ىستەر جانە ساۋدا ءمينيسترى پەتەر سييارتو Kazinform عا بەرگەن سۇحباتىندا بولاشاق كەلىسىمدەر جاسالۋى ىقتيمال سالالاردى اتاعان ەدى.

- تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت - فارماتسيەۆتيكا. ماجارستاننىڭ ەڭ ءىرى فارماتسيەۆتيكالىق كومپانياسى قازاقستان نارىعىندا 9-ورىندا تۇر. قازىر وسى جەردە ءوندىرىس ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل قازاقستانعا ماجارلىق وزگە دە ينۆەستيتسيالاردى تارتا الادى.

بۇدان بولەك، ءبىزدى اۆتوجولداردا اقى الۋعا قاتىستى جوبالارىڭىزعا قاتىسۋ قىزىقتىرادى. كەلىسسوزدەر جالعاسىپ جاتىر. بۇل ماسەلە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماجارستانعا ساپارى كەزىندە تالقىلانىپ، سول ۋاقىتتا اتالعان سالاداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن ەدى، - دەدى ساياساتكەر.

ال قازاقستانعا، ادەتتەگىدەي، شيكىزات پەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان جوبالار قاجەت. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ۆەنگرياعا بارعان ساپارىندا دا ەلدىڭ ەكونوميكالىق باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.

- سيرەك مەتالدار، سۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك. تاۋار ءتۇرىن كوبەيتۋ، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا تارتۋ، ەنەرگەتيكا، تسيفرلاندىرۋ، كولىك سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ - وتە وزەكتى ماسەلە. سول ارقىلى سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتامىز. قازاقستان- ماجارستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى مەن ستراتەگيالىق كەڭەسى ساۋدا- ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىققا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

الداعى كۇندەرى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ پەن ماجارستان پرەزيدەنتى تاماش شۋيوك ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆاسىن تالقىلايدى. كوشباسشىلاردىڭ Digital Bridge 2025 حالىقارالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىسۋى دا جوسپارلانعان. اتالعان كەزدەسۋلەردە تەرەڭنەن تامىر تارتقان تۋىس حالىقتاردىڭ دوستىعى عانا ەمەس، ءبىر-بىرىنە قولداۋ ءبىلدىرۋ لەپەسى قوسا ەستىلەتىنى انىق. اسىرەسە، ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر ارقىلى تۇركى تەكتەس قوس جۇرتتىڭ جاڭا دامۋ باعىتى اشىلادى دەگەن ءۇمىت مول.

ەرسىن شامشادين

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى