سۇيىكتى قىزىنىڭ قايتىس بولعانىن جۇرتقا جىميىپ تۇرىپ ەستىرتەدى - الۋان ءتۇرلى حالىقتا، الۋان ءتۇرلى مىنەز بار

***

امەريكالىقتار «جاعدايىڭىز قالاي؟» دەگەن سۇراققا قاشاندا «تاماشا!» دەپ جاۋاپ بەرەدى. جاڭا عانا جۇمىستان بوساپ قالعانىن ەستىپ تۇرسا دا، اق ءتىسىن كورسەتىپ، اقسيا كۇلىپ تۇرادى. «امەريكالىق اقسيا كۇلۋ» دەگەن - وسى. جاپون سۇيىكتى قىزىنىڭ قايتىس بولعانىن جۇرتقا جىميىپ تۇرىپ ەستىرتەدى. ونى جۇرەكسىزدىك ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. بۇل - جاپون مادەنيەتىندەگى قورعانىس قاقپاسى ىسپەتتى: «مەنى اياماي-اق قويىڭىز، ءوز قايعىمدى ءوزىم كوتەرەمىن» دەگەنى. ال كەرىسىنشە، سەبەپسىز كۇلۋ نە جىميۋ - قازاق ءۇشىن ەسالاڭنىڭ ءىسى بولىپ كورىنەدى.

بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردەن شىققان جاس جىگىتتەر ءبىر-بىرىمەن قول ۇستاسىپ نە قۇشاقتاسىپ جۇرە بەرسە، اعىلشىندار مۇنداي ارەكەتكە مۇلدەم بارمايدى. سەبەبى ولار مۇنى بىردەن قىزتەكەلىكتىڭ بەلگىسى دەپ ويلايدى. اعىلشىندار، جالپى، باتىس جۇرتى ورىس پەن قازاق سەكىلدى بوتەن بىرەۋدىڭ كيىمىن ۇستاپ كورىپ، قايدان جانە قانشاعا العانىن ءومىرى سۇرامايدى. تابيعاتى تۇماندى جانە جاڭبىرلى بولعاندىقتان شىعار، اعىلشىندار ەۋروپاداعى ەڭ ۇستامدى حالىق بولىپ كەلەدى. نەمىستەر سەكىلدى كەسەك تۋرامايدى، ءىشىن اشپايدى جانە رەنجىگەنىن بىلدىرمەيدى، تۋرا جاۋاپ بەرۋدەن قاشادى.

قازاق ءۇشىن وزبەك - قۋ، ويىق باسپايتىن وتە ساق، ءارقاشان ءالىپتىڭ ارتىن باعاتىن، تۇپكى ويىن بىلدىرمەيتىن، بىردەن ەلەڭ ەتپەيتىن حالىق. وزبەك ءۇشىن قازاق - جالقاۋ، ماقتانشاق، داڭعوي، ىسىراپشىل حالىق. دەگەنمەن يسلام اكا كاريموۆتىڭ «جولداسىڭ قازاق بولسا، جولدان اداسپايسىڭ» دەگەنىندەي، قازاقتىڭ دوستىققا ادال، مارتتىگىن الاتاقيالىقتار ءپىر تۇتپاسا دا، سىيلايدى. باتىس جۇرتى ازيالىقتاردىڭ ءبىر قازاننان اس ءىشىپ، ءبىر شاڭىراق استىندا باۋىرلارىمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرا بەرەتىنىنە تاڭعالادى ءارى مۇنى تۇسىنبەيدى. ال ءبىز ءۇشىن ولاردىڭ ءوز باۋىرلارىمەن، ءتىپتى تۋعان بالالارىمەن بوتەن بىرەۋدەي قارىم-قاتىناس جاسايتىنى مۇلدەم تۇسىنىكسىز.

فرانسۋزدار اعىلشىنداردى ۇساقشىل، تاربيەسىز، قونىمدى تۇردە كيىنە المايتىندار دەپ ساناسا، نەمىستەر فرانسۋزداردى ءدال سولايشا تومەن مادەنيەتتى حالىق دەپ ۇعىنادى. اعىلشىنداردىڭ ويىنشا، فرانسۋزدار تەز قوزاتىن حالىق، نەمىستەر - ۇيىمشىل، ءبىراق شەكتەن تىس بايسالدى جانە ءبارىن باسىپ-جانشىپ تاستاۋعا بەيىم؛ يتالياندىقتار شەكتەن تىس سەزىمگە بەرىلگىش، يسپاندار جانۋارلارعا تىم قاتال، ورىستار سيرەك كۇلەتىن، تۇكسيگەن، نادان، ال بارلىق شىعىس حالىقتارى - ايلاكەر، قاۋىپتى. وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

ءار حالىقتىڭ امانداسۋى دا وزگەشە. مىسالى، ءۇندى حالىقتارى قوس قولىن بىرىكتىرىپ، ماڭدايىنا تيگىزىپ تاعزىم ەتەدى. جاپوندىقتار ءبىر جەردە قالشيىپ تۇرىپ، قولىن بەلىنە، ودان كەيىن ءيىلىپ تىزەسىنە قويىپ، جىلى جۇزبەن كۇلىمسىرەيدى. ال لاتىن امەريكالىقتار ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ امانداسادى. ورتالىق ازيا مەن افريكانىڭ مۇسىلمان حالىقتارى وڭ قولىن جۇرەكتەرىنىڭ تۇسىنا اپارىپ، تاعزىم جاسايدى. ال ەندى قازاق كەلىنشەكتەرىنىڭ اتا-ەنەلەرىنە، قايىناعالارى مەن ابىسىندارىنا ەرەكشە ىلتيپاتپەن، كىشىپەيىلدىكپەن سىپايى تۇردە ءيىلىپ سالەم بەرەتىن سالتى وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردە بولماسا، باسقا جەردە جوعالىپ بارا جاتقانى - اششى شىندىق.

بولگارلار «جوق» دەگەندى باسىن يزەپ بىلدىرەدى، بۇل ءبىزدىڭ «بار» دەگەندى بىلدىرەتىن باس يزەۋىمىز سەكىلدى. ەۋروپادا قارا ءتۇس ، قىتايدا اق ءتۇس - قايعىنىڭ بەلگىسى. جاپونيادا ۇيگە اياق كيىمدى شەشپەي كىرە المايسىز. قازاق الدىنا قويعان استى تۇگەل تاۋىسىپ ىشسە، قىتاي اش بولسا دا تاماعىن قالدىرىپ قويادى. بۇل - توقپىن دەگەندى بىلدىرگەنى. انگليادا ءسىزدىڭ اتىڭىزدى بىلمەسە، سىزبەن سويلەسىپ جاتپايدى.

ءار حالىقتىڭ باس قۇراۋىندا دا وزىندىك وزگەشەلىكتەر بار.

ماسەلەن، يەمەن حالقىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن، ەرەكشە ءداستۇر بار. ولاردا جىگىت نەكە قيماس بۇرىن مومىن، قويدان جۋاس بولۋعا بويىن ۇيرەتۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. سوندىقتان توي بىتكەنشە ەلدىڭ ءبارى ونى شىمشىلاپ، يتەرىپ، تۇرتكىلەپ، ءتىپتى تاياقتاپ ۇرادى. قازاقتاعى بالدىزدىڭ جەزدەسىنىڭ قۇلاعىن بۇراپ وينايتىنى ونىڭ جانىندا ءجىپ ەسە المايدى.

ماكەدونيادا العاشقى نەكە تۇنىنەن سوڭ جاس جۇبايلاردى تاس قاراڭعى ۇڭگىرگە جىبەرەدى. تاڭەرتەڭ كەلىنشەك الدىن الا جاسىرىلعان باس كيىمدى نەمەسە ەتىكتى تاۋىپ الىپ شىعۋى كەرەك. ەگەر ول اياق كيىم الىپ شىقسا، ءومىر بويى ەركەكتى ءوز ۋىسىندا ۇستايدى، ال باس كيىمدى الىپ شىقسا، نەكە ۇزاق جانە باقىتتى بولادى دەگەن تۇسىنىك بار.

گرەكيادا ۇيلەنۋ تويى كۇنى قالىڭدىق كۇيەۋ جىگىتتىڭ اياعىن باسىپ قالۋعا تىرىسادى. ال جىگىت بۇعان جول بەرمەۋى كەرەك. كەلىنشەك اياقتى باسىپ ۇلگەرسە، جىگىت ءومىر بويى ونىڭ اياعىنىڭ استىندا بولادى، ۋىسىنان شىقپايدى دەگەن ءسوز. ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ءبىرازىندا ۇيلەنۋ تويى كەزىندە بارلىق قوناقتار جاس جۇبايلاردىڭ كيىمدەرىنە ۇقساس كيىنىپ كەلەدى. ولاردىڭ سەنىمى بويىنشا، بالە-جالا، تەرىس كۇشتەر بىردەي كيىنگەن ادامداردىڭ ىشىنەن جاس جۇبايلاردى تاپپاي قالادى. شۆەسيادا قىزدار بالا كوتەرمەيىنشە، تۇرمىسقا شىقپاعان. بۇل - قىزداردىڭ جار اتانباس بۇرىن انا بولا الاتىندىعىن دالەلدەۋىنە بايلانىستى.

الەمدەگى ءار ۇلتتىڭ وسىلايشا وزىنە ءتان ادەت-عۇرپى، سالتى، ءتۇرلى جورالعىلارى بار. قازاقتىڭ «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، يتتەرى قارا قاسقا» دەگەنى - وسى-اۋ!

تورەعالي تاشەنوۆ

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2013

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى