تاقتاتاس مۇنايى: جاڭا ءوندىرىستىڭ كەلەشەگى بار ما؟
بۇعان دەيىن قازاقستان ۇكىمەتى بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە تاقتاتاس مۇنايى وندىرىلە باستايتىنىن حابارلادى. كەروگەن مۇنايى اتاۋىمەن تانىمال بۇل «قارا التىن» ءتۇرى بىزدە العاش رەت بۇرعىلانعالى وتىر.
ونىڭ كوپشىلىك بىلەتىن قاراپايىم مۇنايدان ايىرماشىلىعى بار ما، ءوندىرىس شىعىنى قانشا، ەكولوگياعا زاردابى تيمەي مە؟ Kazinform ءتىلشىسى وسى ساۋالداردى نەگىزگە الا وتىرىپ، تالداۋ جاساپ كوردى.
«قارا التىن ريەۆوليۋتسياسى»
ەڭ الدىمەن، وقىرماندارىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «تاقتاتاس مۇنايى دەگەن نە؟» ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيىك. 2009-جىلى بۋەنوس-ايرەس قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق گاز كونفەرەنسياسىندا ۆ ر كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى توني حەيۆورد تاقتاتاس گازىن وندىرۋدە بەتبۇرىس باستالعانىن، وزىق تەحنولوگيا اشقان ا ق ش «تاقتاتاس ريەۆوليۋتسياسىن» جاسايتىنىن جاريا ەتتى. امەريكانىڭ ءبىرقاتار بەلدى كومپانيالارى مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى جاڭا باعىتقا بەلسەنە كىرىستى.
تاقتاتاس مۇنايى كوبىنە جەر قىرتىستارىندا جاتادى. ونى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بويىنشا، جەر قويناۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر تەرەڭدىگىنە جەتكەننەن كەيىن، كولدەنەڭ بۇرعىلاۋ باستالادى. بۇرعىلاۋ تەرەڭدەگى جەر قىرتىسىن قوپارا ايىرۋ كەرەك، بۇل تۇستا قاباتتى گيدراۆليكالىق جارىلىستار دا جاسالادى. ال تاقتاتاس مۇنايى جينالعان جەر قىرتىسىن ۇگىتۋ ءۇشىن وراسان كوپ مولشەردە ءارتۇرلى حيميكاتتار قوسىلعان سۋ ايدالادى.
- جالپى، مۇنايدىڭ ءوزى ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس بولىپ ەكى تۇرگە بولىنەدى. ءداستۇرلى ەمەس ساناتقا وسى تاقتاتاس مۇنايىن جاتقىزامىز. ءقازىر الەم ەلدەرى تاقتاتاس مۇنايىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋدە. سەبەبى دۇنيەجۇزىندە ءداستۇرلى مۇناي سارقىلىپ جاتىر. بۇنىڭ انىق مىسالىن اقش- تان كورسەك بولادى. ءقازىر امەريكانىڭ مۇناي ءوندىرىسى بويىنشا ساۋد ارابياسى مەن رەسەيدى باسىپ وزىپ كەتۋىندە تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ۇلەسى وراسان. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ولاردا ءداستۇرلى مۇناي قورى كۇرت ازايدى. 2007-2008-جىلدارى ولار جاڭا تەحنولوگيانى قولدانىپ، ءوندىرىستى قايتا ارتتىرا الدى، - دەپ ءتۇسىندىردى مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىر ا ق ش- قا تيەسىلى مۇناي وندىرىسىندە تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ۇلەسى - 70 پايىز. قالعان 30 پايىزى - ءداستۇرلى مۇناي. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ءداستۇرلى مۇنايدىڭ ۇلەسى 90 پايىز بولعان ەدى. دەمەك، سول كەزدەن بەرى تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ءوندىرىسى بۇل ەلدە 7 ەسە ارتقان.
نەگىزى الەمدە تاقتاتاس مۇنايىنىڭ قورى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا ا ق ش ەمەس، رەسەي تۇر، ال تاقتاتاس گازى بويىنشا قىتاي الدا. بۇل ا ق ش- تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسىنىڭ دەرەگى.
ەندى «قازاقستاندا تاقتاتاس مۇنايىنىڭ قانشا قورى بار؟» دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى ەمەس مۇناي ءتۇرى قاراعانساي كەنىشىنەن وندىرىلەتىنى جازىلعان. بۇل ليتسەنزيالانعان اۋماق ۇلىتاۋ مەن قىزىلوردا وبلىسىنا تيەسىلى. يگەرۋ جۇمىستارى «ساۋتس-ويل» ج ش س- نىڭ مەنشىگىندە. ۆەدومستۆو مالىمەتىنشە، قاراعانساي اۋماعىنداعى تاقتاتاس مۇنايىنىڭ قورى - 56,4 ميلليون توننا.
ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ويىنشا، تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ەرەكشەلىگى - مۇناي ءداۋىرىن ۇزارتۋىندا. ورتا ەسەپپەن ا ق ش كۇنىنە 13 ميلليون باررەل مۇناي وندىرەدى، ەگەر تاقتاتاس مۇنايى بولماعاندا، ءداستۇرلى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ مەجەسى 4 ميلليون باررەل عانا بولار ەدى. قالعان كولەمدى سىرتتان يمپورتتاپ، امەريكا الەمدە مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا ءبىرىنشى بولمايتىن. سوندىقتان تاقتاتاس مۇنايىنىڭ كەلەشەكتەگى ماڭىزى ەرەكشە.
ءوندىرىس شىعىنى قانشا بولماق؟
نەگىزى جالپى مۇناي مەن تاقتاتاس مۇنايى - بارلىعى بىردەي «قارا التىن». ەرەكشەلىگى تەك ءوندىرۋ تاسىلىندە عانا. كادىمگى مۇناي جەر استىنداعى ۇلكەن «قويمالاردا» جاتادى دەپ سۋرەتتەيىك، تىك ۇڭعىمامەن شىعارا بەرەدى. ال تاقتاتاس مۇنايى تىعىز تاۋ جىنىستارىندا ساقتالادى. ونى تىگىنەن ەمەس، كولدەنەڭ بۇرعىلايدى، گيدراۆليكالىق جارىلىستار ارقىلى «سىعىپ» الادى. مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسقار يسمايلوۆ بولسا، «بۇل پروتسەسس قىمباتىراق جانە كۇردەلى» ەكەنىن، ءبىراق «تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ارقاسىندا ا ق ش مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ارتتىرعانىن» جەتكىزدى.
- تاقتاتاس مۇنايىنىڭ وزىندىك قۇنى بىرنەشە ماڭىزدى فاكتوردان تۇرادى. وندىرىسكە كىرىسپەس بۇرىن كومپانيالار گەولوگيالىق بارلاۋ مەن ليتسەنزيا الۋعا قاراجات جۇمسايدى. بۇل تەك العاشقى ينۆەستيتسيالار، ونسىز جەر قويناۋىندا مۇناي قورى بار-جوعىن، ونى ءوندىرۋدىڭ قانشالىق ءتيىمدى ەكەنىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
نەگىزگى شىعىندارعا ۇڭعىما بۇرعىلاۋ جانە گيدراۆليكالىق جارۋ (فرەكينگ) تەحنولوگياسى جاتادى. تىعىز جىنىستاردان الۋ ءۇشىن كولدەنەڭ ۇڭعىمالار بۇرعىلانىپ، وعان جوعارى قىسىممەن حيميكاتتار ارالاسقان سۋ ايدالادى. بۇل قىمبات پروتسەسس - ءبىر ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ بىرنەشە ميلليون دوللارعا ءتۇسۋى مۇمكىن، - دەيدى مامان.
ساراپشى ءوندىرۋ باستالعاننان كەيىن دە كومپانيالار تۇراقتى شىعىندارعا تاپ بولاتىنىن ايتادى. ۇڭعىمالاردى كۇتىپ ۇستاۋ، قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن تولەۋ، حيميكاتتار مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ قاجەت. تاسىمالداۋ ماسەلەسى جانە بار. كوپتەگەن تاقتاتاس كەن ورىندارى ءىرى مۇناي قۇبىرلارىنان الىس ورنالاسقان، سوندىقتان مۇنايدى اۆتوتسيستەرنالارمەن نەمەسە تەمىرجول ارقىلى تاسىمالدايدى. ياعني، شىعىندار ارتادى.
- تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە - تاقتاتاس ۇڭعىمالارى تەز تاۋسىلادى. بار-جوعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ ونىمدىلىگى 70-90 پايىزعا تومەندەيدى. سوندىقتان ءوندىرۋدى تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاۋ ءۇشىن كومپانيالار ۇنەمى جاڭا ۇڭعىمالار بۇرعىلاۋى كەرەك. ول ءۇشىن تۇراقتى ينۆەستيتسيالار قاجەت. تاقتاتاس مۇنايىنىڭ وزىندىك قۇنى ءداستۇرلى مۇنايعا قاراعاندا ادەتتە جوعارى بولادى، - دەيدى اسقار يسمايلوۆ.
ماماننىڭ سوزىمەن كەلىسۋگە بولادى، ماسەلەن، ءبىز جوعارىدا ەلىمىزدە تاقتاتاس مۇنايى تابىلعان قاراعانساي كەنىشىنىڭ قورى 56,4 ميلليون توننا ەكەنىن ايتتىق. ال قازاقستاننىڭ جىلدىق مۇناي ءوندىرىسى ورتا ەسەپپەن 90 ميلليون توننا شاماسىندا. سوندا قاراعانسايداعى قور ەلىمىزدىڭ جىلدىق مۇناي ءوندىرىسىنىڭ 60 پايىز مولشەرىنە عانا تەڭ.
دەگەنمەن مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ قازىر تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ شىعىندارى ازايىپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتتى.
- تاقتاتاس مۇنايىنىڭ وزىندىك ءوندىرۋ باعاسى بار. 2010-جىلى باررەلىنە 80 دوللار بولسا، 2023-جىلى باعاسى 40-50 دوللارعا تومەندەدى. ياعني، تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ ارزاندادى. ارينە، جاڭا كەن ورىندارىندا شىعىن كورسەتكىشى 60 دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. بۇل تۇستا ەسكەرەر دۇنيە، مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 دوللاردان كەم ءتۇسۋى - بارىنەن بۇرىن ا ق ش- تىڭ وزىنە ءتيىمسىز. ويتكەنى 70 پايىزدان استام مۇنايى تاقتاتاسقا تيەسىلى، - دەدى ول.
تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋگە قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى جەتە مە؟
جالپى، ەلىمىز وتاندىق مەردىگەرلەر ارقىلى بۇل ءىستى قولعا الا الاتىنى انىق. دەگەنمەن ساراپشىلار وندىرىسكە شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ ارالاسقانىن قۇپ كورەدى.
- قازاقستان 2010-جىلدان باستاپ گوريزونتالدىق ۇڭعىما قازۋ سەكىلدى تەحنولوگيالاردى قولدانىپ كەلەدى. تاقتاتاس مۇنايىن وندىرە الاتىن قازاقستاندىق مەردىگەرلەر بار. سوندىقتان وتاندىق مامانداردىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. ءبىراق شەتەلدىك مەردىگەرلەردىڭ دە كەلگەنى ءجون. ولاردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىنان قالىس قالماعانىمىز دۇرىس. بۇل - باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولادى، - دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.
الايدا اسقار يسمايلوۆ تاقتاتاس مۇنايىن ءوز بەتىمىزشە ءوندىرۋ قيىندىقتارعا تاپ قىلاتىنىن بولجايدى. ءداستۇرلى مۇناي وندىرۋدە تاجىريبەمىز مول بولعانىمەن، تاقتاتاس «قارا التىنىن» وندىرۋدە مۇلدە باسقا تەحنولوگيا، ارناۋلى ءبىلىم، جابدىقتار مەن وزگەشە تاسىلدەر كەرەك.
- ەڭ باستى قيىندىق - گيدراۆليكالىق جارۋ ءادىسىن مەڭگەرۋ، ونسىز تىعىز جىنىستاردان مۇناي ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەس. كادىمگى ۇڭعىمالاردان ايىرماشىلىعى، ولاردى ۇنەمى بۇرعىلاپ وتىرۋ قاجەت. بۇل جۇمىس قارقىنىنىڭ جوعارى بولۋىن جانە ءتيىمدى لوگيستيكانى تالاپ ەتەدى. مىسالى، ا ق ش- تا بۇل پروتسەسس بارىنشا اۆتوماتتاندىرىلعان، ال قازاقستاندا مۇنداي جۇيە ءالى جولعا قويىلماعان، - دەيدى مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى.
تاعى ءبىر ماسەلە - ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. تاقتاتاس مۇنايىن ءتيىمدى ءوندىرۋ ءۇشىن كەڭ جول جەلىسى، مۇناي قۇبىرلارى جانە پايدالانىلعان سۋدى زالالسىزداندىرۋعا ارنالعان قۋاتتى ينفراقۇرىلىم قاجەت. قازىر ەلدە بۇل ينفراقۇرىلىم تولىق قالىپتاسپاعان. ەگەر ونى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالىنباسا، ءوندىرىس شىعىندارى تىم جوعارى بولىپ، جوبا ءتيىمسىز اياقتالۋى مۇمكىن. سوندىقتان العاشقى كەزەڭدە شەتەلدىك ارىپتەستەردى تارتۋ تيىمدىرەك بولاتىنى بايقالادى.
كليماتقا، سۋ رەسۋرستارىنا، دۇمپۋلەرگە اسەرى بار
ءبىر قىزىعى، قوس ساراپشى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپتەرمەن بايلانىسى بارىن ءسوز ەتتى. ەڭ باستى ماسەلە - وراسان كولەمدەگى سۋ مەن وعان حيميكاتتاردىڭ قوسىلۋى.
- تىعىز جىنىستاردان مۇناي الۋ ءۇشىن ۇڭعىمالارعا ميلليونداعان ليتر سۋ، قۇم جانە ارنايى قوسپالار ايدالادى. بۇل تاۋ جىنىستارىنىڭ اراسىن اشۋعا كومەكتەسەدى، ءبىراق جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ لاستانۋ ءقاۋپىن تۋدىرادى. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا، ۇڭعىمالارداعى قورعانىش قاباتتارى حيميكاتتاردىڭ جەر استى سۋلارىنا وتۋىنە جول بەرمەۋى كەرەك، الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي، جايسىز جاعدايلار بولعان، - دەيدى اسقار يسمايلوۆ.
بايقاۋىمىزشا، جەر استىنا ايدالعان سۋدى كادەگە جاراتۋ دا قيىن. ويتكەنى جارىلىستان كەيىن جەر بەتىنە مۇنايمەن قوسا، اۋىر مەتالدار، ءتىپتى، راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەر ارالاسقان سۇيىقتىق شىعادى. ونى تولىق تازارتۋ ۇلكەن شىعىندارعا سوقتىرادى، سوندىقتان كوبىنەسە بۇل سۋدى قايتادان جەردىڭ تەرەڭ قاباتتارىنا ايداي سالادى. الايدا مۇنداي ءادىس جەر سىلكىنىستەرىن تۋدىرۋى مۇمكىن. اقش- تا تاقتاتاس مۇنايىن قارقىندى وندىرەتىن ايماقتاردا سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتقانى بايقالعان. ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن ابزال نارىمبەتوۆ تە قۇپتايدى.
- امەريكادا تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ ءۇشىن سۋ ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتالىقتار بار. ال سۋ تاپشى جەردە ونى شىعارۋ قيىن. بۇل جەردە ءبىراق ءبىز تۇتىناتىن كۇندەلىكتى سۋ ەمەس، جەر استى سۋلارىن پايدالاناتىنىن ەسكەرگەن ءجون. تاپشىلىق بولمايتىنداي جولدارىن تابۋعا بولادى، اقش وسىلاي جۇزەگە اسىرۋدا.
مىنە، وسىدان ەكولوگيا تاقىرىبى شىعادى. امەريكالىق عالىمداردىڭ ناقتى عىلىمي دالەلى بولماسا دا، «تاقتاتاس مۇنايى وندىرىلگەن ايماقتاردا كەلەشەكتە جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامدارى بار. سەبەبى ءوندىرىس كەزىندە جەر قويناۋىن جارعاندا ۇلكەن جارىقشاقتار قالادى، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
اسقار يسمايلوۆ ءوندىرىستىڭ زاردابى مۇنىمەن بىتپەيتىنىن جەتكىزدى. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كەزىندە مەتان گازى بولىنەدى. بۇل - كومىرقىشقىل گازىنا قاراعاندا جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە الدەقايدا كۇشتى اسەر ەتەتىن پارنيكتىك گاز. باقىلاۋ قاتاڭ جۇرگىزىلگەننىڭ وزىندە، گازدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى اتموسفەراعا تارالىپ، عالامدىق جىلىنۋ ۇدەرىسىن كۇشەيتەدى.
جالپى العاندا، تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ ەكولوگيالىق تۇرعىدان ەڭ قاۋىپسىز ءادىس سانالمايدى. جاڭا تەحنولوگيالار بۇل قاۋىپتەردى بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالۋدا، ءبىراق تابيعاتقا تەرىس اسەرىن تولىقتاي جويۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءوندىرىس كەزىندە بيلىك مەردىگەرلەرگە قاتاڭ تالاپتار قويىپ، كومپانيالار مىندەتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارعانى دۇرىس.
اۆتور ماديار تولەۋوۆ
