ترامپ پەن ماسك USAID-قا نەگە شۇيلىكتى؟
استانا. قازاقپارات - الەمنىڭ ءار تۇپكىرىندەگى مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتەتىن USAID باعدارلامالارى ءبىر-اق ساتتە توقتاپ قالدى. حالىقارالىق ساراپشىلار مەن تاجىريبەلى گۋمانيتارلىق قىزمەتكەر بۇل وقيعانى «كومەك كورسەتۋ سالاسىنداعى جەر سىلكىنىسى» دەپ سيپاتتادى.
جىل سايىن ونداعان ميلليارد دوللار كولەمىندە كومەك كورسەتىپ، جۇمساق كۇشتىڭ نەگىزگى قۇرالى سانالىپ كەلگەن ا ق ش اگەنتتىگى ترامپتىڭ بيلىككە كەلە سالا مايشاممەن قاراعان ماسەلەسى بولدى. ول UsAID-تى رەفورمالاۋدى يلون ماسككە سەنىپ تاپسىردى، تەحنوميللياردەر بۇل اگەنتتىكتى بۇعان دەيىن قىلمىستىق ۇيىم دەپ اتاعان بولاتىن.
سونىمەن، USAID دەگەن قانداي ۇيىم، ونىڭ جابىلۋى ءيا رەفورمالانۋى الەمگە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
«راديكالداردان قۇرالعان قىلمىستىق ۇيىم...»
ا ق ش ۇكىمەتىنىڭ شەتەلگە كومەك كورسەتۋ بويىنشا باستى اگەنتتىك - USAID-تىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. ترامپ اكىمشىلىگى اگەنتتىكتى مەملەكەتتىك دەپارتامەنتپەن بىرىكتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
دونالد ترامپ ەكىنشى مەرزىمگە سايلانعاننان كەيىن USAID- تىڭ مىڭداعان قىزمەتكەرىن ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەردى. سونداي-اق اگەنتتىك بۇكىل الەمدەگى قىزمەتكەرلەرىن كەرى شاقىرتىپ الدى. 20-قاڭتاردا قول قويىلعان اتقارۋشى جارلىققا سايكەس، ترامپ اكىمشىلىگى شەتەلدىك كومەكتى 90 كۇنگە توقتاتتى. پرەزيدەنت بۇل شەشىمدى «شەتەلگە كومەك كورسەتۋ جۇيەسى ا ق ش مۇددەلەرىنە سايكەس كەلمەيدى» دەپ ءتۇسىندىردى. دونالد ترامپ ا ق ش-تىڭ شەتەلگە جۇمسايتىن قارجىسىن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى سىنعا الىپ كەلەدى جانە ونى سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن ءتيىمسىز پايدالانۋ دەپ ەسەپتەيدى.
سودان سوڭ ا ق ش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو ءوزىن اگەنتتىكتىڭ ۋاقىتشا باسشىسى دەپ جاريالادى. Washington DC- دەگى USAID- تىڭ شتاب-پاتەرى جابىلىپ، كوپتەگەن قىزمەتكەر جۇمىسىنان ۋاقىتشا شەتتەتىلدى. USAID-تى باقىلاۋعا العان مەملەكەتتىك حاتشى ماركو رۋبيو اگەنتتىكتىڭ كوپتەگەن فۋنكتسياسى جالعاساتىنىن، ءبىراق شىعىندار ەل مۇددەسىنە ساي بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى.
اقپاننىڭ باسىندا ترامپ Truth Social پاراقشاسىندا: «USAID- تىڭ شىعىندارى تۇسىنىكسىز... جابۋ كەرەك!» - دەپ مالىمدەگەن ەدى. ول شەتەلدەگى شىعىنداردى ءوزىنىڭ «ءبىرىنشى كەزەكتە - امەريكا» ساياساتىنا تولىق سايكەستەندىرۋگە نيەتتى ەكەنىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىر.
ترامپ بۇل رەفورمانى فەدەرالدى ۇكىمەتتىڭ اۋقىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن تاعايىندالعان ميللياردەر يلون ماسككە سەنىپ تاپسىردى. پرەزيدەنت ءوز مالىمدەمەسىندە: «USAID راديكالدى توپتاردىڭ قولىندا بولدى، ءبىز ولاردان قۇتىلىپ جاتىرمىز»، - دەپ مالىمدەسە، ماسك بۇل ۇيىمدى قىلمىستىق قۇرىلىم دەپ اتاپ، ونى جابۋدى قولدايتىنىن ايتقان بولاتىن. الايدا ترامپ تا، ماسك تا بۇل ايىپتاۋلارىن ناقتى دالەلمەن راستاعان جوق.
اق ءۇي USAID قارجىلاندىرعان جوبالاردىڭ ءتىزىمىن جاريالاپ، ولاردى «ىسىراپ پەن زاڭ بۇزۋدىڭ دالەلى» دەپ اتادى. بۇل جوبالاردىڭ ىشىندە سەربياداعى ل گ ب ت ق+ ۇيىمىنا بولىنگەن 1,5 ميلليون دوللارلىق گرانت، ۆەتنامداعى ەلەكتر كولىكتەرىنە بولىنگەن 2,5 ميلليون دوللار قاراجات، ەگيپەتتەگى تۋريزم سالاسىنا بولىنگەن 6 ميلليون دوللار كومەك بار.
الايدا سىنشىلار اق ءۇيدىڭ بۇل شىعىنداردى سيپاتتاۋ تاسىلىمەن كەلىسپەيدى. مىسالى، ەگيپەت جوباسى - 2019 -جىلى ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە قوسىلعان باعدارلاماعا جانە وعان سولتۇستىك سينايداعى سۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالار كىرەدى.
CNN اق ءۇي مەن USAID اراسىنداعى شيەلەنىس يلون ماسكتىڭ وكىلدەرى اگەنتتىكتىڭ شتاب- پاتەرىندەگى قۇپيا دەرەكتەرگە قول جەتكىزە الماعان كەزدە كۇشەيە تۇسكەنى تۋرالى مالىمەت تارتاتتى. اقپارات اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇل ارەكەتكە توسقاۋىل قويعان جوعارى لاۋازىمدى قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى كەيىننەن قىزمەتىنەن ۋاقىتشا شەتتەتىلگەن.
بۇدان بولەك، ترامپ اكىمشىلىگى USAID قىزمەتكەرلەرىنە اگەنتتىك جۇمىسىن رەفورمالاۋعا كومەكتەسۋدى تالاپ ەتتى. ەگەر ولار بۇيرىقتى ورىنداماسا، شارا قولدانىلاتىنىن دا ەسكەرتتى. بۇل شەشىم الەمدەگى كوپتەگەن گۋمانيتارلىق ۇيىم مەن ب ۇ ۇ اگەنتتىگىن الاڭداتىپ وتىر. ءبىراق اگەنتتىكتى جابۋعا زاڭ كەدەرگى بولۋى مۇمكىن دەگەن دە اقپارات بار.
USAID قالاي قارجىلاندىرىلادى؟
ا ق ش حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگى (USAID) 1961 -جىلى دەموكرات-پرەزيدەنت دجون كەننەديدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. ونى قۇرۋداعى باستى ماقسات - حالىقارالىق كومەك كورسەتۋ پروتسەستەرىن ۇيلەستىرۋ. ياعني، ا ق ش ۇكىمەتىنىڭ اتىنان كورسەتىلەتىن گۋمانيتارلىق كومەك باعدارلامالارىن باسقارۋ.
بۇگىندە اگەنتتىك ا ق ش-تىڭ شەتەلگە كورسەتەتىن كومەگىنىڭ شامامەن 60 پايىزىن باسقارادى. الەمنىڭ 130 دان استام ەلىنە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەدى. 2023 -جىلى اگەنتتىك 43,79 ميلليارد دوللار كولەمىندە كومەك تاراتقان. كونگرەسس زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ (CRS) بايانداماسىنا سايكەس، اگەنتتىكتە 10 مىڭ قىزمەتكەر بار، ولاردىڭ ۇشتەن ەكىسى شەتەلدە جۇمىس ىستەيدى.
USAID-تىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋ كوزى - ا ق ش كونگرەسى. اگەنتتىك ا ق ش-تىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنە، كەدەيلىك پەن قاقتىعىستاردان زارداپ شەككەن ەلدەرگە كومەك كورسەتەدى. 2023 -جىلى كومەك العان ەلدەردىڭ كوشىن ۋكراينا، ەفيوپيا، يوردانيا، كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى، سومالي، يەمەن، اۋعانستان، نيگەريا، وڭتۇستىك سۋدان جانە سيريا باستادى.
ۇيىم بيۋدجەتىنىڭ ەداۋىر بولىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ باعدارلامالارىنا جۇمسالادى. ول كەي ەلدەردى پوليوميەليتكە قارسى ۆاكتسينالارمەن قامتاماسىز ەتىپ، پاندەميا قاۋپىن تۋدىرۋى مۇمكىن ۆيرۋستاردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋگە كومەكتەسەدى. سونداي-اق حالىقارالىق دامۋ جوبالارىن قارجىلاندىرادى.
جالپى، USAID قىزمەتىنىڭ اۋقىمى كەڭ. اگەنتتىك اشتىق جايلاعان ەلدەرگە ازىق-تۇلىك كومەك كورسەتۋمەن قاتار، الەمدەگى اشارشىلىقتى بولجاۋدىڭ ەڭ ۇزدىك جۇيەسىن باسقارادى. بۇل جۇيە دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى قاۋپى بار ايماقتاردى الدىن الا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كومەكتىڭ كولەمى قانشا؟
ا ق ش ۇكىمەتتىك كومەك كورسەتۋ كولەمى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ تۇر. 2023 -جىلى ا ق ش حالىقارالىق كومەككە 68 ميلليارد دوللار جۇمسادى. الايدا ونىڭ ۇلتتىق تابىسقا شاققانداعى ۇلەسى باسقا دامىعان ەلدەردەن الدەقايدا تومەن. 2023 -جىلى نورۆەگيا ءوز تابىسىنىڭ 1,09 پايىزىن حالىقارالىق كومەككە بولسە، ا ق ش بۇل كورسەتكىش بويىنشا 0,24 پايىزبەن ەڭ سوڭعى ورىندا تۇردى.
كەيىنگى جىلدارى ا ق ش-تىڭ كومەگى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ (ج ءى ءو) شامامەن 0,33 پايىزىن قۇرادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن مارشالل جوسپارى اياسىندا بۇل كورسەتكىش 3 پايىزعا دەيىن جەتكەن. قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە كومەك 1 پايىزدان 0,5 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا بولدى. 2023 -جىلى ا ق ش الەم بويىنشا 72 ميلليارد دوللارعا كومەك كورسەتىپ، ب ۇ ۇ تىركەگەن بارلىق گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ 42 پايىزىنا جەتكەن.
بۇل قاراجات بىرنەشە مينيسترلىك پەن اگەنتتىك اراسىندا بولىنگەنىمەن، ونىڭ جارتىسىنان استامى - شامامەن 40 ميلليارد دوللار - USAID بيۋدجەتىنە تۇسكەن. بۇل ا ق ش-تىڭ جالپى جىلدىق مەملەكەتتىك شىعىسىنىڭ (6,75 تريلليون دوللار) شامامەن 0,6 پايىزى بولادى.
USAID قاراجاتىنىڭ باسىم بولىگى ازيا، ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندەگى افريكا جانە ەۋروپاعا باعىتتالادى. اسىرەسە، ۋكرايناعا كورسەتىلەتىن گۋمانيتارلىق كومەككە ايتارلىقتاي قاراجات بولىنگەن.
حالىق باستامانى قولداۋى مۇمكىن
تاريحي تۇرعىدان العاندا، دەموكراتيالىق اكىمشىلىكتەر مەن كونگرەسس مۇشەلەرى شەتەلگە كومەك كورسەتۋدى كوبىرەك قولداعان. دەگەنمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ترامپتان باسقا بارلىق پرەزيدەنت حالىقارالىق كومەكتىڭ ماڭىزدى قۇرال ەكەنىن مويىنداعان.
ترامپ العاش رەت بيلىككە كەلگەندە حالىقارالىق كومەكتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قىسقارتۋدى ۇسىندى، الايدا كونگرەسس بۇل باستامانى قولدامادى. 2024 -جىلى شەتەلدىك كومەككە قاتىستى زاڭنامانى كەيىنگە قالدىرۋ ارەكەتى دە ءساتسىز اياقتالدى. 2025 -جىلعى بيۋدجەتكە تۇزەتۋ ەنگىزۋ كەزىندە وكىلدەر پالاتاسىنىڭ 80 پايىزى حالىقارالىق كومەكتى تولىعىمەن جويۋ ۇسىنىسىنا قارسى داۋىس بەردى.
USAID- تىڭ بولاشاعى ا ق ش-تىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنا بايلانىستى بولماق. ەگەر اگەنتتىك مەملەكەتتىك دەپارتامەنتكە تولىق بىرىكتىرىلسە، ونىڭ جۇمىسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن اگەنتتىكتى تاراتۋ يدەياسىن امەريكالىقتار قولداۋى مۇمكىن. Chicago Council on Global Affairs زەرتتەۋىنە سايكەس، 1970-جىلداردان بەرى جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار امەريكالىقتاردىڭ شە- تەلگە كومەك كورسەتۋ شىعىندارىن قىسقارتۋدى قولدايتىنىن كورسەتكەن.
«ا ق ش جۇمساق كۇشىنەن ايىرىلادى...»
ا ق ش-تىڭ حالىقارالىق كومەگى اۋقىمدى ەكەنىن ەسكەرسەك، USAID-تىڭ جابىلۋى جاھاندىق دەڭگەيدە سەزىلمەك. ەۋرووداق اگەنتتىكتىڭ كورسەتىپ كەلگەن كومەگىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا قاۋقارسىز ەكەنىن مالىمدەدى.
ال ا ق ش دەموكراتيالىق پارتيا وكىلدەرى بۇل قادامدى زاڭسىز دەپ اتاپ، ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىنىن ايتتى. ولار سيرياداعى ا ق ش قارجىلاندىراتىن تۇرمە كۇزەتشىلەرىنىڭ جالاقىسى ۋاقىتشا توقتاتىلعان كەزدە مىڭداعان سودىر قاشىپ كەتە جازداعانىن ەسكە سالدى.
كوپتەگەن ساراپشى اگەنتتىك ادەيى جويىلىپ جاتىر دەپ قاۋىپتەنەدى. كومەك كورسەتۋ سالاسىنىڭ ماماندارى USAID-تى مەملەكەتتىك دەپارتامەنتپەن بىرىكتىرۋ كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. ولار USAID-تىڭ دامۋشى ەلدەردە جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى مەن جۇمساق كۇش قۇرالدارى مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتە جوق ەكەنىن العا تارتادى.
«USAID - شەتەلدەگى جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جالعىز امەريكالىق ۇكىمەتتىك ۇيىم. ەگەر بۇل ينستيتۋت جويىلسا، ا ق ش-تىڭ سىرتقى ساياساتى السىرەيدى»، - دەپ مالىمدەدى ولار.
سونىمەن، USAID- تىڭ بولاشاعى ازىرگە بۇلىڭعىر. ەگەر ول جابىلسا، ا ق ش ديپلوماتياسى ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمساق كۇش قۇرالدارىنىڭ بىرىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق بۇل وزگەرىس ۇيىمنىڭ ساياسي ەمەس باعىتتاعى گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋىنە كەرى اسەر ەتۋى ىقتيمال.
