ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ: دەموكراتيالىق رەفورمالار جالعاسا بەرمەك

جۇيەنى جاڭعىرتۋ جولى نەدەن باستالدى؟

2022 -جىلعى 20-قاراشاداعى ساياسي باسەكە - قاسىم-جومارت توقايەۆ جەڭىسكە جەتكەن ەكىنشى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ءبىرىنشىسى 2019 -جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا ءوتتى. بىلتىرعى سايلاۋ قارساڭىندا ول «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ءارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ۇسىنعان ەدى. جالپى مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەلدى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا.

ەلدەگى ساياسي بولسىن، ەكونوميكالىق بولسىن رەفورمالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن كۇشەيتۋگە، ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋعا، قوعامداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا، تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستاندىقتاردىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر.

دەگەنمەن ساياسي جاڭعىرتۋدى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ول ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن جۇيەلى وزگەرىستى قامتيدى. سوندىقتان ترانسفورماتسيالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءاربىر كەزەڭدە ساياسي رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ودان ءارى رەفورمالار ءۇشىن تۇعىرناما جاساۋعا ارنالعان ءتيىستى زاڭدار قابىلدانادى.

سوڭعى 4 جىلدا ەلدە وتە تەرەڭ جانە تۇراقتى وزگەرىستەر بولدى. مەملەكەت باسشىسى مەملەكەت ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدەن باستادى. ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتورت پاكەتى شەڭبەرىندە 20 دان استام زاڭ قابىلداندى، بۇل دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا ۇدەرىسىن باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن نەگىزگى وزگەرىستەر

بىلتىر ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن اتا زاڭعا ءبىرقاتار وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. جاي كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ قانا قويماي، ول حالىقتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلىپ، كەيىننەن رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى.

بۇل - قازاقستاننىڭ ساياسي ارەناسىنداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ەلىمىزدە رەفەرەندۋم سوڭعى رەت 1995 -جىلى ءوتىپ، سول كەزدە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا بەكىتىلگەن ەدى. وسىلايشا قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان كۇشتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك فورماعا كوشتى.

مەملەكەت باسشىسى 16-ناۋرىزداعى جولداۋىندا بۇعان دەيىن ەلىمىزدە سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتىپ، بۇدان بىلاي قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ساياسي مودەلىن وزگەرتىپ، پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى.

وسىلايشا، ەلىمىز «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن باسشىلىققا الدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە پارتياعا مۇشەلىگىن توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتى ەكەنىن زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋدى ۇسىنعان بولاتىن. زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى ەشقانداي پارتياعا مۇشە ەمەس. مۇنداي نورمانىڭ ەنگىزىلۋى ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ، بارلىق پارتيانىڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايتىنى انىق.

سونداي- اق مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋدى ۇسىنعان ەدى.

قازاقستاندىقتار ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. بۇل باستامالار ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. كونستيتۋتسيالىق سوت 2023 -جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان باستاپ ءوز قىزمەتىن باستادى.

ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلاندى. بىلتىر پرەزيدەنت حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەن ەكەنىن، دەپۋتاتتاردى تانىمايتىنىن ايتا كەلە ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىندى.

ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى مىناداي سحەما بويىنشا قۇرىلاتىن بولدى: %70 پروپورتسيونالدى جانە %30 ماجوريتارلىق نەگىزدە. سونىمەن قاتار، ارالاس مودەل وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىنا دا ەنگىزىلدى.

بۇندا دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسى ءبىر مانداتتىق وكرۋگتاردان، قالعان جارتىسى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانادى. ال اۋداندار مەن قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىن پرەزيدەنت تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرۋدى ۇسىنعان ەدى.

ايتا كەتەيىك، 2022 -جىلدىڭ 1-قىركۇيەگىندە «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ارناعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىنعان بولاتىن.

كەيىن سول جىلعى 20-قاراشادا سايلاۋ ءوتتى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاسىم-جومارت %80 دان استام داۋىس جيناپ، ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. 2023 -جىلعى 14-قاڭتاردا ەلىمىزدە پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتتى.

ال بيىلعى 19-ناۋرىزدا قازاقستاندا پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. وسى سايلاۋدا جوعارىدا اتاپ وتكەن ارالاس مودەل قولدانىلدى.

اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ - ورتالىق ازياداعى تىڭ تاجىريبە

ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرى سايلاندى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بيىلعى جولداۋدا بۇل ناۋقان قاناتقاقتى رەجىمدە باستالاتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ 2 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى (سودان بەرى 1700 گە جۋىق اكىم سايلاندى).

اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى قوعامدا زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك، وبلىستاردىڭ ءماسليحاتتارى وسى سايلاۋدى وتكىزۋ ءۇشىن 42 اۋدان مەن 3 وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ تىزبەسىن بەكىتتى. 1553 سايلاۋ كوميسسياسى: 17 وبلىستىق، 3 قالالىق، 42 اۋداندىق جانە 1491 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى جۇمىلدىرىلدى. سايلاۋ بالاما نەگىزدە ءوتتى. سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە 125 كانديدات ەنگىزىلدى.

ساياسي باسەكەگە قاتىسىپ، تاڭداۋىن جاساعاندار سانى 62,79 پايىزدى قۇرادى. سايلانعان اكىمدەردىڭ ورتاشا جاسى - 46,7 جاس.

ناۋقان رەسپۋبليكانىڭ سايلاۋ زاڭناماسى نورمالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءوتتى. داۋىس بەرۋ كۇنى كانديداتتاردىڭ 8500 گە جۋىق سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى، بايقاۋشى مەن ب ا ق وكىلى سايلاۋ بارىسىن باقىلادى. وتكەن سايلاۋ - ورتالىق ازيا ايماعىنداعى العاشقى وسىنداي ساياسي تاجىريبە. وسىلايشا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى وڭىردەگى ساياسي جاڭعىرتۋ ءىسىنىڭ جاڭا باعدارىن ايقىنداۋدا.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇرىلىمى وزگەردى

مەملەكەتتىك اپپاراتتى دەموكراتيزاتسيالاۋ مەن ەلدەگى دەبيۋروكراتيزاتسيا پروتسەستەرىندەگى ماڭىزدى قادام - پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى قۇرىلىمدىق جانە كادرلىق وزگەرىستەر بولدى. 1-قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قۇرىلىمىن قايتا قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان ەدى. قۇجاتقا سايكەس، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاڭارتىلعان قۇرىلىمىنا كەلەسى لاۋازىم يەلەرى كىردى:

پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى؛

قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى؛

پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى؛

پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىلەرى؛

پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىلەرى؛

پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ بولىمدەرى.

سونداي-اق جارلىققا سايكەس:

ىشكى ساياسات جانە كوممۋنيكاتسيالار ماسەلەلەرى بويىنشا؛

ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا؛

حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا؛

قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا؛

عىلىم جانە يننوۆاتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىلەرى لاۋازىمدارى ەنگىزىلدى.

ايتا كەتەتىن جايت، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارلارى لاۋازىمدارى جويىلدى. وعان قوسا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ءتورت ءبولىمى قىسقاردى.

ەلىمىزدىڭ كادرلىق الەۋەتىن اشاتىن باستاما

بيىلعى 1-قىركۇيەكتەن باستاپ قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنە كەزەكتى ىرىكتەۋ باستالدى. ىرىكتەۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى جانە 2023 -جىلدىڭ 1-قىركۇيەك – 25-جەلتوقسان ارالىعىندا وتەدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەزەرۆكە ۇزدىك 50 ۇمىتكەر ىرىكتەلەدى. رەزەرۆتە بولۋ مەرزىمى - 3 جىل. وسى كەزەڭدە رەزەرۆشىلەر كونكۋرستىق ىرىكتەۋسىز ءارتۇرلى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا تاعايىندالۋى مۇمكىن.

پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆى - ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىمدى قوسسام دەگەن جاستارعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرەگەي جوبا. بۇل باعدارلاما العاشقىدا قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا اتاپ ءوتىلدى.

بۇعان دەيىن ەلىمىزدە ەكى رەت پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنە ىرىكتەۋ وتكەنى بەلگىلى. 2019 -جىلى 300، ال 2021 -جىلى 50 جاس كادرلىق رەزەرۆكە الىندى. وسى 350 ادامنىڭ 264 ى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيدى. ياعني جالپى ساننىڭ 75 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.

ولاردىڭ ىشىندە 128 ادام ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا، 38 ادام جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا، 57 ادام ۇلتتىق كومپانيالاردا، 41 ادام وزگە دە ۇيىمداردا قىزمەت اتقارۋدا. سونداي-اق ولاردىڭ قاتارىندا 31 رەزەرۆشى ساياسي لاۋازىمدارعا، 6 رەزەرۆشى «ا» كورپۋسىنىڭ لاۋازىمدارىنا تاعايىندالسا، ءبىر رەزەرۆيست ءماجىلىس پارلامەنتى جانە 2 رەزەرۆيست ءماسليحات دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.

قورىتا كەلە، بۇل باستامالار ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن وزگەرتىپ قانا قويماي، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا، تۇرمىس سالتىنا، ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ اسەر ەتەرى ءسوزسىز. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل قادامدار حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.

اۆتور

ۆەنەرا جولامان قىزى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى