تاريحي دەرەكتەردە ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار باتىرلارىنىڭ قاتارىندا ايتىلادى

تولارساقتان ساز كەشىپ، شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ومىرلەرىن جورىقپەن وتكىزگەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى قانداي دا قۇرمەتكە لايىق. قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋى سولاردىڭ ارقاسى. حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاپ، ۇزاق تاريحي كەڭىستىكتە ءومىر سۇرە الۋى وتە كۇردەلى قۇبىلىس.

اسىرەسە، باسقىنشى، قۋاتتى دەرجاۆالارمەن كورشى وتىرعان قازاق سياقتى حالىقتار تاعدىرى تىپتەن اۋىر. قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ ەتنيكالىق كەلبەتىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، ەڭ باستىسى، ۇلان-بايتاق جەرىن ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەستەرى تراگەدياعا تولى. XVIII عاسىر قازاق ءۇشىن تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن كەزەڭ بولدى.

قازاق جەرىن ءۇش وتارشىل دەرجاۆا قىسپاققا الدى. سولتۇستىكتەن رەسەيدىڭ وتارلاۋشى وتريادتارى سۇعىندى. ال وڭتۇستىك-شىعىستاعى جوڭعاريا كوشپەلى يمپەرياسى قازاق حاندىعىن تىكەلەي وتارلاۋعا كوشتى. قازاق جەرىنىڭ شىعىسى، وڭتۇستىگى جوڭعار شاپقىنشىلارىنىڭ قوجالىعىندا قالدى.

مىنە، وسى كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ الەمنىڭ ەتنيكالىق كارتاسىنان مۇلدەم جوق بولىپ كەتۋى قاۋپى ناقتى بايقالدى. «بول نەمەسە بورداي توز!» دەگەن سىن ساعات تۋدى. وتارشىلار قازاق جەرىن باسىپ الۋى بارىسىندا ونىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرىن، وتانشىلدىق ساناسىن جويىپ جىبەرۋگە ۇمتىلدى. ەتنوسيدتىك ساياسات قىرىپ-جويۋدان باستالىپ، رۋحاني ماڭگۇرتتەندىرۋگە ۇلاستى. قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇردى.

وسى سىني كەزەڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، قازاق حالقىنىڭ ارقا سۇيەرى - ەل مۇددەسى ءۇشىن جاندارىن شۇپەرەككە تۇيگەن، قان مايدانعا قورىقپاي تۇسكەن، قىرىق رۋعا بولىنگەن قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ورتاق جاۋعا قارسى كۇرەسكە باستاعان حاندار، بيلەر، باتىرلار مەن قاراپايىم قازاق جاۋىنگەرلەرى. سول ەرلەردىڭ، قول باستاعان باتىرلار ەسىمدەرىن بۇگىن جاڭعىرتۋدامىز. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەسىمدەرى تاريح قويناۋىندا قالىپ قويدى.

قازاق ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى - جانىبەك بەرداۋلەت ۇلى. جانىبەك بەرداۋلەت ۇلى شامامەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا تۋىپ، 1792 - جىلى، سەكسەن جاستان اسىپ قايتىس بولعان. ەر جانىبەك ورىس باسقىنشىلىعىنىڭ، وتارشىلدىعىنىڭ اسا اۋىر الەۋمەتتىك سالدارى بولاتىندىعىن تەرەڭ سەزىنگەن تۇلعا. سوندىقتان ول رەسەي بوداندىعىن قابىلداعىسى كەلگەن جوق. 1731 - جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىن قابىلداعاندا ەر جانىبەك وزىنە قاراستى كەرەي ەلىن باستاپ، سىر بويىنان كوشىپ، قالبا تاۋىنا قونىستانىپ، ودان ءارى التاي تاۋىنداعى قازىرگى شىڭجاڭ ولكەسىندەگى قازاق جۇرتىنىڭ بايىرعى مەكەنىنە كوش تۇزەيدى.

قازاق حالقىنىڭ سەگمەنتى بولىپ تابىلاتىن اباق كەرەي جۇرتى وسى جەردى مەكەندەپ، ءونىپ-ءوستى. بۇگىنگى تاريحي رەتروسپەكتيۆتىك كوزقاراس تۇرعىسىنان باعالاساق، ەر جانىبەك وسى ەرلىك ساپارىمەن قازاقتىڭ ۇلكەن تايپاسىن كەڭەس وداعىنىڭ ەتنوسيدتىك ساياساتىنان ساقتاپ، كەڭەستىك جۇيەنىڭ زورلىقپەن ۇجىمداستىرۋىنان بولعان اشتىقتان امان الىپ قالدى. ورىس ساياساتىنىڭ قۇربانى بولۋدان دا قۇتىلدى. سول جۇرت قازاقتىڭ ءتىلىن، ءدىنىن، ءتول مادەنيەتى مەن ونەرىن ساقتاپ، بۇگىنگە تابىس ەتۋدە زور ۇلەس قوستى. قازاق ەلى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» بولۋ يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەر جانىبەكتىڭ ەرلىك ارەكەتتەرى ءوز ۇلەسىن قوستى. قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولشەگىنىڭ امان ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى ماڭىزى زور پوزيتيۆتى قۇبىلىس بولدى.

ارينە، ەر جانىبەك باستاعان ەلدىڭ ءومىرى تىنىش، «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» زاماندى سۇرگەن جوق. بۇل جۇرت تا ءوزىنىڭ امان قالۋى ءۇشىن جانتالاسا كۇرەسۋمەن عۇمىر كەشتى... قازاق حالقىنىڭ تاريحي مەكەنىندە ورنالاسقانىمەن، ەر جانىبەك ۇرپاقتارى بوداندىق قامىتتان قۇتىلا العان جوق. وسىنداي اۋىر تاعدىرعا قاراماستان، ەر جانىبەك ءوز ەلىن قۇرىپ كەتۋدەن، قىرىلىپ قالۋدان ساقتاپ قالدى. ونىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى قازاق حالقىنا جاسالعان باسقىنشىلىققا قارسى كۇرەسپەن ءوتتى. ول قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، باتىر بايان، ت.ب. ەرلەر سەكىلدى ابىلاي حان باتىرلارىنىڭ قاتارىندا جوڭعارلارعا قارسى سوعىستىڭ وتىندە بولدى. ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى ابىلاي حاننىڭ باتىرلارىنا قاتىستى جىرلاردا كەزدەسەدى. مىسالى، «قابانباي» جىرىندا:

كەي جامان ايرىلادى مال باعا الماي،

جارىمەس جاڭىلادى ءسوز تابا الماي.

قابىكەڭ قايعىلاندى دەگەندى ەستىپ،

كەلىپتى ءوزى باتىر حان ابىلاي،

مىنگەنى حان ەكەمنىڭ قاراگەر-دى،

ەسەدى بەينە جەلدەي قارا جەردى.

قابەكەڭ قايعىلاندى دەگەننەن سوڭ،

باتىردىڭ ءوزى تۇستاس ءبارى كەلدى.

قان قۇستى قايعىلى بوپ ەر قابانباي،

جاۋىمنان قالام با دەپ كەك الا الماي.

«نامىسىن قابەكەڭنىڭ اپەرەم» - دەپ،

كەلىپتى قانجىعالى ەر بوگەنباي.

جيناۋشى ەك ەلىمىزدى سارى قازى جەپ،

شاباتىن ءبىز قىرعىزعا نە قىلىپ ەك.

«نامىسىن قابانبايدىڭ اپەرەم!» - دەپ،

كەرەيدەن ىزدەپ كەتتى ەر جانىبەك! -

دەلىنەدى.

«قابانباي» جىرىندا ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى ابىلاي حاننىڭ ماڭىندا شوعىرلانعان قازاقتىڭ بەدەلدى باتىرلارىنىڭ قاتارىندا ايتىلدى. ولار: بوگەنباي، كوكجال باراق، مالايسارى، رايىمبەك، ت.ب. باتىرلار. ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە، وسىنداي باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىندا ساقتالىپ، جىرلارىنىڭ كەيىپكەرلەرگە اينالۋى تەگىن ەمەس. مىنە، وسى ۇلى سۇيىسپەنشىلىك پەن جالپىحالىقتىق قۇرمەت ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە رەتىندە، رۋحاني مۇرا رەتىندە بەرىلىپ كەلدى. بۇل ىستە قازاق ەتنوسىنىڭ اۋىز ادەبيەتىن دامىتۋداعى ەرەكشە ساناسى دا ءوزىنىڭ ىزگىلىكتى ىقپالىن جاسادى.

ەر جانىبەك سياقتى ابىلاي حان توڭىرەگىنە توپتاسقان باتىرلار تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا ولاردىڭ بۇكىل قازاق جۇرتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە باسا كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس شىعار. ەر جانىبەك تەك كەرەي ەلىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاقتىڭ باتىرى. سەبەبى، ولاردىڭ كوزقاراستارى مەن دۇنيەتانىمى رۋلىق سانا شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتكەن. ەر جانىبەك، قابانباي، ناۋرىزباي، ت.ب. باتىرلار ۇلتتىق تۇرعىدان ويلايتىن دارەجەگە كوتەرىلگەن مەملەكەتشىل تۇلعالار. قازاق باتىرلارى وزدەرى جەكەلەگەن رۋدىڭ وكىلدەرى بولا تۇرا، سول رۋدىڭ اسكەري جاساقتارىنا قولباسشىلىق جاساي تۇرا، ءوز رۋلارىنىڭ تاعدىرىن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىمەن ءبىرتۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قاراستىردى.

ولاردىڭ ءارقايسىسى ءوز رۋلارىن، تايپالارىن جالپىقازاقتىق مۇددەلەرگە قىزمەت ەتكىزدى. قازاق ۇلتىنىڭ ورتاق تاعدىرى ءۇشىن كۇرەستى. تايپالىق-رۋلىق قۇرىلىمدى قازاقتىق ورتاق ماقسات-مۇراتتارعا قىزمەت ەتكىزۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن ابىلاي حان باستاعان قازاق باهادۇرلەرى كورسەتتى. جوڭعارلارعا قارسى ازاتتىق سوعىسى بارىسىندا تايپالىق-رۋلىق بولىنۋشىلىك بولعان جوق. كەرىسىنشە، بۇل فاكتور - قازاق حالقىن ۇيىتۋشى، بىرىكتىرۋشى رۋحاني قۇبىلىسقا اينالدى. ابىلاي حاننىڭ دانا باسشىلىعىنا شوعىرلانعان قازاق باتىرلارىنىڭ وتانشىلدىق ۇلگىسى بۇگىنگى «قازاقستاندىق پاتريوتيزمنىڭ» قاينار بۇلاعىنا اينالا الادى دەگەن سەنىمىمىز زور.

ارينە، تايپالىق-رۋلىق تەرريتوريالىق ءبولىنىس، ءار رۋعا ءتان ءتول مۇددەلەر، شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق باسىمدىلىقتار بولعانى دا اقيقات. ءبىراق تا، رۋلىق-تايپالىق ەرەكشەلىكتەر ورتاق قازاقي ەتنوستىق مۇددەلەردىڭ، قۇندىلىقتار مەن مۇراتتاردىڭ شەڭبەرىنەن شىققان جوق. رۋلىق-تايپالىق قۇرىلىم قازاقتىڭ كوشپەلى قوعامىنىڭ ءومىر سالتىنا، ساياسي مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەردى. قازاق باتىرلارى ءوز قوعامىنداعى وسىنداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىندىقپەن ەسەپتەستى جانە ونى ۇلتتىڭ قورعانىس مەحانيزمىنە اينالدىرا ءبىلدى. رۋلار اراسىنداعى داۋ-جانجالدار ەپيزودتىق سيپات الىپ، ەلدىڭ بيلەرىنىڭ ءوزارا كەلىسسوزدەرى شەڭبەرىندە شەشىلىپ وتىردى. قازاق تاريحىندا رۋلاردىڭ ءوزارا ءىرى سوعىسى بولعان ەمەس.

ەر جانىبەكتىڭ ەرلىك ىستەرىن قازاق تاريحشىلارى جوعارى باعالاعان. 1910 - جىلى قازان قالاسىنىڭ «ورنەك» باسپاسىنان شىققان قۇربانعالي حاليدتىڭ «تاۋاريح حامسا: بەس تاريح» اتتى ەڭبەگىندە زەرتتەۋشى «ابىلاي زامانىندا باتىر، ساردار بولعاندار قاراكەرەي قابانباي، التىباي باتىر، اقتامبەردى باتىر، ەسمامبەت باتىر، ماتاي-شوڭكەي باتىر، كەرەي جانىبەك باتىر، ءبورى اقپانتاي باتىر، قانجىعالى بوگەنباي باتىر، باسەنتيىن مالايسارى باتىر، بۇلاردىڭ ءبارى دە قولباسشى جاۋىنگەر اتانسا دا، قايراتتىسى قابانباي بولعان»، - دەپ جازادى.

تاريحي ەڭبەكتە ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار باتىر ساردارلارىنىڭ قاتارىندا اتالۋى تەگىن ەمەس. بۇل جولدار ەر جانىبەكتىڭ ابىلاي حاننىڭ سۇيەنەتىن ءىرى اسكەري باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعىن، ونىڭ ۇلكەن ەرلىك ىستەرىن ايقىن دالەلدەيدى. ەر جانىبەكتىڭ ءىرى اسكەر باسى جانە قازاق حاندارى ساناساتىن ىقپالدى قايراتكەر بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر قازاقستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە شىققان باسىلىمدارىندا دا ايتىلعان. بۇل ەڭبەكتە جانىبەك باتىرمەن، بوگەنباي باتىرمەن كىشى ءجۇزدىڭ حانى ءابىلقايىردىڭ جاقسى بايلانىستا بولعاندىعى كورسەتىلگەن.

وسى پىكىرلەردىڭ تاريحي اقيقاتتىلىعىن قازاق جىراۋلارىنىڭ شىعارمالارى دا دالەلدەي تۇسەدى. XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ۇمبەتەي جىراۋ «بوگەنباي ءولىمىن ابىلاي حانعا ەستىرتۋ» اتتى جىرىندا:

ارۋاعىڭا بولىسقان،

ءادىل بيلىك قىلىسقان.

قاشپاعان قانداي ۇرىستان

كەرەيدە باتىر جانىبەك،

قاز داۋىستى قازىبەك،

قۋ داۋىستى قۇتتىباي،

قاراكەرەي قابانباي،

قانجىعالى بوگەنباي -

ابىلاي، سەنىڭ تۇسىڭدا

سول بەسەۋى بولىپتى-اي!

كەيى باتىر، كەيى ءبي،

ءتاڭىرىم بەرگەن سونداي سىي!

ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي! -

دەي وتىرا، ەر جانىبەكتى ابىلاي حانعا اسا جاقىن، ونىڭ ەرەكشە قۇرمەتىنە يە بولعان بەس سارداردىڭ قاتارىندا اتايدى.

ەر جانىبەكتى قازاقتىڭ ماڭداي الدى باتىرلارى دا ەرەكشە ىلتيپاتپەن قۇرمەتتەگەن. بۇل تۋرالى حالىق جادىنداعى اڭىز-ءاپسانالاردان ماعلۇمات الامىز. باتىر جانىبەكتى جاس كەزىنەن-اق قابانباي مەن بوگەنباي سىندى قولباسشىلار قاسىنا ەرتكەن، ۇلكەن، كىشى جورىقتارعا بىرگە شىعىپ وتىرعان. وزدەرىنەن ءبىرشاما جاس كىشى بولسا دا، ەر جانىبەكتى ولار تەڭ ساناعان. جانىبەكپەن اقىلداسىپ، وي بولىسكەن. قالماق-جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەس جوسپارلارىن بىرگە تالقىلاسقان. وسىنىڭ ءوزى ەر جانىبەكتىڭ بوزبالا شاعىنان باستاپ، بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسۋمەن بايلانىستى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. جورىقتار بارىسىندا ول ءوزىنىڭ باسىن، جانىن بايگەگە تىگىپ، تالاي رەت جوڭعار باتىرلارىمەن جەكپە-جەككە شىققاندىعى دا بەلگىلى. ەر جانىبەك جوڭعاردىڭ بەتكە ۇستار تالاي باتىرلارىن جەر جاستاندىرىپ، قازاق جاساقتارىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن، جەڭىسكە جول اشقان قاس باتىرلارىنىڭ قاتارىندا اتالدى.

ەر جانىبەك تۋرالى ايتقاندا ونى قازاق حالقى تاريحىندا ءوز ورىندارى بار حان جانىبەكپەن، ارعىن تايپاسىنان شىققان شاقشاق ۇلى جانىبەك باتىرمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. مىسالى، شوقان ۋاليحانوۆ «يستوريچەسكيە پرەدانيا و باتىراح XVIII ۆ» (XVIII عاسىرداعى باتىرلار تۋرالى تاريحي ءسوز) دەگەن ەڭبەگىندە جانىبەك باتىر دەپ شاقشاق ۇلى جانىبەكتىڭ ەرلىگىن ايتادى. ول دا ابىلاي حاننىڭ ءبىر قولىن باسقارعان، ورتا ءجۇز ارعىندارىنىڭ سارى - جەتىم رۋىنان. سونىمەن بىرگە، شوقان ءوز جازبالارىندا اباق كەرەيلەردىڭ - قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى تايپالارىنىڭ ءبىرى كەرەيلەردىڭ نەگىزىن سالعاندىعىن، ولاردىڭ قارا ەرتىس ماڭىندا سولتۇستىك-باتىس قىتاي جانە موڭعوليا جەرلەرىن مەكەندەگەنىن ايتادى.

ەر جانىبەك كەرەيدىڭ جانتەكەي رۋىنان شىققان. شامامەن 1714 - جىلى ومىرگە كەلىپ، 1792 - جىلى قايتىس بولعان. اكەسى بەرداۋلەت ورتا ءجۇزدىڭ ەڭ بەدەلدى ءبيى قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ جيەنى بولعان دەگەن دەرەك بار. ال، ەر جانىبەكتىڭ ءوز ناعاشىسى - سارى ءۇيسىن دوسىمبەك باتىر. ۇلى ابايدىڭ ارعى اتاسى ىرعىزباي جانىبەكتىڭ تۋعان قارىنداسى ەرمەككە ۇيلەنگەن. ەر جانىبەكتىڭ جالعىز قىزى ءايمەن ىبىراي التىنساريننىڭ اجەسى بولعان.

گەنولوگيالىق دەرەكتەر قازاقتىڭ تەكتى ادامدارىنىڭ بىرىمەن-ءبىرىنىڭ تۋىستىق تۇرعىدان جالعاسىپ جاتقاندىعىن دالەلدەيدى. ەر جانىبەكتىڭ اسىل قاسيەتتەرىنىڭ اباي مەن ىبىرايعا گەندىك دارەجەدە ىقپالى بولعانىن وسىنداي تۋىستىق بايلانىستار كورسەتەدى.

جانىبەك بەرداۋلەتتەي باتىر اكەسىنىڭ تاربيەسىن الىپ ءوستى. ونىڭ اۋىلى، جۇرتى ۇدايى جوڭعارلارمەن بولعان ۇرىستاردا زور شىعىندارعا ۇشىرىپ، باسقىنشىلارمەن جانكەشتى كۇرەستە ءومىر كەشىپ جاتتى. وسى جاۋگەرشىلىك جاعداي جانىبەكتىڭ ەرتە ەسەيىپ، ەلىن، جەرىن، حالقىن قورعاۋ كۇرەسىنە ەرتە ارالاسۋىنا ىقپال ەتتى. ول بالا كەزىنەن-اق قازاق باتىرلارىنا ەلىكتەپ، ەلىن جوڭعاردان ازات ەتۋدى ومىرلىك ماقساتىم دەپ ءبىلدى. «ەر جانىبەك» جىرىندا جاۋگەرشىلىك زاماندا تۋعان، قالىپتاسىپ، تاربيە العان جاس باتىر تۋرالى:

بەسىكتەن بەلى شىقپاي «اتتاندى» ەستىپ،

وسىنداي زاماندا وسكەن تايتالاسقان.

جانىبەك ون ەكىگە كەلگەنىندە

ەرەۋىل زور شايقاسقا ارالاسقان.

جانەكەڭ وسىلايشا اتقا مىنگەن،

ۋاقتان بارماق باتىر قوسىنا ەرگەن.

شايقالتىپ كوك دونەنمەن جۇرگەنىندە،

بارشا جان تاڭعالىستى كوزى كورگەن.

جاس باتىر ءوزىنىڭ قايتپاس قايسارلىعىمەن ابىلاي حاننىڭ نازارىنا ىلىگەدى. قازاق جاۋىنگەرلەرى جورىقتار بارىسىندا جانىبەكتىڭ ناعىز ەرجۇرەك، باتىر بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزەدى:

جۇرت كوردى جالىنداعان مىنا جاستى،

ولىمنەن قورىقپايدى تىگىپ باستى.

ابىلاي ءوزى باستىق زور شايقاسقا،

جانىبەك تۇڭعىش رەت ارالاستى.

جىردا جانىبەكتىڭ ءوزىنىڭ اۋىلىن قىرىپ كەتكەن، تالاي اۋىلداستارى مەن تۋىستارىن قانعا بوياعان قالماق باتىرىمەن العاش رەت جەكپە-جەككە شىعىپ، كەك العاندىعى دا ايتىلعان:

جانەكەڭ جاۋدىڭ الدى جەكپە-جەگىن،

كەتپەدى اتا-بابا قانى تەگىن.

اسقىنعان سادىر سۇمدى قانعا بوياپ،

ءداريعا-اي، قايتتى العاش كەتكەن كەگىم.

باتىر ءومىرىنىڭ ساتتەرىن بەينەلەيتىن جىر جولدارى ونىڭ سانالى عۇمىرى تولىقتاي قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن جانە ءوزىنىڭ تۋعان جۇرتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ارنالعاندىعىن دالەلدەيدى. شوقان ۋاليحانوۆتىڭ جازبالارىندا ابىلاي حاننىڭ قول استىندا كەرەيلەر مەن ۋاقتاردىڭ جاساقتارى وتە كوپ بولىپ، ولاردىڭ باسقىنشىلارمەن ايقاستاردا شەشۋشى رول اتقارعاندىعى بىرنەشە مارتە ايتىلادى.

بۇل دەرەكتەردىڭ اقيقاتتىلىعىن ۇمبەتەي جىراۋدىڭ بوگەمباي ءولىمىن «ەستىرتۋ» تولعاۋى راستايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. جىراۋ ەر جانىبەكتى قازاقتىڭ اتى اڭىزعا اينالعان ءبي، باتىرلارىمەن تەڭ قايراتكەر رەتىندە اتايدى، الاشتىڭ ارداگەر ەرلەرىنىڭ قاتارىنان ورىن بەردى.

ەر جانىبەك اسقان باتىرلىعىنا قوسا سۇڭعىلا شەشەن بولعان تۇلعا. «جانىبەك ايتىپتى» دەگەن وتكىر سوزدەر اڭىزدار ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. ول ءوزىنىڭ حالقىن ساقتاۋ جولىنداعى ەل كوشى جايىندا، ابىلاي حانمەن اراسىنداعى وكپە تۋراسىندا دا تاماشا سوزدەر قالدىرعان دەگەن دەرەكتەر بار.

ەر جانىبەك جايىندا جازىلعان دۇنيەلەر بار. ءبىراق تا، ولار ازدىق ەتەدى. سوندىقتان ەر جانىبەك تاقىرىبى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەلۋگە ءتيىستى دەپ بىلەمىز. قازاق باتىرى تۋرالى دەرەكتەردى اڭىز، جىرلارىمەن قوسا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراعاتتارىنان ىزدەۋ دە قاجەت شىعار. سەبەبى، ەر جانىبەك حانداردىڭ رەسەيگە قوسىلۋ ساياساتىن قولداعان جوق. قازاق حالقىن ورىس يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنان قۇتقارماق بولدى.

....

قازاق حاندىعى زامانىندا ەلدىڭ بيلەرى مەن باتىرلارى ءوز رۋلارىن باسقارۋ ارقىلى جالپى قازاقتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلعان. اسىرەسە، نەگىزگى جاۋ جوڭعار باسشىلارىنا قارسى كۇرەستە رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ وداقتاسۋى انىق كورىنىس بەردى. تايپالىق سانا مەن سەپاراتيستىك كوڭىل كۇيدى قازاق بيلەرى مەن باتىرلارى جەڭە بىلدى. ارينە، جالپىقازاقتىق ورتاق ۇيۋ ءۇردىسى قايشىلىقسىز بولعان جوق. ءبىراق قازاقتىڭ رۋلىق-تايپالىق قۇرىلىمى قازاق حاندىعى كەزەڭىندە وزىنە جۇكتەلگەن الەۋمەتتىك-ساياسي فۋنكسيانى تولىققاندى ورىندادى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. قازاق حالقىنىڭ رۋلىق-تايپالىق قۇرىلىمى ساياسي فەنومەن رەتىندە جاسامپازدىق قىزمەت اتقاردى. سوندىقتان، بۇرىن قالىپتاسقان قازاق قوعامىنىڭ ساياسي قۇرىلىمى تۋرالى بىرتەكتى جاعىمسىز باعانى قايتادان قاراستىراتىن ۋاقىت كەلدى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىم وتكەن تاريحتىڭ قۇندىلىعى رەتىندە ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن الۋعا تيىستى.

قازاقتىڭ قاراكەرەي قابانباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، قانجىعالى بوگەنباي، باتىر بايان، رايىمبەك، نياز باتىر، ەر جانىبەك سىندى باتىرلارى ءتۇرلى رۋلاردىڭ وكىلدەرى بولا تۇرا، ءوز رۋلارىنىڭ جاساقتارىن باسقارا وتىرا، جالپىۇلتتىق مۇددەلەر جولىندا ەرلىكپەن كۇرەستى. ولاردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك كۇرەستەرى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ورىنداۋ جولىندا قىزمەت ەتەتىن بۇگىنگى كۇنگە ۇلگى. ولار وزدەرىنىڭ ناقتى ىستەرىمەن ورتاق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ۇلگىسىن كورسەتتى.

ەر جانىبەك تە ءوز حالقى، ءوز ەلى ءۇشىن كۇرەسە وتىرا، قازاقتىڭ ءتىلىن، ءدىلىن، مادەنيەتىن، سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋعا ءوزىنىڭ ولشەۋسىز ءۇلەسىن قوستى. ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى ۇرانعا، ونىڭ اق تۋى ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى سيمۆولعا اينالدى. ەر جانىبەك قازاق ەتنوسىنىڭ ساقتالۋىنا، بۇگىنگى كۇنگە جەتۋىنە، جاڭاشا جاڭعىرۋىنا نەگىز جاساپ، ىقپال ەتتى. سوندىقتان ەر جانىبەكتىڭ ەسىمى قازاق ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرەدى، تاريح بەتىندە ءوز ەلىمەن بىرگە جازىلا بەرمەك.

سالتانات ىزتىلەۋوۆا،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

اباي اتىنداعى قاز ۇ پ ۋ-دىڭ

«تۇلعاتانۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى

2014-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى