تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركى رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ تاۋەلسىزدىگىن الۋعا ءداس قالدى

تۇرار كورگەن تۇركىستان

پاتشالىق رەسەي كەزىندەگى قياناتتى جاستاي باسىنان وتكەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ رەسەي يمپەرياسى تارايتىن قارساڭدا تۇركىستان ايماعىندا بەلسەندىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. البەتتە، رەسەيدىڭ وتارلاۋ كەزىندەگى تۇركىستان ايماعىنداعى اكىمشىلىك ءبولىنىسى بۇرىنعىدان قاتتى وزگەرىپ كەتە قويعان جوق. ماسكەۋدە بيلىكتى قولعا العان بولشيەۆيكتەرگە دە باسقارۋعا العاشىندا وسى قۇرىلىم ىڭعايلى بولعانداي. ونى بىردەن وزگەرتۋ كوپ رەسۋرستى قاجەت ەتەتىن ەدى.

1917 - جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن بولشيەۆيكتەر تۇركىستان ايماعىندا بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. تۇرار سودان كوپ ۇزاماي، ر ك پ (ب) دەپ قىسقارتا اتالاتىن رەسەي بولشيەۆيكتەرى كومپارتياسىنىڭ تۇركىستانداعى مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ باسشىسى بولادى. بۇل كەزدە ورتالىق ازياداعى ساياسي كارتينا مىنانداي بولاتىن.

"1919 - جىلى تۇرار رك پ(ب) نىڭ تۇركىستانداعى مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ باستىعى بولادى. وكتيابر توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاقستان ۇلتتىق الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلعان- دى. ال تۇركىستاننىڭ قوقان قالاسىندا قوقان اۆتونومياسىنىڭ ىرگەسى قالانعان. حيۋا مەن بۇحارا ءوز باسىنا حاندىق جانە امىرلىك بولاتىن. بولشيەۆيكتەر دە ارەكەتتەنىپ، تۇركىستانداعى بيلىكتى قولعا الۋعا تىرىسىپ جاتقان. تۇرار وسىنداي جاعدايدا ساياسي ىستەرگە ارالاستى.

1920 - جىلى تۇرار تۇركىستان ا س س ر- ءى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باستىعى بولاتىن. جاسى 25-تە. بۇل - تۇراردىڭ تاعدىرىنداعى جانە تۇركىستان حالقى تاريحىنداعى اسا ءبىر ەلەۋلى كەزەڭ. سول جىلى تۇرار تۇركىستان حالقىنىڭ قولداۋىمەن قازىرگى ليتۆا كومپارتياسىنىڭ باسشىسى الگيرداس برازاۋسكاس ىستەگەندەي، تۇركىستان كومپارتياسىن تۇركى كومپارتياعا اينالدىرىپ، ورتالىقتاعى كومپارتيادان تاۋەلسىز بولۋعا تىرىسقان- دى.

ءدال سول كەزدە تۇرار جانە ول باستاعان تۇركىستان كومپارتياسى، مۇسىلمان بيۋروسى تاۋەلسىزدىگىن قولعا العاندا قازىرگى جاعداي قالاي بولار ەدى؟ ماسەلەگە قىزىل اسكەر كۇشىنە سۇيەنگەن تۇركىستان كوميسسياسى ارالاسقان سوڭ، تۇرار ءوز ماقساتىنا قول جەتكىزە الماي قالدى. اقىرىندا تۇرار مەن سەرىكتەرى قىزمەتتتەن بوساتىلدى" دەگەن ازاتتىق راديوسى 1990 - جىلعى حابارىندا.

تۇركىستاندا كومپارتيانىڭ دەربەس ارەكەت ەتۋىنە باعىتتالعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تالپىنىسى ماسكەۋگە ۇنامايدى. ونىڭ قىزمەتىن اۋىستىرىپ، ماسكەۋگە الدىرىپ، سوڭىنان ازەربايجان مەن موڭعولياعا جىبەرەدى.

تۇرار رىسقۇلوۆ فيليپپ گولوشەكيننىڭ قازاقتاردى اشارشىلىققا ۇرىندىراتىن ساياساتىن باتىل سىنايدى. جالپى بۇل ايماقتا اشارشىلىق وعان دەيىن دە بولعان. ونداي ناۋبەتتى شاقتاردا تۇرار رىسقۇلوۆ حالىققا كومەك كوميسسياسىن باسقارىپ، مىندەتتى جۇمىسىنان ءوزى باس تارتقان كەزدەرى دە بولعان. ماسەلەن، 1917-1923 - جىلعى اشارشىلىق كەزىندە ونىڭ دەنساۋلىق ناركومى قىزمەتىنەن باس تارتقانى ايتىلادى.

1990 - جىلعى وسى حابارىندا ازاتتىق راديوسى ليتۆا كومپارتياسىنىڭ سول كەزدەگى ارەكەتىن جيىرماسىنشى جىلدارعى تۇركىستان كومپارتياسىنىڭ ۇمتىلىسىمەن سالىستىرادى.

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باعىت- باعدارى توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاندا قالاي باعالاندى؟

سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستاندا اقتاڭداقتار ماسەلەسى كوتەرىلىپ، ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇرباندارى اقتالىپ جاتقاندا تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى كوزقاراس قالاي قالىپتاستى؟ ونى ازاتتىق راديوسى بىلاي دەپ سىنايدى:

"تۇراردىڭ سول ارەكەتىنە قازىرگى قازاق باسپا ءسوزى قاتەلىك دەپ باعا بەرىپ ءجۇر. ولار مۇنى مۇمكىندىكتى اسىرا باعالاۋشىلىق دەپ كىنالايدى. ەگەر دە تۇراردىڭ بۇل ارەكەتى قاتەلىك بولسا، ليتۆا كومپارتياسىنىڭ ماسكەۋدەن ءبولىنىپ شىعۋى دا قاتەلىك. ءبىراق سوڭعىسىن ەشكىم قاتەلىك دەي المادى. ميحايل گورباچيەۆتىڭ ءوزى ليتۆاعا بارىپ، جالىنعانداي بولىپ ليتۆان كوممۋنيستەرىن ك پ س س- تەن بولىنبەۋگە شاقىردى. ءبىراق ول تابىسقا جەتە المادى. ليتۆا كومپارتياسىنىڭ جەتەكشىسى الگيرداس برازاۋسكاس قۋدالانىپ، جازالانبادى دا. ال تۇرار قۋدالاندى، قىزمەتى تومەندەتىلدى، ەلىنەن الىسقا جىبەرىلدى. اقىرى ك پ س س ونى ءولتىرىپ تىندى".

ازاتتىق راديوسى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ وداقتىڭ كومپارتياسىنان دەربەس ارەكەت ەتۋى جۇزەگە اسقاندا، كەيىنگى اشارشىلىق پەن قۋعىن- سۇرگىنگە جول بەرىلمەۋى مۇمكىن بە ەدى دەپ وزىنشە بولجام جاساعان.

تۇركىستان، تۇراننىڭ ءتۇبى پانتۇركيزم بە؟

وسى حاباردا تۇركىستان مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ ەۋروپا كوممۋنيستەرىنەن ايىرماشىلىعى ايتىلادى. بۇل ايماقتىڭ كوممۋنيستەرى ماركسيست ەمەس. ولاردى باتىستا جارىق كورگەن سوۆەتولوگتاردىڭ ەڭبەكتەرىندە مۇسىلمان كوممۋنيستەرى دەپ اتايدى. سولاردىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن تۇرار رىسقۇلوۆ قۇرىلتاي، جيىنداردا تۇركىستان ا س س ر، اۆتونوميالىق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋ جوسپارىن ۇسىنادى.

"بولشيەۆيكتەر توڭكەرىسىنە تۇركى مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ جەتەكشىلەرى رەسەي وكتەمدىگىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان زومبىلىعىنان قۇتىلۋدىڭ مۇمكىندىگى رەتىندە ۇمىتتەنە قارادى. كورنەكتى سوۆەتولوگ پروفەسسور سەرگەي زەنكوۆسكي "رەسەيدەگى پانتۇركيزم جانە مۇسىلماندىق" دەگەن ەڭبەگىندە "مۇسىلمان كوممۋنيستەرىن وزدەرىن ءاردايىم ماركسيست، ينتەرناتسيوناليست جانە پرولەتارشى رەتىندە سەزىندى دەۋگە سەنۋ وتە قيىن. ولار شىعىستىڭ مۇسىلماندارىن قۇتقارۋدى ارمان قىلىپ، توڭكەرىسكە قىزمەت ەتتى. ميرسايد سۇلتان- عاليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاتار كوممۋنيستەرى شىعىستىڭ جانە يسلامنىڭ شىن مانىندەگى توڭكەرىسشىلدەرى ەدى، ولاردىڭ تۇپكى ماقساتى - دۇنيەجۇزىلىك توڭكەرىس ەمەس، شىعىستى ەۋروپالىق وتارشىلداردان قۇتقارۋ بولعان- دى" دەپ جازدى.

ال پروفەسسور زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇكىل رەسەي مۇسىلماندارىن بىرىكتىرىپ، تۇران مەملەكەتىن قۇرۋعا تىرىسقان كورنەكتى تاتار قايراتكەرى ميرسايد سۇلتان- عاليەۆ، تۇرار رىسقۇل ۇلى، احمەت بايتۇرسىن جانە فەيزوللا قوجا ۇلى سەكىلدى مۇسىلمان باسشىلارى ماسكەۋدە قۇپيا تۇردە كەزدەسىپ، اقىلداسقان. كەيىنگى وقيعالار دا ولاردىڭ ماسكەۋدەگى كوممۋنيستىك پارتيادان ءبولىنۋدى قالاعانىن ايقىندايدى. ميرسايد سۇلتان- عاليەۆ 1929 - جىلى تۇران مەملەكەتىن قۇرۋ باعدارلاماسى اشكەرەلەندى دەپ تۇتقىندالدى. تۇرار بولسا، 1920 - جىلى تۇركى كومپارتياسى مەن رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ، تاۋەلسىزدىگىن الۋعا ءداس قالدى..." دەيدى ازاتتىق راديوسى وسى حابارىندا.

"ۇلكەن تۇركىستان - اسا ءبىر سوۆەتتىك ەمەس مەملەكەتتىڭ توركىنى"

تۇرار رىسقۇلوۆ 1937 - جىلى "پانتۇرىكشىل" ەلەمەنت، "حالىق جاۋى" رەتىندە ايىپتالىپ، تۇرمەگە قامالادى. ستالينيزمنىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان ونىڭ اۋلەتى دە قۋعىندالادى. سوڭىنان، 1956 - جىلى ول اقتالعانىمەن، سوۆەت وداعى ىدىراعانشا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جاريالاۋعا شەكتەۋ قويىلادى. تۇرار رىسقۇلوۆ جايلى جازعان، ماقالا جاريالاعان ادامدار دا ك پ س س- ءتىڭ قىراعى نازارىنا ىلىگىپ جازالانىپ وتىرعان.

"وردالار جانە يمپەريالار" پودكاسىنىڭ ءبىر ەپيزودى "وتارلانعان تۇركىستان" دەپ اتالادى. سوندا رەسەيلىك تاريحشى سەرگەي اباشين تۇرار رىسقۇلوۆتى تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى دەپ اتايدى دا، ول ۇسىنعان تۇركى رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ يدەياسىنان ماسكەۋ اسا ءبىر سوۆەتتىك ەمەس رەسپۋبليكانىڭ ەلەسىن كورگەنىن ايتادى.

"قازاقتىڭ بەلگىلى قايراتكەرى، تۇركىستان اۆتونومياسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، ءىس بارىسىندا تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستاننىڭ نەگىزىندە تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن. وعان تۇركى- مۇسىلماندار تۇراتىن باسقا دا ايماقتاردى قوسۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. بۇكىل شىعىسقا بولشيەۆيزمنىڭ، رەفورمانىڭ جانە پروگرەسستىڭ شۋاعىن شاشاتىن ۇلكەن تۇركىستاندى قۇرۋ يدەياسى ماسكەۋدى قاتتى شوشىتتى. ماسكەۋدەگىلەر بۇل يدەيادان بولشيەۆيىكتىك رەسەيدەن ءبولىنۋدىڭ بەلگىسىن كورەدى. ولار بۇدان اسا ءبىر سوۆەتتىك ەمەس مەملەكەتتىڭ توركىنىن بايقاپ، ماسكەۋ ونى باقىلاي الماي قالادى دەپ سەسكەنەدى. سول ساتتە ولار رىسقۇلوۆتى بىردەن قىزمەتتەن الىپ، قايتارا ءتالىم الۋعا ماسكەۋگە شاقىرادى"، - دەيدى تاريحشى سەرگەي اباشين.

ساياسي جەڭىستى اسكەرمەن تۇنشىقتىرۋ

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ يدەياسى تۇركىستان ايماعىندا ساياسي قولداۋعا يە بولعان. ماسكەۋدەگىلەردىڭ بۇل يدەيادان قورىققانى سونشا - وسى يدەيا كوتەرىلگەن كەزدە تاشكەنتكە اسكەر اتتاندىرادى. قايراتكەر يدەياسىنىڭ ماڭىزى جايىندا قازاقستاندىق تاريحشى ءسابيت شىلدەباي بىلاي دەيدى:

- 1919 - جىلى مۇسىلمان بيۋروسىن قۇرعان تۇرار رىسقۇلوۆ كوممۋنيستىك پارتياداعى مۇسىلمان جىگىتتەرىنىڭ باسىن قۇرىپ، سول پارتياداعى ورىستارمەن تەكەتىرەسكە بارىپ، ساياسي جەڭىسكە جەتتى. بۇلار تۇركىستاننىڭ ورىستارى ەمەس، ەۋروپالىقتار بولاتىن. پارتيادا وعان مۇشە ەۋروپالىقتار مەن جەرگىلىكتى ۇلتتار اراسىندا ساياسي كۇرەس بولدى. رىسقۇلوۆتىڭ كومانداسى، مۇسىلمان بيۋروسى جەڭىپ شىقتى. ءسويتىپ 1920 -جىلدىڭ قاڭتارىندا مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ پارتيالىق كونفەرەنسياسى بولعان. سول پارتكونفەرەنسيادا تۇرار رىسقۇلوۆ ەكى يدەيانى ۇسىنادى. ءبىرى - تۇرىك حالىقتارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا. ەكىنشىسى - تۇركى كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا. ەكى يدەيا دا قولداۋعا يە بولىپ، تۇرار رىسقۇلوۆ ساياسي جەڭىسكە جەتكەن. ءبىراق تۇركىستاندا، تاشكەنتتە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ وسىنداي تىرلىك ىستەگەنىن ەستىگەن لەنين مەن ستالين فرۋنزەگە شۇعىل تۇردە تاشكەنتتى باسىپ الۋعا تاپسىرما بەرەدى. ول قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا تاشكەنتكە كەلىپ، رىسقۇلوۆتى وقشاۋلايدى. ءسويتىپ رىسقۇلوۆتىڭ قاڭتار كونفەرەنسياسىنداعى شەشىمدەرىن "پانتۇرىكشىل"، "ۇلتشىلدىق" دەپ باعالايدى. مۇسىلمان بيۋروسى ۇلتتىق اسكەر قۇرۋ جۇمىسىن 1919 -جىلى كۇزدە عانا باستايدى دا، بۇل كەزدە ءالى اسكەر قۇرىپ ۇلگەرمەگەن ەدى. ال اسكەر كۇشىنە سۇيەنگەن ورتالىق وكتەمدىكپەن رىسقۇلوۆتىڭ يدەيالارىن ىسكە اسىرتپاي تاستاعان.

سوۆەت بيلىگى وزىنە باعىنعىسى كەلمەگەن كوتەرىلىسشىلەرگە (سوۆەتتەر ولاردى "باسماشى" دەپ اتاعان) قارسى شىعارعان قارۋلى توپ. 1920 -جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو ۋكراينانىڭ كينوفوتوقۇجاتتار ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن الىندى.

تاريحشى ءسابيت شىلدەبايدىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى قازاقستان تاريحناماسىندا تۇرار رىسقۇلوۆ حالىقارالىق دەڭگەيدە تۇركى حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى مەن ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ساياساتكەر رەتىندە باعالانادى.

وسى ماقالادا قىسقاشا مازمۇندالعان تاقىرىپ جايلى "ازاتتىق راديوسىنا 70  جىل" پودكاسىنىڭ بۇگىنگى ەپيزودىندا تولىعىراق باياندادىق.

قۋانىشبەك قاري

«ازاتتىق» سايتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى