سيقىرلى اينا جايلى اڭىز
استانا. قازاقپارات - بالا كەزىمىزدە سيقىرعا، سيقىرلى زاتتاردىڭ بار ەكەنىنە شىن سەنەتىنبىز. ءتۇرلى ەرتەگىلەردى ەستىپ وسكەن ءبىز پاتشالاردىڭ سيقىرلى جۇزىگى جايلى، ۇشاتىن كىلەم مەن اياقتى-اياققا تيگىزبەي جۇگىرتە جونەلتەتىن سيقىرلى كەبىستىڭ بۇل ومىردە بار ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەدىك.
وسە كەلە مۇنىڭ بارىنە بالانىڭ ويىن ۇشتاپ، كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قيالدان جاسالعان دۇنيە دەپ قارادىق. دەسە دە، بۇل اڭىزدار، قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر جايدان-جاي پايدا بولا قالماعانى انىق. «جەل سوقپاسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەمەكشى، بۇل ەرتەگىلەردىڭ دە استارىندا قانداي دا ءبىر اقيقات جاتۋى بەك مۇمكىن. سول ەرتەگىلەردە ءجيى كەزدەسەتىن تاعى ءبىر عاجايىپ قۇرال - سيقىرلى اينا جايلى ەستىگەن بولارسىزدار. ەندەشە، سول اينا جايلى اڭىزدىڭ قالاي شىققاندىعى جونىندە بىلە وتىرساق.
جالپى، سيقىرلى اينا جايلى اڭگىمەلەر اسپان استى ەلىنەن تاراعان بولۋى كەرەك. نەگە دەسەڭىز، سوناۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 2000 جىل بۇرىن قىتاي شەبەرلەرى قولدان «سيقىرلى اينالار» جاساپ شىعاراتىن بولعان. ارحەولوگتار وڭتۇستىك قىتاي جەرىنەن ەسكى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءبىر اقسۇيەكتىڭ مازارىن تابادى. قورعاننان زەرتتەۋشىلەر الگى كىسىگە تيەسىلى ءبىراز زاتتاردى الىپ شىعادى. بۇل جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا قولا اينا دا بار. زەرتتەي كەلە بۇل اقسۇيەكتىڭ ەرتە عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەنى انىقتالادى. ءبىراق تۇتىنعان ايناسى ول ءومىر سۇرگەن زاماننان بۇرىن جاسالعانىنا كوز جەتكىزەدى. ياعني اينانىڭ جاسى يەسىنەن الدەقايدا ۇلكەن ەكەن.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 500-جىلداردا قولدان قۇيىلعان اينا ءوزىنىڭ ساپاسىمەن ءارى شەبەر جاسالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ ءتىپتى كۇنمەن شاعىلىسقاندا پايدا بولاتىن شۇعىلاسى دا ەرەكشە. اينانىڭ سىرتىنا سالىنعان سۋرەت كۇننىڭ جارىعىنان تۇسكەن ساۋلەگە دە بەرىلەدى ەكەن. مۇنداي عاجايىپ اينالار قىتاي جەرىنەن كوپتەپ تابىلعان. ەسكى جادىگەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرگەن زەرتتەۋشىلەر، مۇنداي اينالاردى «سيقىرلى اينا» نەمەسە «قىتايدىڭ ءمولدىر ايناسى» دەپ اتاپ كەتكەن. سودان باستاپ، قىتايلىقتاردىڭ مۇنداي شەبەر تۋىندىلارى الەمگە اڭىز بولىپ تارايدى.
مۇنداي اينالاردىڭ كەڭ قولدانىسقا ەنگەن كەزەڭى - 1300-1600 - جىلدار ارالىعى. بۇل جىلدارى بيلىك تىزگىنى مين اۋلەتىندە بولاتىن. مىنە، سول كەزدە بۇل اينالار اقسۇيەكتەردىڭ سانگە اينالعان سۇيكتى قۇرالى بولعان.قازىرگى تاڭدا ءىرى مۇراجايلاردا تۇرعان «سيقىرلى اينالاردىڭ» كوبىسى - وسى كەزەڭ جادىگەرلەرى. اينەكتەن ەمەس، قولادان قۇيىلعان سيقىرلى اينانىڭ سىرىن ءالى ەشكىم اشا المادى. كونە شەبەرلەردىڭ بۇل قۋلىعىن اشۋعا تالاي جان بىلەك سىبانا كىرىسكەن ەكەن. ءبىراق ازىرگە ولاردىڭ جۇمىستارى ناتيجە بەرە قويعان جوق.
ХІ عاسىردا بۇل اينانىڭ سىرىن اشۋعا اتاقتى قىتايلىق عالىم شەن كۋا كىرىسەدى. ءبىراز زەرتتەگەن ول ادام بەينەسىن اينىتپاي كورسەتەتىن اينانىڭ بەتكى بولىگى جىڭىشكەلەۋ بولعاندىقتان قۇيىلعان سوڭ تەز سۋىيتىنىن، ال بەدەرلەنگەن سىرتقى بولىگى قالىڭ بولعاندىقتان، كەيىنىرەك سالقىندايتىنىن نەگىزگە العان ول، بۇل ساۋلەلى سۋرەتتەردى ىستىق پەن سۋىقتىڭ اسەرىنەن پايدا بولادى دەپ توپشىلايدى. ءبىراق عالىمنىڭ بۇل ايتقانى ءدال شىقپايدى. شەبەرلەر وسى تاسىلمەن ەسكى ءداستۇردىڭ ءجىبىن جالعاعىسى كەلىپ، عالىم ايتقان ءتاسىلدى قولدانىسقا ەنگىزبەك بولادى. ءبىراق وكىنىشكە قاراي، بۇل ءادىس ءوز جەمىسىن بەرە قويمادى.
دجون سۆينتون - «سيقىرلى اينانى» كورگەن ەڭ ءبىرىنشى ەۋروپالىق. ونىڭ قولىنا بۇل اينا 1831-1832-جىلى تۇسەدى. قىتايدان ەمەس، ءۇندىستاننىڭ كالكۋتتا قالاسىنان تابىلعان سيقىرلى اينانىڭ سىرىن ۇعا الماعان ول بۇل جۇمباق زاتتى بىردەن ەلىنە جىبەرەدى. جادىگەر ساياحاتشىنىڭ تانىسى، شوتلاندىق فيزيك - دەۆيد بريۋستەردىڭ قولىنا تۇسەدى. اينانى تۇبەگەيلى زەرتتەگەن ول «فيلوسوفيالىق جۋرنال» باسپاسىنا سيقىرلى اينانىڭ سىرىن جازادى. ونىڭ پىكىرىنشە، اينا بەتىنە سۋرەت قىشقىلمەن تۇسىرىلەدى. سودان كەيىن تەگىستەلىپ، قولدانىلۋعا بەرىلەدى. ءبىراق بۇل تۇجىرىم دا اقتالمادى.
1844-جىلى فرانسيانىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ جينالىسىندا دا سيقىرلى اينا جايلى اڭگىمە قوزعالادى. مۇنداي اينا سول كەزدە فرانسۋز استرونومى - اراگو مەن بەلگىلى ماتەماتيك ماركيز دە لاگرانجدا عانا بولعان. ءبىراق ولار دا جادىگەردىڭ قالاي دايىندالعانىن تابا الماي، دال بولادى. ال 1877-جىلى جازۋشى كارۋس ستەرن سوناۋ ІІ-ІІІ عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ريم جازۋشىسى گەلليۋستىڭ جازبالارىنان «سيقىرلى ايناعا» قاتىستى مالىمەتتەر تابادى. وندا كونەنىڭ جازۋشىسى: «اينالار، ولاردىڭ ءبىرىنىڭ ساۋلەسى سىرتقى سۋرەتىن كورسەتسە، بىرىندە مۇنداي جوق» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز قالدىرعان ەكەن. سوعان قاراعاندا، بۇل اينا سول كەزدىڭ وزىندە ءبىراز ەلدىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرعان.
ХХ عاسىردىڭ باسىندا باتىس پەن شىعىس عالىمدارى وسىنداي ءتۇرلى تۇجىرىمداردى ۇسىنعان. سولاردىڭ كوبىسى شاعىن ايناعا تۇسكەن بەدەردى شەبەرلەر بارىنشا ناقتىراق ءارى كۇش سالا وتىرىپ، باتىرىپ ىستەگەندىكتەن، الگى بەدەر بىلىنبەي اينانىڭ بەتىنە دە تۇسەدى دەپ جورامالداعان. ءبىراق قانشا ايتقانىمەن، ءدال سول تاسىلمەن دايىندالعان بىردە-ءبىر اينا جوق. ياعني ولار ايتقان ادىسپەن مۇنداي اينا جاساۋ مۇمكىن بولماعانى انىق.
كونە شەبەرلەردىڭ قۋلىعىن تاپتىق دەپ ويلاعان بۇل عالىمداردىڭ ءۇمىتىن سۋ سەپكەندەي باسقان - قىتايدان تابىلعان 12 كەلىلىك قولا اينا. ەۋرپانىڭ مىقتى عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمىنىڭ كۇلى كوككە ۇشۋىنا ديامەترى 52 س م بولاتىن اينا سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل جادىگەردىڭ قالىڭدىعى 1،3 سانتيمەتر. دەمەك، مۇنداي قالىڭدىقتاعى اينانىڭ بەتىنە سىرتقى بەدەرىن شىعارۋ استە مۇمكىن ەمەس.
عالىمداردى تاڭعالدىرعان تاعى ءبىر جايت بار. بۋددا عيباداتحاناسىنان زەرتتەۋشىلەر تاعى ءبىر «سيقىرلى اينانى» تابادى. ءبىراق بۇل اينانىڭ سىرتىنداعى بەدەرى ءبىر بولەك تە، شۇعىلادا پايدا بولاتىن سۋرەت ءبىر بولەك. سىرتىندا تەڭىز ۇستىنە كوتەرىلگەن ادەمى اي بەدەرلەنسە، شۇعىلاداعى سۋرەتتە بۋددانىڭ لوتوس ۇستاعان بەينەسى شىعادى ەكەن. سولايشا عالىمدار قانشا تىرىسقانىمەن، بۇل جۇمباقتىڭ جاۋابىن تابۋ وڭاي بولماي وتىر.
دەسە دە، كەزىندە ءدال وسىلاي اينا جاساۋدىڭ ءتاسىلىن تەز مەڭگەرىپ العاندار دا بولعان ەكەن. 1877-جىلى ەۋروپاعا جاپونيادا دايىندالعان «سيقىرلى اينالار» اكەلىنەدى. جاپوندىقتاردىڭ وزدەرى جاسادى ما، الدە قىتاي شەبەرلەرىنىڭ كومەگىنە جۇگىندى مە، بەلگىسىز. ايتەۋىر سول كەزدە لوندوندا وتكەن كورمە سورەلەرىنە جاپوندىقتار بۇل اينالاردىڭ ءبىرازىن قويىپتى. دەمەك، قۇپيا ءادىستى بىلەتىن جاندار ХІХ عاسىردىڭ اياعىندا دا بولعان دەگەن ءسوز.
وكىنىشكە قاراي، قازىرگى تاڭدا بۇل ءتاسىلدى بىلەتىن شەبەردى قىتاي مەن جاپونيادان دا ىزدەپ تابا المايسىڭ. بۇل ادەمى ونەر ۋاقىت وتە كەلە مۇلدەم ۇمىت قالعان. 1961-جىلى سول كەزدەگى قىتايدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى شانحاي مۇراجايىنا ات باسىن تىرەپ، ۇلت مۇراسىمەن تانىسادى. جۇمباق اينالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ول الەم جۇرتشىلىعىن تاڭعالدىرىپ، مويىنداتىپ وتىرعان ۇلتىنىڭ ونەرىنىڭ «ءولىپ كەتكەنىنە» ءىشى اشىسا كەرەك، عالىمدارعا بۇل ونەردىڭ سىرىن اشۋدى تاپسىرادى. ءبىراق كورىپ وتىرعانىڭىزداي، ءالى دە ەشكىم بۇل ءادىستى تاپپاي وتىر.
مامانداردىڭ بار ءۇمىتى VII عاسىردا پايدا بولعان «ەجەلگى اينالاردىڭ تاريحى» كىتابىندا. وندا اينانىڭ جاسالۋ جولدارى تۇگەل قامتىلعان-مىس. ءبىراق بۇل كىتاپتىڭ اتى ەسكى جازبالاردا ءجيى كەزدەسكەنىمەن، ءوزىن تابۋ قيىن بولىپ تۇر. ءۇشتى-كۇيلى جوعالعان كىتاپپەن «سيقىرلى اينانىڭ» جاسالۋ تەحنولوگياسى دا بىرگە كەتتى. كىم بىلەدى، كۇندەردىڭ كۇندەرى بۇل كىتاپ تا تابىلىپ قالار. ءيا، وكىنىشتى، سوناۋ ەسكىدەن كەلە جاتقان كەرەمەت ونەر جوعالدى. قۇلاق قويىپ تىڭدايتىن، زەر سالىپ، ويىنا توقيتىن ادامى بولماعان سوڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇمىتىلا بەرەدى. سوندىقتان باردى دەر كەزىندە باعالاپ، قادىرلەي ءبىلۋ كەرەك-اق.
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن». 2013
