ترامپ نەگە اۋعانستانداعى باگرام بازاسىن ا ق ش قاراماعىنا قايتارۋعا قۇشتار

 Kazinform ساراپشىسى وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

ترامپ بۇل مالىمدەمەنى 18- قىركۇيەكتە ۇلى بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى كير ستارمەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. 20 -قىركۇيەكتە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اۋعانستان باگرامداعى اۋە بازاسىن ونى سالعاندار امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بەرمەسە، جامان جاعداي بولاتىنىن ەسكەرتتى.

تالىپتەر بۇل تالاپتان باس تارتتى. ولار دوحا كەلىسىمى بويىنشا ا ق ش اۋعانستاننىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋعا مىندەتتەمە العانىن ەسكە سالدى. اۋعانستاننىڭ قورعانىس ءمينيسترى مۇحاممەد ياكۋب مۋدجاحيد ا ق ش بازانى ءوز باقىلاۋىنا كۇشپەن الماق بولسا، تاعى 20 جىل سوعىس جۇرگىزۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى. باس شتاب باستىعى كاري فاسيحۋددين فيترات اۋعان جەرىنىڭ «ءبىر ديۋيمىن» دە ەشكىمگە بەرىلمەيتىنىن قاداپ ايتتى.

ترامپ تالىپتەردىڭ ۇستانىمىن بىلە تۇرىپ نەگە وسىنداي داۋلى مالىمدەمە جاسادى؟ 2021 -جىلدىڭ تامىزىندا اۋعان جەرىن تاستاپ شىققان ا ق ش ەندى نەگە بۇل ەلگە نازار اۋدارا قالدى؟ ترامپتىڭ مالىمدەمەسى تىم قاتقىل شىققانىمەن، ا ق ش اۋعانستانمەن قايتا سوعىسپايتىنى تۇسىنىكتى.

تالىپتەر باگرامداعى بازانى ا ق ش باقىلاۋىنا بەرۋگە كونگەننىڭ وزىندە نىساندى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇردەلى ينفراقۇرىلىمدى كۇتىپ ۇستاۋ شىعىندارى، ىشىندە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك بولادى. ا ق ش-تىڭ باسقا اسكەري نىساندارىنان بارىنشا الىس جاتقان اۋعانستانداعى جالعىز بازا ۆاشينگتونعا ەشقانداي باسىمدىق تا بەرمەيدى.

ۆيردجينياداعى امەريكالىق اسكەري ەليتامەن كەزدەسكەن كەزدە د. ترامپ ا ق ش اسكەرىنىڭ ۇدەرە قايتۋىن ورىس-ۋكراين قاقتىعىسىنىڭ باستالۋىمەن بايلانىستىردى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، سول كەزدەگى ا ق ش بيلىگىنىڭ شالاعاي شەشىمى پۋتيندى ۋكرايناعا قارسى وزبىر ارەكەتكە يتەرمەلەگەن. دەگەنمەن ا ق ش اۋعانستاننان كەتۋ ارقىلى ۇلكەن شىعىنداردان قۇتىلدى. ا ق ش اسكەريلەرى بۇل ەلدە جىل سايىن 8-10 ميلليارد دوللار جۇمساعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

ۇلى امەريكا تۋرالى ۇرانداتقىش ترامپقا اۋعانستاندا اسكەري بازا ۇستاۋ سيمۆولدىق تۇرعىدان ماڭىزدى. باسقالاي ايتساق، ا ق ش اۋعانستان اۋماعىنا قايتا اسكەر كىرگىزۋگە قۇلىقتى ەمەس. ونىڭ قاجەتى دە شامالى. ءتىپتى قاجەت دەپ تاپقان كۇننىڭ وزىندە ىلىك بولار سەبەپ تە جوق. جۋىقتا عانا تاليبان وكىلى ابدۋل ماتين كاني اۋعانستان اۋماعىندا دايش قىزمەتى تولىعىمەن توقتاتىلعانىن مالىمدەدى. ال 2001 -جىلى ا ق ش- تىڭ اۋعان جەرىنە كىرۋىنە ايماقتاعى تەررورشى ۇيىمدار مەن تالىپتەر اراسىنداعى ىم-جىمى ءبىر ىنتىماق جەلەۋ بولعان ەدى. وسىدان بولسا كەرەك، تالىپتەر د. ترامپتىڭ باگرامداعى بازا تۋرالى مالىمدەمەسىنەن كەيىن دايش تۋرالى قارىمتا مالىمدەمە جاسادى. مۇنى «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن ۇستانىم رەتىندە قاراۋعا بولادى.

جالپى، 2021 -جىلى ا ق ش- تى اۋعانستاننان ەۆاكۋاتسيالاۋدىڭ جاعىمسىز اسەرىنە نازار اۋدارماساڭىز، دوحا پروتسەسىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرى بار. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاعداي «تاليباننىڭ» بيلىككە كەلۋىنەن بارلىق جاعىمسىز ۇمىتتەرمەن تۇراقتاندى دەپ ايتۋعا بولادى.

تاليبان اۋعانستان بيلىگىن قايتا قولىنا العاننان بەرى وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ينتەگراتسياعا قاتتى كوڭىل بولە باستادى. ءامۋداريادان كوشتەپا ارناسىنا سۋ بۇرۋ جوباسى، قازاقستان مەن وزبەكستان ارقىلى تەمىر جول لوگيستيكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ يدەياسى، تۇرىكمەنستاننان ترانس اۋعان گاز قۇبىرىن تارتۋ، تاجىكستاننان ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جوبالارى تالىپتەردىڭ ءدىني دوگمامەن شەكتەلىپ قالماي ينفراقۇرىلىمعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ جاتقانىن كورسەتتى. قىتايدىڭ اۋعانستانمەن اراداعى ساۋدا-ساتتىعى 2024 -جىلى %19 ءوسىپ، 1,6 ميلليارد دوللارعا جەتكەنى جانە بار.

ترامپتىڭ كوزى ءتۇسىپ وتىرعان باگرام اۋە بازاسى قىتايدان الىس جاتقان جوق. ونىڭ مالىمەتى بويىنشا بۇل بازا «قىتايدىڭ يادرولىق قارۋ وندىرەتىن بازاسىنان ءبىر ساعاتتىق جەردە تۇر». اڭگىمە قىتايدىڭ يادرولىق سىناقتار الاڭىنا اينالعان شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى لوبنور پوليگونى تۋرالى بولىپ وتىر.

وسىنى ەسكەرگەن كەيبىر ساراپشى ترامپتىڭ بۇل مالىمدەمەسىن تالىپتەرگە ەمەس، قىتايعا قىسىم جاساۋ ارەكەتى رەتىندە باعالاپ وتىر.

قىتاي اۋعانستاندا تىنىشتىق بولعانىنا مۇددەلى ەكەنىن اشىق كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ كوبى اۋعانستانمەن شەكتەسىپ جاتىر.

وسى ايماقتاعى ەكى ءىرى ويىنشىنىڭ ءبىرى قىتاي بولسا، ەكىنشىسى - رەسەي. بەيجىڭ 2023 -جىلى ءبىرىنشى بولىپ اۋعانستانعا جاڭا ەلشىسىن تاعايىندادى. ال رەسەي 2025 -جىلى تاليبان بيلىگىن ءبىرىنشى بولىپ مويىندادى.

وسىنىڭ بارىنە قاراپ باگرام توڭىرەگىندەگى تالاستى امەريكا-قىتاي باسەكەسىنىڭ ءبىر قىرى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ول باسەكە اۋعانستان اۋماعىندا تاعى ءبىر سوعىس ءورتىنىڭ ورشۋىنە اكەلە قويماس. ويتكەنى بۇل باسەكەلەستىك ساۋدامەن كوبىرەك بايلانىستى. ال ساياساتسىز ساۋدا بولمايتىنى بەلگىلى.

اۆتور

ەسىمجان ناقتىباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى