تاتار دەگەن كىمدەر؟

بۇل -تايپالاردىڭ جيناقتاۋشى لاقاپ اتاۋى. زاماننىڭ ءاربىر تاريحي كەزەڭدەرىنە بايلانىستى بۇل دا كوشپەندىلەردىڭ ساقتار، عۇندار، تۇركىلەر، قىپشاقتار..، ايتپەسە «ۆارۆارلار» دەگەن سياقتى جالپىلاما اتاۋى بولعان، دەپ جازادى بۇگىندە رەسەي تاريحشىلارىنىڭ ىشىندە بىرەگەيى مۇراد ادجي «قىپشاق دالاسى» اتتى ەڭبەگىندە.

تاريحتان بەلگىلى، ناعىز «تاتارلاردىڭ» تاعدىرى قيىن بولدى: ولارعا ەڭ الدىمەن شىڭعىسحاننىڭ اكەسى ەسۋگەي باتىر كۇن كورسەتپەدى، تاتارلار سول ءۇشىن باتىردى ۋلاندىرىپ ءولتىردى. ءبىراق، شىڭعىسحان كەيىن اكەسىنىڭ كەگىن الىپ، تاتارلاردى كۇل-تالقان قىلىپ قۇرتىپ جىبەردى. ونىڭ قىلىشىنان امان قالعاندارى نەكەن-ساياق. «موڭعولداردىڭ قۇپيا تاريحىندا» شىڭعىسحاننىڭ مىنانداي ءسوزى جازىلعان: «ءبىز اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدى ءولتىرۋشى قاس جاۋىمىز تاتارلاردى تالقان قىلدىق، سول جاۋىزدىقتارى ءۇشىن ءبىز ادىلەتتىلىكپەن كەك الىپ، تاتار حالقىن تۇك قالتىرماي جويىپ جىبەردىك».

ءسويتىپ XIII عاسىردا تۇتاس تاتار قاۋىمى XVIII عاسىرداعى جوڭعارلار سياقتى ءتۇپ-تۇقيانىمەن تىپ-تيپىل قۇرتىلدى. ارينە، تاس-بۇتانى پانالاپ باس ساۋعالاپ امان قالعان ساناۋلىلارى بولدى، ءبىراق ولاردى بۇدان بىلاي حالىق دەۋگە كەلمەيتىن ەدى. بۇگىنگىگە دەيىن شىڭعىسحان تۋرالى جازىلعان تاريحي ەڭبەكتەردىڭ بۇكىلىسىندە قاهارلى قاهاننىڭ بويى اربانىڭ كۇپشەگىنەن اساتىن تاتارلاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن شاۋىپ تاستاۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەنى ايتىلادى. بۇل ومىردە ورىن العان ەش قوسپاسىز شىندىق. انا ءبىر جىلدارى «قازاقستان» تەلەارناسىنان كورەرمەن جاپپاي ءسۇيىپ تاماشالاعان «شىڭعىسحان» (قىتاي مەملەكەتى جاساعان) فيلمىندە وسى تاريحي جايت ەش بۇرمالاۋسىز باياندالادى.

13- عاسىردا «تاتار» دەگەن حالىق بولعان جوق. ال، قىپشاق بولدى. «بۇگىنگى تاتار حالىقتارىنىڭ ەشقايسى وزدەرىن تاتار دەپ اتامايدى»،- دەپ جازادى ورىس تاريحىنىڭ اتاسى كارامزين 19- عاسىردا.

پارسىلىق تاريحشى سۇلتان مۇحامماد يبن دارۆيش مۇحامماد ءال-ءمۇفتي ءال-بالحي 1566-67- جىلدارى جازىلعان «مادجما ال-گارايب» («سيرەك جيناق») اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «قىپشاق تايپاسى دەپ وعىز حاننىڭ زامانىنان اتالادى. شىڭعىسحان بيلىككە كەلگەنگە دەيىن قىپشاق تايپاسى قىتايدىڭ باتىس بولىگىن جايلاپ جاتتى. قىپشاقتار سان جاعىنان كوپ بولىپ وسكەن سوڭ، بۇرىنعى مەكەندەرىن تاستاپ، وسى دالاعا كەپ تۇراقتاپ قالدى. سودان كەيىن بارىپ بۇل مەكەن دەشتى قىپشاق اتالا باستادى. شىڭعىسحان وزىنە باعىنىشتى تايپالاردى ۇلدارىنا ءبولىپ بەرگەندە دەشتى قىپشاق ونىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ قاراماعىنا ءوتتى. جەتى ءجۇزىنشى جىلى (1300-01 ج.) جوشى حاننىڭ ۇرپاعى وزبەك حان يسلامدى قابىلدادى».

سوندا تاتار دەگەن كىمدەر؟

1- پەتر پاتشانىڭ زامانىنان باستاپ رەسەيدە «تاتار» ءسوزى مۇقاتۋ ءۇشىن قولدانىلدى. سول سەبەپتى ۇلتى ورىس ەمەستەردىڭ ءبارى، ونىڭ ىشىندە قىپشاقتار دا «تاتار» اتاندى.

داۋلەتقالي اساۋوۆ

Baq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى