تازارۋ كۇنى: ناۋرىز جانە ەكولوگيالىق مادەنيەت

ناۋرىزداعى تازالىق شارالارى

ناۋرىز - تابيعات پەن ادام ۇيلەسىمىنىڭ، مولشىلىقتىڭ، جاڭارۋ مەن تازالىقتىڭ مەرەكەسى. مەرەكەنىڭ باستى ءمانى - قىس مەزگىلىنەن كوكتەمگە كوشۋ، تابيعاتتىڭ (جانە ادامداردىڭ) جاڭارۋىن بەينەلەۋ. بۇل كەزەڭ تەرەڭ سيمۆولدىق مانگە تولى، ونىڭ نەگىزگى قاعيداسى - تازارۋ ارقىلى جاڭارۋ. ءداستۇر بويىنشا، ناۋرىز مەيرامىندا ادامدار ءوز ۇيلەرىن، اۋلالارىن، كوشەلەرىن رەتكە كەلتىرىپ، تازالىق شارالارىن وتكىزەدى. بۇل - تابيعاتقا دەگەن قۇرمەتتىڭ، قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى.

تابيعاتتى ايالاۋ حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىندە ەرتەدەن بار. سونىڭ ىشىندە، بۇلاقتىڭ كوزىن اشۋ ساۋاپتى ءارى ماڭىزدى ءىس سانالاتىن. قازاقتا «بۇلاق كورسەڭ، كوزىن اش» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل حالىق دانالىعى تابيعاتتى قورعاۋعا، سۋ كوزدەرىن تازارتۋعا شاقىرادى. بۇلاقتاردىڭ كوزى بىتەلسە، سۋ لايلانىپ، اعىسى توقتاپ، اينالاداعى تىرشىلىككە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ناۋرىز مەيرامىندا اۋىل تۇرعىندارى، وقۋشىلار مەن ەرىكتىلەر بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ، سۋ ارنالارىن تازارتۋعا بەلسەندى قاتىسادى.

بۇل كۇن - تابيعاتپەن ۇندەستىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە ادامنىڭ قورشاعان الەمنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن ەسكە سالاتىن ءسات. ۇلتتىق مەرەكەگە ەكولوگيالىق اكسيالاردى قوسۋ - مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر اياسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتۋدى دە كوزدەيدى. مۇنداي كەڭ اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستامالار ناۋرىزناما ونكۇندىگىنىڭ قورىتىندىسى عانا ەمەس، جاڭا جىلدى تازا قورشاعان ورتادا، يگى نيەتپەن قارسى الۋعا نەگىز بولادى.

تازارۋ كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار كوپ. سولاردىڭ ءبىرى - «جەر ساعاتى» حالىقارالىق ەكولوگيالىق اكسياسى جىل سايىن حالىقارالىق جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF) قولداۋىمەن وتكىزىلىپ كەلەدى. بيىلعى اكسيا 22-ناۋرىز كۇنى ساعات 20:30-دان 21:30-عا دەيىنگى ارالىقتا ءوتتى. قور جارىقتى جانە تۇرمىستىق تەحنيكالاردى ءبىر ساعاتقا ءسوندىرىپ، پلانەتامىزعا بەي-جاي قارامايتىنىمىزدى كورسەتۋگە شاقىرادى. بۇل ۋاقىتتا دۇنيە جۇزىندەگى تانىمال عيماراتتار مەن ەسكەرتكىشتەردىڭ جارىعى دا سونەدى. بۇل - الەمدەگى ەڭ ۇلكەن، كوپ ادام قاتىساتىن ەكولوگيالىق اكسيا.

سونداي-اق، «دۇنيەجۇزىلىك تازالىق كۇنى» (World Cleanup Day) اۋماقتى تازارتۋ، اعاش وتىرعىزۋ، تابيعي نىسانداردى اباتتاندىرۋ شارالارى وتەدى. ەلىمىزدە بۇل ناۋقاندى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى، «جاسىل» جانە G-Global دامۋ كواليتسياسى، «ءبىز تازا ەل ءۇشىن» ەكولوگيالىق قوزعالىسى، «Zhasyl Qalqan» ۇيىمى وتكىزەدى.

«تازا قازاقستان» - باستامادان تۇجىرىمداماعا دەيىن

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جالپىۇلتتىق «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكسياسى باستالعان ەدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنىمەن ارپالىسقان شاق بولسا دا، پرەزيدەنت ءوڭىر اكىمدەرىنە بوساڭسىماي، اينالانى تازالاۋ، اباتتاندىرۋ ىسىنە دەرەۋ كىرىسۋگە پارمەن بەردى. بۇل جالپىۇلتتىق سيپات الاتىن تۇراقتى ۇدەرىسكە اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن قاتاڭ ەسكەرتتى.

- سۋ تاسقىنىنا ۇشىراماعان وڭىرلەردە مەنىڭ تاپسىرماممەن «تازا قازاقستان» ناۋقانى باستالدى. مەن اكىمدەردىڭ بارىنە بۇل ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس ەكەنىن ەسكەرتتىم. باسقاشا ايتقاندا، سەنبىلىككە شىعىپ، جۇمىس ىستەگەن سىڭاي تانىتىپ، كوزبوياۋشىلىق جاساۋعا بولمايدى. كورشىلەس ەلدەردەگى سەكىلدى بىزگە دە قازاقستاندى كوگالداندىرۋ، وڭىرلەر مەن قالالاردىڭ اۋماقتارىن تازارتۋ جۇمىستارىن ۇنەمى جۇرگىزۋ كەرەك، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋ جانە سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتاب وتىرىسىندا.

ناتيجەسىندە، وتكەن جىلى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق ناۋقانىنا 2,4 ميلليون ادام قاتىسىپ، جۇزدەگەن مىڭ اۋلا مەن اۋماق تازارتىلعان، 900 مىڭ توننادان اسا قوقىس شىعارىلعان. شامامەن 2,5 ميلليون كوشەت وتىرعىزىلدى، 20 مىڭنان اسا الەۋمەتتىك نىساننىڭ اۋماعى، 4,6 مىڭنان اسا قوعامدىق ورىندار، ساياباقتار، شاعىن باقتار اباتتاندىرىلدى.

بەس مىڭنان اسا تاريحي-مادەني نىسان جانە 758 سۋبۇرقاق رەتكە كەلتىرىلدى. وزەندەر مەن كولدەردىڭ جانە باسقا دا سۋ ايدىندارىنىڭ اينالاسىنداعى 5,8 ميلليون شارشى مەتردەن اسا اۋماق، 8,4 ميلليون مەتردەن اسا ارىق تازارتىلدى.

ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، 2019-2023 -جىلدارى ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن 62 ەكولوگيالىق اكسيا وتكىزىلسە، 2024 -جىلى بۇل كورسەتكىش 183-كە جەتتى. ەگەر وتكەن 5 جىلدا اكسيالارعا 2,4 ميلليون ادام قاتىسىپ، 900 مىڭ توننا قوقىس جينالىپ، شامامەن 2,5 ميلليون جاسىل جەلەك وتىرعىزىلسا، 2024 -جىلى ەكولوگيالىق اكسيالارعا 6,2 ميلليون ادام قاتىسىپ، 1,1 ميلليون توننا قوقىس جينالدى، شامامەن 1,6 ميلليون اعاش ەگىلدى.

سونىمەن بىرگە، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ «تازا قازاقستان» باستاماسى اياسىندا Jibek Joly ارناسىندا «تازا قالا» اۋقىمدى تەلەجوباسى كورەرمەنگە جول تارتتى. ءتۇسىرىلىم توبى قازاقستاننىڭ ءىرى جانە شاعىن قالالارىنا بارىپ، تازالىعى مەن كوركى تۋرالى اڭگىمەلەدى. جۋرناليستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسەدى، كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن كورەدى، ايماقتىڭ ەكولوگيالىق ومىرىنە بەلسەندى قاتىساتىن بارلىق ەرىكتىلەرمەن تانىستى.

بۇعان دەيىن Kazinform سايتىندا شىمكەنت، تۇركىستان، تاراز، قىزىلوردا، وسكەمەن، سەمەي، پاۆلودار، الماتى، تالدىقورعان، قونايەۆ، جەزقازعان، قاراعاندى، استانا، قوستاناي، پەتروپاۆل، كوكشەتاۋ، اقتوبە، ورال قالالارىنىڭ تازالىعى جونىندە رەپورتاجدار سەرياسى جاريالانعان ەدى.

سونداي-اق «تازا قازاقستان» باستاماسى 2029 -جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى تۇجىرىمداما مارتەبەسىنە يە بولدى. قۇجاتتا ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، قورشاعان ورتانى ساقتاۋ جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندى ءىس-شارالار ايقىندالدى.

قازاقستاندىقتاردىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتى قانداي

«تازا قازاقستان» باستاماسى 2029 -جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى تۇجىرىمداما مارتەبەسىنە يە بولدى. قۇجاتتا ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، قورشاعان ورتانى ساقتاۋ جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندى ءىس- شارالار ايقىندالدى. سونداي- اق، تۇجىرىمدامادا ەكولوگيالىق ويلاۋ مادەنيەتىن، سانالى تۇتىنۋ، رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ، بيزنەس جۇرگىزۋ مادەنيەتىن دامىتۋ تەتىكتەرى جازىلعان.

تۇجىرىمدامادا قازاقستاندىقتاردىڭ ەكولوگيا، شيكىزات پەن قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ تاقىرىپتارىن قانشالىقتى وزەكتى دەپ سانايتىنى تۋرالى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ كەلتىرىلگەن. بەلگىلى بولعانداي، رەسپوندەنتتەردىڭ 82,3 پايىزى بۇل ماسەلەنى «وتە وزەكتى» جانە «وزەكتى» دەپ سانايدى. اسىرەسە، اقتوبە (96,4 پايىز) جانە قوستاناي (95,7 پايىز) وبلىسى تۇرعىندارى اسا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ق ۇلىقسىزدىق اقمولا وبلىسى تاراپىنان بايقالدى (38,5 پايىز).

دەگەنمەن، بۇل ماسەلەگە قىزىعۋشىلىق وتە جوعارى بولسا دا، ەكولوگيالىق ادەتكە قاتىستى جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا قوقىستى سۇرىپتايدى (25,3 پايىز)، ءاربىر بەسىنشى دۇكەن (21,8 پايىز) ەكو- سومكەنى امال جوقتان پايدالانادى، سول سياقتى سۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبارى بىردەي ۇنەمدەي بەرمەيدى (57,1 پايىز). ءبىر قىزىعى، جاستاردا (18-28 جاس) قوقىستى سۇرىپتاۋ ادەتى عانا جوعارى (27,5 پايىز)، ال جالپى العاندا ەكولوگيالىق سانا تومەندەۋ.

قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە سۇرىپتاۋ ۇلەسى ءالى دە تومەن، دەگەنمەن وڭ ديناميكا بايقالادى. 2018-2023 -جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا قوقىستى قايتا وڭدەۋ جانە سۇرىپتاۋ 11,5 پايىزدان 24 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. (ەۋروپا ەلدەرىندە ورتاشا دەڭگەي شامامەن - 50 پايىز، جاپونيادا - 40 پايىزدان استام، وڭتۇستىك كورەيادا - 60 پايىز).

تالداۋ كورسەتكەندەي، باستاپقى ەنەرگيانى تۇتىنۋ دەڭگەيى بويىنشا ت م د-دا كوشباسشى ەلمىز. قازاقستاندا الداعى بەس جىلداعى بولجام بويىنشا سۋ تاپشىلىعى 15 پايىز بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە قاراماستان، تۇتىنۋ دەڭگەيى ارتتى. اۆتوكولىكتەر ەسەبىنەن دە ەكولوگيالىق جۇكتەمە ارتىپ كەلەدى. 2023 -جىلى تىركەلگەن اۆتوموبيلدەردىڭ جالپى سانىندا 20 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن شىعارىلعان كولىك باسىم.

سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەتىن دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى 2023 -جىلى ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا 652 تەكسەرۋ جۇرگىزدى. جالپى سوماسى 322,9 ميلليارد تەڭگەگە 2 مىڭنان استام اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى، ودان 11,3 ميلليارد تەڭگە ءوندىرىلدى. ايىپپۇلدىڭ دەنى ارتىق جانە ەرىكتى ەميسسيالار ءۇشىن سالىنادى.

قوقىس تۋرالى قايدا حابارلاۋ كەرەك

ايتا كەتەيىك، «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق باعدارلاماسى اياسىندا تەلەگرام جەلىسىندە @TazaQazBot ىسكە قوسىلدى. ەندى كەز كەلگەن ادام سيفرلىق جۇيە ارقىلى قۇزىرلى ورگانعا ەكولوگيالىق ارىز-شاعىمىن جەتكىزە الادى. ول ءۇشىن بوتتىڭ باستى مازىرىنەن «ءوتىنىش جولداۋ» وپتسياسىن تاڭداپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تولىق سيپاتتاپ جازىپ، قوسىمشا فوتو نەمەسە ۆيدەو جۇكتەۋ كەرەك. حابارلاما جەرگىلىكتى اكىمشىلىككە جولدانادى. ارتىنشا ءوتىنىش تىركەلگەنى، قارالىپ جاتقانى نەمەسە ورىندالعانى تۋرالى جاۋاپ كەلەدى. شاعىمدانۋشى ورىندالعان جۇمىستى 5 بالدىق جۇيەمەن جانە كوممەنتاري جازۋ ارقىلى باعالايدى. ەگەر 3 تەن تومەن باعا قويىلسا، ماسەلە تىڭعىلىقتى اتقارىلۋى ءۇشىن اكىمدىككە قايتا جولدانادى.

پايدالانۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن بارلىق وتىنىمدەر 21 ساناتقا بولىنگەن. وتىنىمدەردىڭ ەڭ كوپ سانى اۋماقتاردى جيناۋ (4051 ءوتىنىم)، تۇرمىستىق قوقىستى شىعارۋ (1080 ءوتىنىم)، كوشەلەردى تازالاۋ جانە اباتتاندىرۋ (926 ءوتىنىم)، جول جوندەۋ (656 ءوتىنىم) باعىتتارى بويىنشا كەلىپ تۇسكەن. تەلەگرام-بوت ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ 14354 ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى، ونىڭ 13 مىڭنان استامى ورىندالسا، مىڭنان استامى كريتەريگە سايكەس كەلمەگەنى ءۇشىن قابىلدانباعان.

ايتا كەتەيىك، جاقىندا بۋرابايدا ءوتىپ جاتقان ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا دا پرەزيدەنت «تازا قازاقستان» باستاماسى تۋرالى ايتتى.

- تازالىق ماسەلەسى ءاردايىم نازاردا بولۋعا ءتيىس. بىلتىردان بەرى ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» اكسياسى ءجۇرىپ جاتىر. باستاماعا ازاماتتار جاپپاي قولداۋ ءبىلدىردى. اكسيا جالپىۇلتتىق سيپاتقا يە بولدى. كۇن جىلىنىپ كەلەدى، ەندى جۇرت سەنبىلىككە شىعىپ، اينالاسىن تازالايدى. بۇل - وتە دۇرىس. مەن بۇعان دەيىن دە ايتتىم، «تازا قازاقستان» - جاي ناۋقان ەمەس. بۇل ءار ادامنىڭ جانە بارشا حالىقتىڭ كۇندەلىكتى داعدىسى، ءومىر سالتى بولۋى قاجەت، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

اۆتور

ايجان سەرىكجان قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى