سۇلتانالى بالعابايەۆ: دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىن مەن تىركەتىپ ەدىم
استانا. قازاقپارات - بەلگىلى جازۋشى، دراماتۋرگ سۇلتانالى بالعابايەۆ - پەسالارى قازاق تەاترلارىندا ەڭ كوپ قويىلعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى. قوعامدىق پروتسەستەرگە ناراۋ قارامايتىن، اسىرەسە، رۋحانيات الەمىندەگى ءتۇرلى جايتتارعا ۋاقىتىندا ءۇن قاتىپ جۇرەتىن سەرگەك ويلى جازۋشىمەن سۇحباتىمىز ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا ءوربىدى.
بەلگىلى جازۋشى، دراماتۋرگ سۇلتانالى بالعابايەۆ - پەسالارى قازاق تەاترلارىندا ەڭ كوپ قويىلعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى. قوعامدىق پروتسەستەرگە ناراۋ قارامايتىن، اسىرەسە، رۋحانيات الەمىندەگى ءتۇرلى جايتتارعا ۋاقىتىندا ءۇن قاتىپ جۇرەتىن سەرگەك ويلى جازۋشىمەن سۇحباتىمىز ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا ءوربىدى.
- سۇلتانالى اعا، ءسىزدىڭ جازعاندارىڭىزدى وقىپ جۇرەمىز، ءبىراق شىعارماشىلىققا قالاي كەلگەنىڭىز جايىندا ايتا بەرمەيسىز. سوندىقتان اڭگىمەنى وسى تۇرعىدان باستاساق، وقىرماندارعا دا قىزىقتى بولار دەپ ويلايمىن.
- جاسىم ءبىرازعا كەلدى عوي، ومىردەن الارىمدى الىپ بولعان اداممىن دەپ سانايمىن ءوزىمدى. ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇرامايمىن دا، ەشتەڭە دامەتپەيمىن. سوڭعى 35-40 جىلدا جازۋشىلار وداعىنان دا ەشتەڭە سۇراعان ەمەسپىن. ارينە، وندا وتكەن جيىندارعا قاتىسامىن، رەتى كەلسە ءسوز سويلەپ تۇرامىن. مەنىڭ ۇستانىمىم - ادام تەك وزىنە سەنۋى كەرەك، ءوزىن-ءوزى زەرتتەۋى كەرەك. قولىڭنان نە كەلەدى، سونى ءبىلۋ قاجەت. قازىر مەنىڭ ەكى-اق تىلەگىم بار: بالا-شاعام امان بولسىن، ونىڭ ىشىندە نەمەرەلەرىم جاقسى بولسىن دەيمىن.
سوسىن، كەيىنگى 20 جىلداي ۋاقىتتان بەرى ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا ۇستازدىق ەتىپ كەلەمىن، سونداعى شاكىرتتەرىم مىقتى بولسىن دەپ تىلەيمىن. قۇدايعا شۇكىر، قازىر ەكى جاعىنا دا ريزامىن: نەمەرەلەرىم زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالانۋ جونىنەن وزىمە اقىل ايتادى، سولاردىڭ قىزىعىن ۇزاقتاۋ كورسەم دەيمىن. شاكىرتتەرىمنىڭ ىشىندە تانىلىپ جاتقاندار بار. ماسەلەن، الىشەر راحات دەگەن شاكىرتىم بىرنەشە كونكۋرستا لاۋرەات بولدى، بيىل جاستارعا ارنالعان پرەزيدەنتتىك ارناۋلى سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. ول ءبىزدىڭ اكادەميادا سيرەك بولاتىن جاعداي. سوعان قۋانامىن. ادام جاسى كەلگەندە ايتاتىن سوزىنە ساق بولۋى كەرەك. سوندىقتان جىلتىڭداپ ءار جەردەن كورىنە بەرگەندى قالامايمىن، تەك كەيدە سويلەۋىم كەرەك بولعاندا عانا امالسىز تەلەەفيرگە شىعۋعا ءماجبۇر بولامىن.
ەندى سەنىڭ سۇراعىڭا كەلسەك، و باستا ونەرگە دەگەن ىنتام بولدى. اكەم قوي باقتى، كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە كيىز ءۇي تىگىپ جاتادى، سونداي ءبىر كەزدە - شاڭىراقتى كوتەرىپ جاتقاندا سونىڭ باقانىنان ۇستاپ تۇرىپ، شەشەمە: «اپا، مەن اقىن بولام!» دەگەنىم ەسىمدە. اۋزىما قۇداي سالعان شىعار، سودان باستاپ قالامگەر بولۋعا قىزىقتىم. ارينە، مەنەن اقىن شىقپادى، ءبىراق جازۋشى، دراماتۋرگ بولدىم. شىعارماشىلىقتى اقىندىقتان باستادىم. قولداۋشىلارىم بولدى، ءبىراق ولار تىكەلەي ءوز اۋىلىمنان ەمەس.
قىزىلوردا وبلىسى، شيەلى اۋدانى، 1-ماي اۋىلىندا تۋدىم. اسقار توقماعامبەتوۆ قىزىلورداداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ فيليالىن باسقاردى. وقۋشى كەزىمدە ولەڭ جازىپ جۇرەتىنمىن، جۇرتتىڭ اقىلىمەن قالاعا اسەكەڭدى ىزدەپ باردىم. ول كىسىنىڭ كابينەتى وبلىستىق «لەنين جولى» (قازىرگى «سىر بويى») گازەتىنىڭ رەداكسياسى تۇرعان عيماراتتىڭ ىشىندە ەكەن. بىردەن كىرۋگە باتىلىم جەتپەي ەسىگىنەن سىعالاسام، كابينەتىندە وتىر ەكەن. بىلاي-بىلاي ءجۇرىپ، اقىرى ارەڭ دەگەندە ەسىگىن اشىپ، سالەم بەردىم. «ا، بالا، كەل، نە شارۋا؟» مەن «ولەڭ جازاتىن ەدىم، سونى سىزگە كورسەتكەلى كەلىپ ەدىم» دەدىم قىسىلا-قىمتىرىلا. اسەكەڭ مەنىڭ داپتەرگە كوشىرىپ اكەلگەن ولەڭدەرىمە كوز جۇگىرتىپ كوردى دە، بىرەۋگە تەلەفون سوعىپ: «قومشاباي، مىندا كەلىپ كەتشى» دەدى. ول كىسى قومشاباي سۇيەنىشوۆ دەگەن بەلگىلى اقىن، وبلىستىق گازەتتىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن.
اسەكەڭ قومشاباي اعاعا: «مىنا بالا اقىن بولايىن دەپ تۇر ەكەن، سەن وسىعان اعالىق قىل» دەپ ەدى، ول كىسى بىردەن قولدادى. ونىڭ دەمەۋىمەن 2-3 ولەڭىم گازەتكە شىقتى. سولايشا، اسقار توقماعامبەتوۆ پەن قومشاباي سۇيەنىشوۆتىڭ ىقىلاسى مەنىڭ ادەبيەتكە دەگەن سەنىمىمدى بەكىتتى. سونداي-اق وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سادىقبەك حانگەلدين اعانىڭ شاراپاتىن كوردىم.
قالامگەر بولۋ ءۇشىن قاز م ۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقۋ كەرەك دەگەن وي بار، ءبىراق وعان ءتۇسۋ ءۇشىن ەكى جىل ەڭبەك ءوتىلى قاجەت نەمەسە ەكى جىل اسكەري بورىشىڭدى وتەپ كەلۋىڭ كەرەك. ءبىراق مەنى، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، ارمياعا المادى. دەنساۋلىعىمنان نە كىنارات تاپقانىن قايدام، مەنى اسكەرگە جارامسىز دەپ تاۋىپتى.
سولاي اسكەري بيلەت بەردى. 1964 -جىلى مەكتەپ بىتىرگەم، ەكى جىل جۇمىس ىستەگەن سوڭ وقۋعا تاپسىرامىن دەپ ويلاپ، زەينەتكە شىققان اكەمنىڭ ورنىنا باس شوپان بولىپ، قوي باقتىم. جايلاۋىمىز - قىزىلوردادان جەزقازعانعا 100 شاقىرىمداي سىرتتا سارىسۋ دەگەن جەردە. سولاي قاراي كوشىپ بارا جاتقانىمىزدا ارتىمىزدان ءبىر «ۋازيك» ماشيناسى قۋىپ جەتتى. ول ماشينامەن كەلە جاتقان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ەكەن.
اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ: «بالعابايەۆ سەن بە؟» دەدى. «ءيا، مەن». «الماتىعا بارۋىڭ كەرەك، اقىندار فەستيۆالىندە لاۋرەات بولىپسىڭ، سوعان جەتۋىڭ كەرەك» دەيدى. تاڭعالدىم. نە فەستيۆال، نە لاۋرەاتتىق؟ تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. سويتسەم، الماتىدا اقىندار فەستيۆالى وتەتىن بولىپ، سوعان جەر-جەردەن جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن جيناتقان، قىزىلوردادان كىم بار دەگەندە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قولىنا مەنىڭ ولەڭدەرىم تۇسكەن. قورىتىندىسىندا، ماعان ءۇشىنشى ورىن بەرىلىپتى. ەندى مەن جۇلدەگەر رەتىندە تەلەديداردان ولەڭ وقۋىم كەرەك ەكەن. سودان، ۇستىمە كيەتىن ءجوندى كيىم جوق، بىرەۋدەن شالبار، بىرەۋدەن كوستيۋم الىپ دەگەندەي كيىمدى رەتكە كەلتىرىپ، سوۆحوزدان اقشا الىپ، وبلىسقا باردىم. ول جاقتاعىلار سەن پالەن كۇنى الماتىعا جەتۋىڭ كەرەك، سەنى ۆوكزالدان كۇتىپ الادى دەپ شىعارىپ سالدى. سونىمەن ەكىنشى الماتى تەمىر جول ۆوكزالىنان ءتۇستىم. كۇتىپ العان ەشكىم جوق. قاشانعى تۇرا بەرەيىن، ءبىر تاكسيگە ءمىندىم دە، مەنى قوناقۇيگە اپار دەپ ەدىم، ول زىر ەتىپ س ۋ م-نىڭ جانىنداعى «جەتىسۋعا» اكەلدى. قوناقۇيگە كىرىپ ورىن سۇراپ جاتسام، قاسىما ءبىر كىسى كەلىپ «سۇلتانالى بالعابايەۆسىڭ با؟» دەدى. الماتىعا ءبىرىنشى رەت كەلىپ، ءبىرىنشى رەت قوناقۇيگە كىرىپ تۇرعاندا اتىمدى اتاعان ادامنان شوشىپ كەتتىم.
ول - مەنى كۇتىپ الۋ تاپسىرىلعان جازۋشى دوسان جانبوتايەۆ ەكەن. ونىڭ نەگە مەنى نەگە ۆوكزالدان ەمەس، قوناقۇيدەن كۇتىپ تۇرعانىن ءالى تۇسىنبەيمىن. ال مەن باسقا جاققا كەتىپ قالماي، تاپ سول كىسى كۇتىپ تۇرعان جەرگە بارا قالعام. قىزىق ەندى. قوناقۇيدە ورىن جوق ەكەن، دوسەكەڭ وندا ۇيگە ءجۇر دەپ ەرتىپ كەتتى. ەرتەڭىنە تەلەۆيدەنيەگە باردىق، نە بولىپ، نە قوياتىنىن ءالى بىلمەيمىن. قولىمدا داپتەرگە كوشىرىلگەن ولەڭدەرىم بار. سونىمەن تىكەلەي ەفيردە تەلەۆيدەنيەدەن ولەڭ وقىدىق، مۇزافار الىمبايەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. جەر-جەردەن جينالعان اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن سارالاي كەلە ءبىرىنشى ورىن عۇسمان جاندىبايەۆقا، ەكىنشى ورىن تولەگەن ايبەرگەنوۆكە، ءۇشىنشى ورىن مەنى مەن نادەجدا چەرنوۆاعا بەرىلگەن ەكەن، ءبىراق ول كەلمەدى. تولەگەندى سوندا ءبىرىنشى رەت كورىپ، تاڭعالدىم. دەنە تۇرقى شاعىن سياقتى، ءبىراق ولەڭ وقىعاندا بويى ءوسىپ كەتكەندەي كورىنەدى ەكەن. شىنايى اقىننىڭ قانداي ەكەنىن سوندا كوردىم. كەيىن جازۋشىلار وداعىنان تاۋىپ الىپ، سالەم بەردىم. ءبىراق كوپ ۇزاماي دۇنيە سالدى عوي...
ءبىزدىڭ جايلاۋىمىز سارىسۋ وزەنى جاعىنداعى تۇلكىباي نۇراسى دەگەن جەردە بولاتىن.
1966 -جىل. مەن ەرتەرەك الماتىعا بارىپ، وقۋعا تاپسىرعىم كەلەدى، مامىر اياعى كەپ قالدى. قويدى تاپسىرىپ كەتەيىن دەسەم، اۋىلدان ەشكىم كەلمەي جاتىر. ەندى ەلگە قالاي جەتەم دەپ وتىرعاندا سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ورىنباسار بايىمبەتوۆتىڭ ءوزى كەلە قالدى. وقۋعا كەتۋىم كەرەك ەكەنىن بىلگەن سوڭ ماشيناسىنا سالىپ الدى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىن، ءبىزدىڭ جاقتا احمەت يشان، ورازاي يشان دەگەن ءدىن عۇلامالارى وتكەن. احمەت يشاننىڭ جاتقان جەرى سارىسۋ وزەنىنىڭ تومەنگى جاعىندا سىڭىرتەك دەگەن جەردە. ءبىز ارى-بەرى كوشىپ وتكەندە احمەت يشان جاتقان جەرىنە بارىپ، قوي سويىپ، قۇران وقىتاتىن. مەن دە وقۋعا ءتۇسۋدى نيەت ەتىپ، احمەت يشاننىڭ تۇسىنان وتكەندە «قولداي گور» دەپ تىلەك تىلەپ ءوتتىم. ال قاز ۇ ۋ-گە ەمتيحان تاپسىرعاندا، بىزدەن سىناق العانداردىڭ ىشىندە احمەت يشاننىڭ كەلىنى دە بار ەكەن. تاڭعالارلىق وقيعا ەمەس پە؟ مەنى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ ءوزى الىپ كەتەدى، احمەت يشاننان تىلەك تىلەيمىن، ال مەن وقۋعا تاپسىرعاندا سىناق العانداردىڭ ءبىرى يشاننىڭ كەلىنى بولىپ شىعادى.
- وقۋدى بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىڭىز قالاي باستالىپ، قالاي جالعاستى؟
- وقىعان كەزىمە بايلانىستى ءبىر وكىنىشىم بار. مىنە، قازىر ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ۇستازدىق ەتىپ ءجۇرمىن عوي، الدىما كەلگەن شاكىرتتەرىمە ەڭ ءبىرىنشى ساباقتى «مەن سياقتى وقىماڭدار» دەپ باستايمىن. نەگە؟ سەبەبى ستۋدەنت كەزىمدە ۋاقىتىمنىڭ كوبىن بوسقا وتكىزىپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىسپادىم. ماسەلەن، مەنىڭ كۋرستاسىم، بەلگىلى جازۋشى باققوجا مۇقاي وقۋعا ءتۇستى دە جازۋمەن اينالىستى. ال مەن اقىن بولدىم، قاز ۇ ۋ-گە وقۋعا ءتۇستىم، وسىمەن بارىنە جەتتىم دەپ ويلاپپىن.
وقۋدى بىتىرۋگە جاقىنداعاندا باققوجا ءبىر كۇنى ماعان «سەنى قالداربەك نايمانبايەۆ شاقىرىپ جاتىر» دەدى. «ول كىم؟» دەسەم، «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى» دەيدى. ونىڭ ازىلدەي بەرەتىنىن بىلگەندىكتەن سەنە قويماپ ەدىم، ءبىراق ول مەنى جۋرنالعا، قالداربەك اعاعا ەرتىپ باردى. ونىمەن تۇرماي «جۋرنالعا وتە قاجەت مامان، وسىدان ارتىق ادام تاپپايسىز» دەپ رەداكتورعا مەنى ماقتاي جونەلدى. مىناۋ نە دەپ وتىر دەپ اۋزىمدى اشىپ وتىرعاندا، قالدەكەڭ باققوجانىڭ الگى سوزىنەن كەيىن «ونداي بولسا ارىز جازسىن» دەدى. نەگە ارىز جازۋىم كەرەك دەسەم، جۇمىسقا تۇرۋعا دەيدى.
كەيىن بىلگەنىمدەي، سودان 3-4 اي بۇرىن «ءبىلىم جانە ەڭبەككە» جۇمىسقا تۇرىپ العان باققوجا مەنى رەداكتورعا ابدەن ماقتاۋىمدى جەتكىزگەن ەكەن عوي. سولايشا، وقۋدى بىتىرمەي جاتىپ جۇمىسقا كىرۋىمە سەبەپشى بولدى. ءبىراق ول كەزدە وقۋ بىتىرگەن جاس مامانداردى جان-جاققا الدىن-الا ءبولىپ قويادى عوي، سوندىقتان ديپلوم العان سوڭ ءوز قالاۋىڭمەن قالامگەر بولام، الماتىدا قالام دەي المايسىڭ. مەنى كوكشەتاۋ وبلىسىنا جىبەرەتىن بولعان. جۋرنالدا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن، وقۋدى بىتىرەتىن كەز جاقىنداپ كەلەدى. ديپلومدىق جۇمىسىمدى ءالى جازعانىم جوق. ەندى قالاي بولار ەكەن دەپ جۇرگەندە بىرەۋلەر اقىل ايتتى، ديپلوم الماساڭ سەنى ەش جەرگە جىبەرە المايدى، سوندىقتان ديپلوم الما دەدى. تاۋمان اماندوسوۆ ۇستازىم مەنىڭ ديپلومدىق جەتەكشىم بولاتىن، بۇرىن فاكۋلتەت دەكانى بولعان، سول تۇستا كافەدرا مەڭگەرۋشى ەدى. ءبىر كۇنى شاقىرىپ الىپ، «ديپلوم جۇمىسىڭ قايدا؟» دەدى، «ەندى...» دەپ كۇمىلجىپ ەدىم، ول كىسى «ءاي، مەن سەنى بىلەم» دەپ كۇلدى، «سەنىڭ كوكشەتاۋعا بارعىڭ كەلمەيدى عوي، ءبىراق سەن ديپلومدى قورعا. مەن جۇمىستان ءتۇسىپ جاتقاندا سەن قورعاماساڭ ماعان ۇيات بولادى، ءبىراق سەن ديپلومدى دا، بەرەتىن «پودەمنىي» اقشاسىن دا الما. سوندا سەنى ەشقايدا جىبەرمەيدى» دەدى.
ءسويتىپ، ون كۇننىڭ ىشىندە ديپلوم جۇمىسىمدى جازىپ، قورعادىم. ال ديپلوم مەن جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندە بەرىلەتىن رومبيكتى ەكى جىلدان سوڭ بارىپ الدىم. ءبىر قىزىعى، سول ديپلومدى قانشا جەرگە جۇمىسقا تۇرعاندا سۇراماي، 62 جاسىمدا ونەر اكادەمياسىنا جۇمىسقا تۇرعان كەزدە بارىپ ءبىر-اق سۇرادى عوي.
ءسويتىپ، الماتىدا قالىپ قويدىم. «ءبىلىم جانە ەڭبەكتە» بەس جىل جۇمىس ىستەپ، ءۇي الدىم. جۋرنال رەداكتورى قالداربەك نايمانبايەۆ «جالىن» باسپاسىنا باس رەداكتور بولىپ اۋىسىپ كەتتى. جاڭا جۇمىس ورنىمەن قۇتتىقتاپ بارىپ ەدىم، ول كىسى بىردەن «سەن بىزگە كەلسەيشى» دەپ شاقىردى. و كىسىگە جوق دەي الماي، سوندا جۇمىسقا باردىم.
ايتپەسە، جۋرنالداعى جۇمىسىم جاقسى ەدى. شىنى كەرەك، سول باسپاعا كەلگەنشە پروزامەن ءجوندى اينالىسقان ەمەسپىن. باسپادا «ساياسي ادەبيەتتەر»، سوڭىنان «پروزا» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولا ءجۇرىپ جازۋشىلىققا اياق باستىم. جۋرنالدا جۇرگەندە ول كىسى ماعان سپورت تاقىرىبىنا جازۋعا تاپسىرما بەرەتىن. باسپاعا كەلگەندە سول جازعاندارىمدى كىتاپ قىلىپ شىعارتىپ بەردى، ءسويتىپ جايلاپ پروزامەن اينالىسا باستادىم. جۇرت جازعان كىتابىن باسپانىڭ جوسپارىنا كىرگىزىپ جاتقاندا، قالدەكەڭ مەنىڭ ءالى جازباعان كىتابىما كولەم بەرىپ، جوسپارعا كىرىگىزىپ قوياتىن. سوسىن جازباي كور! سولايشا، پروزايك بولىپ، كەيىن 3 تومدىق كىتاپ شىعاردىم.
- ەلگە بەلگىلى دراماتۋرگسىز. شىعارماشىلىقتى ولەڭنەن باستاپ، پروزاعا اۋىسىپ، ودان سوڭ پەسا جازۋعا قالاي بەت بۇردىڭىز؟ قالامگەرلەردىڭ كوبى بۇل جانرعا بارا بەرمەيدى عوي؟
- «جالىن» باسپاسىندا بەس جىل ىستەگەن سوڭ، شىعارماشىلىققا اۋىسقىم كەلدى. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسىمىن، ونىڭ شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان قالامگەرلەرگە كوپ كومەگى تيەدى. قالداربەك اعادان رۇقسات سۇرادىم، جازۋشىلىقپەن شىنداپ اينالىسقىم كەلەتىنىن ايتتىم. ول كىسى ماعان رۇقساتىن بەردى جانە 20 باسپاتاباق كىتاپقا باسپامەن شارت جاساتقىزىپ، 30 پايىز اقشاسىن بەرگىزدى.
جۇمىستان بوساپ، ەركىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جاتقان كەزىمدە ءبىر كۇنى تەاترعا بارىپ، تولەن ابدىكوۆ اعامىزدىڭ «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» دەگەن پەساسىن كوردىم. ول كەزدە تەاترعا سيرەك باراتىنمىن، دراماتۋرگيا دەگەننەن حابارىم جوق. پەسا ماعان سۇمدىق اسەر ەتتى، سپەكتاكل كورىپ وتىرىپ مۇلدە باسقا الەمگە ەنىپ كەتكەندەي بولدىم. ساحنادا ءجۇرىپ جاتقان سپەكتاكل ەمەس، تۋرا ومىردە بولىپ جاتقانداي اسەر ەتتى. اسەر ەتكەنى سونداي، ءوزىمنىڭ دە وسىنداي پەسا جازعىم كەلدى. ءبىراق ونىڭ قالاي جازىلاتىنىن بىلمەيمىن. سوسىن، شىعارماشىلىقتا جۇرگەندىكتەن ۋاقىت بار عوي، قازىرگى ۇلتتىق كىتاپحاناعا بارىپ جارتى جىل بويى درامالىق شىعارمالاردى، دراما تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردى وقىدىم. سودان بىرتە-بىرتە دراما دەگەن جانردىڭ نە ەكەنى، قالاي جازىلاتىنى ميىما كىرە باستادى. سوسىن ءبىر كۇنى وتىرىپ، «قىز جيىرماعا تولعاندا» دەگەن پەسا جازدىم. ول كەزدە درامالىق شىعارمالاردىڭ قابىلدانۋى وتە قيىن. تەاترلار درامالىق شىعارمالاردى اۆتوردىڭ وزىنەن المايدى. ول سول كەزدەگى مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنداعى رەپەرتۋارلىق- رەداكتسيالىق كوللەگيا دەگەن ءبولىمنىڭ سىناعىنان وتەدى. سودان وتكەننەن كەيىن عانا تەاترلارعا قويىلۋعا جىبەرىلىپ، اۆتورىنا قالاماقى تولەنەدى. ەڭ تومەنگى قالاماقىنىڭ ءوزى 2 مىڭ، 3 مىڭ رۋبل، ول كەزدە كوپ اقشا. ءبىر ادامنىڭ 2-3 جىلدىق ايلىعىنداي.
مەن پەسامدى مادەنيەت مينيسترلىگىندە جاڭاعى بولىمگە وتكىزىپ قويعام. سوندا بەلگىلى سىنشى باقىت ساربالايەۆ رەپەرتۋارلىق-رەداكتسيالىق كوللەگياسىندا اعا رەداكتور ەدى. سودان پەسامنىڭ وتكەنى جونىندە ەستىپ، قۋانىپ قالدىم. ول مەنى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار مەن بالالار تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى رايىمبەك سەيتمەتوۆتىڭ ىزدەپ جاتقانىن ايتتى. ول كىسىگە بارىپ، پەسامنىڭ سول تەاتردا قويىلعالى جاتقانىن ەستىدىم. بۇل مەن ءۇشىن جاڭالىق بولدى.
ول كەزدە جازدا قالامگەرلەرگە شيپاجايلارعا جولداما بەرىلەتىن، مەن دە جىلدا ابحازياداعى پيسۋندا شيپاجايىنا باراتىن ەدىم.
سوعان كەتەيىن دەپ، قازىرگى جىبەك جولى كوشەسىنىڭ بويىنداعى اەروۆوكزالعا كەلگەنىمدە، رايىمبەك اعانى جولىقتىرىپ قالدىم. امان-تۇگەل سۇراسقان سوڭ ول كىسى ماعان: «تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنە جۇمىسقا الايىن دەپ ەدىم، سەن قايدا ءجۇرسىڭ؟» دەيدى.
مەن پيسۋنداعا بارا جاتقانىمدى ايتىپ ەدىم، ول كىسى كەلگەن سوڭ حابارلاس دەدى. ول كىسى دە رەپەرتۋارلىق-رەداكسيالىق كوللەگيانىڭ قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ەكەن، سول جەردە مەنىڭ پەساممەن تانىسقان. ءوزى جاستاردىڭ تۋىندىلارىن ساحناعا ءجيى شىعاراتىن رەجيسسەر بولاتىن. سولايشا، قازىرگى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق جاستار مەن بالالار تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ شىعا كەلدىم. راسىن ايتسام، بۇرىن ونىڭ نە جۇمىس ەكەنىن دە بىلمەيتىن ەدىم. سوندا ءجۇرىپ ءبىرتالاي پەسا جازىپ، دراماتۋرگ بولىپ قالىپتاستىم. كوپتەگەن درامالىق شىعارمام تەاترلاردا قويىلدى. تۇيىندەپ ايتسام، شىعارماشىلىق عۇمىرىم ساتتىلىككە تولى بولدى دەر ەدىم.
- ءسىزدىڭ ەندىگى ءبىر قىزمەتىڭىز دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعىنا بايلانىستى. كوپ جىل سول ۇيىمدا جۇمىس ىستەپ، الەم قازاقتارىنىڭ اتاجۇرتىمەن ادەبي-مادەني بايلانىسىنا ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. ول جەردەگى جولىڭىز قالاي باستالدى؟
- ول كەزدە قاي ەلدە قانشا قازاق بار، ولاردى اتامەكەنگە قالاي تارتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر ويىمدا جوق نارسە. ءبىراق قىرعىزستانعا، وزبەكستانعا، ونىڭ ىشىندە قاراقالپاقستانعا شىعارماشىلىق ساپارلارمەن بارىپ تۇراتىنبىز. ول جاقتاردا پەسالارىم قويىلىپ جاتادى. سوعان بايلانىستى ءىسساپارلارعا شىعىپ تۇرامىن. پەسالارى تەاتر رەپەرتۋارىنا ەنگەن اۆتور رەتىندە ولاردىڭ گاسترولدەرىندە بىرگە جۇرەمىن. جەرگىلىكتى قازاقتارمەن كەزدەسىپ سۇحباتتاسامىز. 1989 -جىلى قاراقالپاقستانعا بارىپ كەلگەننەن كەيىن سول جاقتىڭ قازاقتارى تۋرالى «ەنشىمىز بولىنبەگەن ەل ەدىك» دەگەن تاقىرىپپەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ەكى بەتىن العان ۇلكەن ماقالا جاريالادىم. ارينە، وندا ساياسي ماسەلەلەر جوق، تەك سىرتتاعى قازاقتارمەن بايلانىس بولسا دەگەن تىلەكپەن جازىلدى.
ول ماقالا شىققان سوڭ ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ماعان «سەنى قازاقستاننىڭ ورتالىق كوميتەتى ىزدەپ جاتىر» دەگەن حابار جەتتى.
نەگە شاقىردى ەكەن دەپ بارسام، سول كەزدە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ماعان «سەن بە بالعابايەۆ؟ نەگە تىنىش جۇرمەيسىڭ؟» دەيدى. نە بوپ قالدى ەكەن دەسەم، مەنىڭ «قازاق ادەبيەتىنە» شىققان ماقالام وزبەكستان ورتالىق كوميتەتىندە تالقىلانعان كورىنەدى. مىرزەكەڭ كۇلىپ وتىرىپ، ماعان سول ماسەلە بويىنشا بىزگە سول جاقتان ءتورت ادام كەلە جاتقانىن ايتتى.
«ماسەلە كوتەرگەنىڭ ءۇشىن ساعان شتراف، ەندى سول ءتورت ادامدى كۇتىپ الاسىڭ» دەدى. ءتورت ادام كەلدى. ولار اقىن، قاراقالپاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى شاراپ ۋسناتدينوۆ، قاراقالپاق ا س س ر-ى باسپا، پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قالليبەك بەكجانوۆ، نوكىس قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ساپارباي نۇرقوجايەۆ، ادەبيەتتانۋشى، پروفەسسور س. احمەتوۆ بولدى. سوڭعى ەكەۋى - ۇلتى قازاق ازاماتتار. ولاردى ۇيگە اكەلىپ داستارقان جايدىم.
ەرتەڭىنە ولاردى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م. جولداسبەكوۆ قابىلدادى. قابىلداۋعا قازاقستاننىڭ بىرنەشە ءمينيسترى مەن ورتالىق كوميتەت مەڭگەرۋشىلەرى قاتىسىپ، كەلگەن دەلەگاتسيامەن قاراقالپاقستاندا تۇراتىن قازاقتارعا مادەني-رۋحاني، وقۋ-ءبىلىم سالاسىنان قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. ءسويتىپ، تۋىسقان ەكى ەلدىڭ اراسىندا مادەني بايلانىس كۇشەيە ءتۇستى. مىنە، وسى ءبىر ماقالا كەيىن مەنى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا اكەلدى.
1991 -جىلى قالداربەك نايمانبايەۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلاندى. سوسىن جاڭا قىزمەتىنە قۇتتى بولسىن ايتا بارىپ ەدىم، اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ ءبىر كەزدە، «ءاي، سەن شەتەل قازاقتارى تۋرالى جازىپ ەدىڭ عوي، ەندى ساعان ءبىر جۇمىس بار. كەلەسى جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كونگرەسى قۇرىلايىن دەپ جاتىر، سوعان كەرەكسىڭ» دەدى. 1991 -جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ تۇركياعا بارىپ، سول جاقتىڭ قازاقتارىمەن كەزدەسكەندە وعان ق. نايمانبايەۆ تا بارعان. تۇركيا قازاقتارى قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسكەندە، الەم قازاقتارىنىڭ باسىن قوساتىن ءبىر ۇيىم قاجەت، سونى قۇرساڭىزدار قالاي بولادى دەگەندە، پرەزيدەنت: «مىنە، جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى وتىر، بۇل جۇمىستى سوعان تاپسىرايىق» دەگەن.
سولايشا، ول مىندەت قالداربەك اعاعا جۇكتەلگەن. ەندى مەنى سوعان تارتىپ وتىر. ءبىراق جۇمىستى نەدەن باستاۋ كەرەك ەكەنىن ءوزى دە بىلمەيدى. سىيلايتىن ادام بولعان سوڭ، ۇسىنىسىنان باس تارتا المادىم. ءسويتىپ، تەاترداعى جۇمىستان شىقپاي-اق الگى جۇمىستى دا ىستەي بەرەتىن بولدىم. بۇل ماسەلە بويىنشا جازۋشىلار وداعىندا جينالىس ءوتىپ، مەنى جازۋشىلار وداعى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندادى. سودان باستاپ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنا دايىندىقتى باستادىق.
1992 -جىلى العاشقى قۇرىلتاي ءوتتى. ءسويتىپ، «ۋھ» دەپ، ەندى مەنىڭ جۇمىسىم بىتكەن شىعار دەپ، قالدەكەڭە بارسام ول: «ءاي، سەن قايدا باراسىڭ، ەندى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇراسىڭ» دەيدى. الگى قۇرىلتايدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلاتىنى تۋرالى اڭگىمە بولىپ، ونىڭ ءتوراعاسى ن. نازاربايەۆ، ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ق. نايمانبايەۆ سايلانعان. ءبىراق ونداي ۇيىمنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى ەشقانداي پروتوكول جاسالماعان. قۇرىلتايدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جىگىتتەردەن سۇراسام، ەشقانداي قاعاز جوق. ال ونى ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەتۋ كەرەك. مينيسترلىككە بارسام، ۇيىمدى تىركەتۋ ءۇشىن قانداي قۇجاتتار كەرەك ەكەنىن كورسەتىپ، پالەنباي قۇجاتتىڭ ءتىزىمىن بەرىپ جىبەردى.
ونىڭ ىشىندە ۇيىم قۇرىلۋى جونىندەگى جينالىستىڭ پروتوكولى، قۇرىلسىن دەگەن شەشىم، ۇيىمنىڭ جارعىسى، ت. ب. نارسەلەر بار. ال بىزدە ونىڭ بىرەۋى دە جوق. ءىس جۇزىندە جيىن بولعان، داۋىسقا سالىنعان، قول كوتەرىلگەن، ءتوراعا سايلانعان، ءبىراق قاعازعا تۇسپەگەن.
نەگە دەسەڭىز، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسى ورىنباسارلىعىنان ۇمىتكەر ءبىر شەنەۋنىك ءوزى بولا الماعان سوڭ، ايتىلعان دۇنيەلەردى قاعازعا ءتۇسىرتىپ، قۇجات جاساتپاعان. سودان ىزدەپ ءجۇرىپ، سول جيىندى جازىپ العان راديونىڭ ءبىر قىزمەتكەرىنەن دىبىسجازبانى الىپ، سول بويىنشا ءوزىم حاتشى رەتىندە پروتوكول جاساپ، ءتيىستى ادامداردىڭ قولىن قويدىردىم. كەيىن ۇيىمنىڭ جارعىسىن جازىپ شىقتىم. سولايشا، ۇيىمدى ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەتتىك. كەيىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا بۇرىننان شەتەلدەگى قازاقتارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءىسىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «قازاقستان» ۇيىمى تاراتىلىپ، ونىڭ كەڭسەسى تۇرعان عيمارات، كولىكتەرى، وزگە دە دۇنيەلەرى قاۋىمداستىققا ءوتتى.
1996 -جىلى ق. نايمانبايەۆ وداق ءتوراعالىعىنان بوساعاننان كەيىن قاۋىمداستىققا كەلدى. وعان دەيىن ول كىسىنىڭ جۇمىسىن مەن اتقارىپ ءجۇردىم. ءسويتىپ، 1992-2017 -جىلعا دەيىن سوندا ەڭبەك ەتتىم. الەم قازاقتارىمەن ادەبي مادەني بايلانىستا كوپ جۇمىس اتقاردىق. كوپتەگەن ماقالا جازىپ، شەتەل قازاقتارى جايلى كىتاپ شىعاردىم.
ايتپاقشى، قۇرىلتاي قارساڭىندا ىستەگەن تاعى ءبىر ءىستى ايتا كەتەيىن، ول بۇگىندە جۇرتقا تانىس حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى تۋرالى. «الاش» سىيلىعى ق. نايمانبايەۆتىڭ باستاماسىمەن I دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى قارساڭىندا تاعايىندالعان ەدى. ونى 2 جىلدا ءبىر رەت 3 ادامعا (بىرەۋى شەتەلدىك، ەكەۋى ەلدە تۇراتىن قازاققا) بەرۋ كوزدەلگەن. ءبىراق كەيىن ونىڭ سانىن 5 ادامعا جەتكىزدىك. ونىڭ ەرەجەسىن مەن جاسادىم. سىيلىقاقىسىن قالدەكەڭ ىسكەر ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن بەرگىزدى. ول باسىندا دۇرىس ءجۇردى. ءبىراق كەيىن كوپتەپ تاراتىلىپ، قادىرى كەتىڭكىرەپ قالدى.
- راحمەت، كوپ قىزىق دەرەك ايتتىڭىز. ەندى ماسەلەنى ادەبيەتكە بۇرساق: قازىرگى ادەبيەتتىڭ جاعدايى قالاي، ءسىزدى نە الاڭداتادى؟
- ادەبيەتتەگى مەنى الاڭداتىن جاعدايعا كەلسەك، ەڭ الدىمەن كىتاپتىڭ تارالىمى جونىندە ايتار ەدىم. كىتاپ وتە از تارالىممەن شىعىپ، حالىققا جەتپەي جاتىر. ماسەلەن، وتكەن جىلى ءوزىمنىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىققان كىتابىمنىڭ تيراجى - بار بولعانى 1 مىڭ دانا. ونى قاجەت ەتكەن جۇرت قايدان تابادى؟ ەلدىڭ ءبارى مىنا زاماندا كىتاپحاناعا بارۋعا ۋاقىت تابا الا ما؟ بۇرىن مول تارالىممەن باسىلاتىن كىتاپتار كىتاپ دۇكەندەرىنە شىعىپ، ەلدىڭ ساتىپ الىپ وقۋىنا مۇمكىندىك بار ەدى. قاي جەرگە بارساڭ دا، وقىرماندار سەنىڭ جازعاندارىڭدى ءبىلىپ وتىراتىن. اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتاتىن.
وبالى نە كەرەك، ءبىزدىڭ ۇكىمەت كىتاپ شىعارۋعا قارجى سالىپ وتىر. ءبىراق سونىڭ يگەرىلۋى قانداي، ماسەلە سوندا. قايبىر كەزدە «مادەنيەت تۋرالى» زاڭدى قاراسام، وندا كىتاپ تۋرالى «كىتاپ باسۋ جانە تاراتۋ» تۋرالى عانا باپ بار ەكەن. وندا دايىن كىتاپتى باسۋ جانە تاراتۋ تۋرالى ايتىلادى، جازۋشىدان قالاي الۋ كەرەك، اۆتورعا قالاماقىنى قالاي تولەۋ كەرەى جونىندە انىق جازىلماعان. سودان كەلىپ قانشا ۋاقىتتار بويى قالامگەرلەر ءبىر تيىن الماسا دا، ايتەۋىر، كىتابىنىڭ شىققانىن مىسە تۇتتى. نۇرلان ورازالين سەناتور بولعان كەزدە وعان جازباشا تۇردە ۇسىنىستارىمدى ءبىلدىرىپ رەسمي حات جولدادىم. سودان كەيىن عانا «مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، كىتاپتى اۆتوردان ساتىپ الۋ تۋرالى باپ ەنگىزىلدى.
بۇرىنعى زاڭ باسپاگەرلەرگە عانا ىڭعايلى ەدى، ال وزگەرىس ەنگىزىلگەننەن كەيىن عانا قالامگەرلەر كىتابىنا ەداۋىر اقى الۋعا قول جەتكىزدى. كىتاپتار 7 مىڭ دانامەن تاراي باستادى. ءبىراق كەيىن تاعى دا تيراج ازايىپ قالدى.
جەمقورلىق كىتاپ شىعارۋدى دا اينالىپ وتپەدى. وعان بولىنگەن قارجىنى تالان-تاراج ەتكەنى ءۇشىن قايبىر جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەكى جاۋاپتى قىزمەتكەرى سوتتالعانىن بىلەتىن شىعارسىڭ. رۋحاني ماسەلەلەرگە قاتىستى وزگە دە ءىرى تۇلعالار ءىستى بولدى، اراسىندا مينيستر دارەجەسىندەگى ادامدار دا بار.
بۇرىنىراقتا «جازۋشى بولعان وبالىڭ وزىڭە» دەگەن ماقالا جازعام. كوپ نارسە ايتقام سوندا. بىرەۋلەر ءوز قالتاسىنان تولەپ شىعارىپ، تەگىن تاراتىپ جۇرگەندەر بار. ءوزىن سىيلايتىن قالامگەرلەر وندايعا بارماۋى كەرەك قوي. حالتۋرشيكتەر بولسا، وبالى جوق. كىتاپ ادەبيەتكە نە وزىڭە پايدا كەلتىرمەسە نەسىنە جازاسىڭ؟
بىزدە ادەبيەت دامىپ جاتىر دەگەن اڭگىمەلەر كوپ ايتىلادى، كىتابىڭ تاراماسا، ەل وقىماسا، ونىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن كىم بىلەدى؟ حالىققا جەتپەگەن ادەبيەتتىڭ دامۋى كۇماندى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ جونىندە ايتتى ەمەس پە، ال سول يندۋستريانىڭ ءبىرى - ادەبيەت. ادەبيەتىمەن-اق مول قارجى تاۋىپ وتىرعان ەلدەر بار. ادەبيەتكە جۇمسالاتىن اقشا كينومەن، وزگە ونەر تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از. قالامگەرلەر تابىستى بولىپ، شىعارماشىلىقپەن ەركىن اينالىسا الاتىن جاعدايعا جەتكەندە عانا ادەبيەت داميدى دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. ال ادەبيەت دامىسا، اۆتورعا دا، وقىرمانعا دا جاعداي جاسالسا، ونىڭ ۇلتتىق يدەولوگياعا دا، جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە دە پايداسى مول. قازىر جان- جاققا ەلىكتەپ، ءتۇرلى يزم قۋىپ جۇرگەندەردەن ادەبيەتكە پايدا جوق دەر ەدىم. ويتكەنى ادەبيەت ەڭ الدىمەن ۇلت ءۇشىن جاسالادى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان -
احمەت ءومىرزاق
