ساياسي الاڭ: قازاقستان ب ۇ ۇ رەفورماسىنا قانداي ءۇن قوستى

193 ەلدىڭ داۋىسىمەن شەشىلەتىن جاھاندىق الاڭ

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسى تۇڭعىش رەت 1946 -جىلى 10-قاڭتاردا لوندوندا ءوتتى. العاشقىدا فورۋم فورماتىنداعى كەڭەس كەيىن حالىقارالىق ورگانعا، ياعني كوديفيكاتسيالاۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزگى ينستيتۋتىنا اينالعان ەدى.

قازىر ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس 10 مۇشەسى بار. ولار 188 مەملەكەت اراسىنان ىرىكتەلىپ سايلانادى. اتالعان ستاتۋسقا يە ەلدەر قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى 5 مۇشەسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋى شارت.

ب ۇ ۇ جارعىسىنا سايكەس، ۇيىمعا مۇشە بولۋ ءۇشىن مەملەكەت باس حاتشىعا رەسمي حات جولداپ، جارعىداعى بارلىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەۋى ءتيىس. ءوتىنىش الدىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارالادى. كەڭەستەگى 15 مەملەكەتتىڭ كەمى 9-ى ءوتىنىشتى قولداۋى قاجەت، ال تۇراقتى 5 مۇشە تاراپىنان بىردە- ءبىر ۆەتو بولماۋى شارت. وسىدان كەيىن عانا ماسەلە باس اسسامبلەياعا جولدانادى. مۇندا ۇيىمعا مۇشە 193 ەلدىڭ ۇشتەن ەكىسى ءوتىنىشتى قولداپ داۋىس بەرسە عانا مەملەكەت مۇشەلىككە وتەدى.

ا ق ش بيلىگىنىڭ ب ۇ ۇ-عا اسەرى

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر ەكى ءتۇرلى جارنا تولەيدى: مىندەتتى جانە ەرىكتى. جارنا ءاربىر 3 جىل سايىن مەملەكەتتىڭ جالپى ىشكى ونىمىنە بايلانىستى ەسەپتەلەدى. بۇل ۇيىمنىڭ تۇراقتى بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايدى.

- ا ق ش - ب ۇ ۇ- نىڭ ەڭ ءىرى دونورى، ۇيىم بيۋدجەتىنىڭ %22 قارجىلاندىرادى. الايدا ترامپتىڭ بيلىككە كەلۋىمەن بايلانىستى ءبىراز جوبالاردىڭ قارجىسى قىرقىلىپ جاتىر، - دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى، ديپلومات ايگۇل قۇسپان.

ال قازاقستاننىڭ جارناسى شامامەن %0,2. ۇيىمنىڭ رەسمي سايتىنداعى دەرەككە سايكەس، 2025 -جىلى قازاقستان تۇراقتى بيۋدجەتكە 4458265 ا ق ش دوللارى كولەمىندە جارنا تولەۋى ءتيىس. ەگەر مەملەكەت سوڭعى ەكى جىلدىق جارناسىن تولىق وتەمەسە، ب ۇ ۇ جارعىسىنىڭ 19-بابىنا سايكەس، باس اسسامبلەيادا داۋىس بەرۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي بەدەلىنە تىكەلەي اسەر ەتپەك.

ورتا دەرجاۆا ورنى

ب ۇ ۇ - 1919 -جىلى قۇرىلعان ۇلتتار ليگاسىنىڭ جالعاسى. ۇيىمنىڭ باستى قۇرىلىمى - قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىندا تۇراقتى بەس مۇشە بار: ا ق ش، ۇلى بريتانيا، فرانسيا، رەسەي جانە قىتاي. ولار ۆەتو قويۋ قۇقىعىنا يە ەكەنىن ايتۋ كەرەك. ويتكەنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەز كەلگەن شەشىمىنە وسى بەس مەملەكەتتىڭ بىرەۋى قارسى شىقسا، قابىلدانبايدى. سونىڭ سالدارىنان ۇيىم جاھاندىق قاقتىعىستاردى شەشۋدە قاۋقارسىز بولىپ وتىر.

مىسالى، يزرايلدىڭ گازا سەكتورىنداعى اسكەري ارەكەتتەرىن توقتاتۋ جونىندەگى رەزوليۋتسياعا سوڭعى ەكى جىلدا ا ق ش تۇراقتى تۇردە ۆەتو قويىپ كەلەدى. بۇل وزگە مەملەكەتتەر تاراپىنان ادىلەتسىزدىك جانە قۇقىقتىق تەڭسىزدىك دەپ باعالانىپ وتىر. وسى جولعى باس اسسامبلەيا سەسسياسىندا قاسىم-جومارت توقايەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ورتا دەرجاۆالاردى (Middle Powers) قابىلداۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.

بۇعان قاتىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايدوس سارىم بەس ەل بىردەن جانجالدى توقتاتا المايتىنىن ايتتى.

- بۇل وڭاي ەمەس. دەگەنمەن ءۇردىس باستالدى. قىتاي، ا ق ش ب ۇ ۇ-نىڭ ەڭ ءىرى دەمەۋشىسى ەكەنى انىق. قازىر ولار جارناسىن ازايتىپ جاتىر نەمەسە ناقتى ماسەلەلەرگە بولۋگە ىنتالى. مىسال ءۇشىن ا ق ش، ءبىراق ونىڭ قانشالىقتى دۇرىس-بۇرىس ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىن، يۋنەسكو سياقتى، د س ۇ سياقتى ۇيىمدارعا اقشا بەرۋدى قويامىز دەپ جاتىر.

سول سياقتى كوپتەگەن ۇيىمدارعا سىن تاعىلۋدا. ءدال قازىرگى كەزدە ب ۇ ۇ قىرعي-قاباق سوعىسىنىڭ ءبىر الاڭىنا اينالىپ كەتتى. ازيا مەن افريكا ەلدەرىنىڭ داۋىسىن قاقتىعىسىپ جاتقان ەلدەر جانتالاسا ءبولىسىپ، ءوزىنىڭ جاعىنا تارتىپ كەلەدى. وسىلايشا، 1970-1980 -جىلدارى جۇرگەن قىرعي-قاباق سوعىسقا اينالدىرىپ جىبەردى»، - دەيدى ايدوس سارىم.

قاقتىعىستار كارتاسى كەڭەيىپ بارادى

شۆەتسيا ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى تاڭدا الەمدە 60-تان استام قارۋلى قاقتىعىس ءجۇرىپ جاتىر. ءىرى جانجالدار قاتارىندا رەسەي- ۋكراينا، يزرايل- پالەستينا، ءۇندىستان- پاكىستان جانە قىتاي- تايۆان اراسىنداعى تەكەتىرەستەر بار.

ب ۇ ۇ سامميتىندە فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون پالەستينانى رەسمي تۇردە مويىندايتىنىن مالىمدەدى. ماكرون بۇل قادام ءيزرايلدىڭ مۇددەسىنە قارسى ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، گازا سەكتورىنداعى سوعىس كەزىندە ەكى جىلدا 60 مىڭ ادام قازا تاپقان، ونىڭ جارتىسى - بەيبىت تۇرعىندار.

بۇگىندە پالەستينانى ب ۇ ۇ- عا مۇشە 193 ەلدىڭ 147 سى جانە ە و-عا مۇشە 11 مەملەكەت مويىنداعان. ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ پالەستينا مەملەكەتىن مويىنداۋدى حاماس-تى زاڭداستىرۋ جانە تەرروريزمدى قولداۋ دەپ باعالادى.

«قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جارعىسىن قايتا قاراۋ كەرەك»

ال مەملەكەت باسشىسى گازاداعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ، اسكەري ءىس-قيمىلدى دەرەۋ توقتاتۋعا، بەيبىت تۇرعىنداردى تولىق قورعاۋعا جانە حالىقارالىق گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ كەدەرگىسىز جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىردى. پرەزيدەنت ەكى ەل اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ اياقتالعانىن قۇپتايتىنىن ايتتى.

- ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جارعىسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرى كەلە جاتقان «جاۋ مەملەكەت» ەرەجەسىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ باسىم بولىگى ەسكىرگەن دەپ سانايدى. سوندىقتان جارعىنى قايتا قاراۋ ماسەلەسىن تالقىلايتىن ۋاقىت كەلدى. بۇگىندە ءبىز الاڭداتارلىق احۋالعا كۋا بولىپ وتىرمىز: قارۋلانۋدى شەكتەيتىن شارتتار ساقتالمايدى، دەمەك، ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتىڭ دا ىرگەسى سوگىلە باستادى. 2024 -جىلى دۇنيە جۇزىندە اسكەردى جاراقتاندىرۋعا كەتكەن شىعىن 2,7 تريلليون دوللاردى قۇرادى. بۇل - رەكوردتىق كورسەتكىش. ال جاھانداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ شىعىنى 20 تريلليون دوللارعا جۋىقتادى. قازاقستان ارااعايىندىق جانە بىتىمگەر ءرولىن جالعاستىرادى. ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز: ۇستەمدىك ەمەس - تەپە-تەڭدىك، جىكتەلۋ ەمەس - ىنتىماقتاستىق، سوعىس ەمەس - بەيبىتشىلىك، - دەيدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاۋپىن ازايتۋ، يادرولىق دەرجاۆالار اراسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ديالوگتى قايتا باستاۋ جانە كوپجاقتى ارەكەتتى جانداندىرۋ قاجەتىن دە ايتتى.

- قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جونىندەگى جاڭا ديالوگقا دايىن. ءبىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى كۇشەيتىپ، يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ورىندالۋىنا تۇرتكى بولۋ ءۇشىن بەيرەسمي پىكىر الماسۋلارعا ءمان بەرە الامىز. سونىمەن قاتار ءبىز بۇعان دەيىن ايتقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىمىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىرامىز، - دەيدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

جۋىردا ش ى ۇ سامميتىندە قابىلدانعان تيانتسزين دەكلاراتسياسىندا ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قازىرگى گەوساياسي شىندىققا ساي وزگەرتۋ كەرەگى جازىلعان. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە داۋىس بەرۋ قۇقىعىن تەك 5 تۇراقتى مۇشەسىنە عانا ەمەس، دامۋشى مەملەكەتتەرگە دە، مىسالى، ازيا، افريكا، لاتىن امەريكاسىنا دا بەرۋ كەرەك دەلىنگەن. دەپۋتات ايدوس سارىمنىڭ پىكىرىنشە، ۇسىنىس ەتيكالىق تۇرعىدان دا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا ورىندى.

- قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جۇيەسىندە ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس ىستەۋى ونىڭ حالىقارالىق قۇرىلىمنىڭ ىشكى مەحانيزمدەرىن تەرەڭ مەڭگەرۋىنە جول اشتى. پرەزيدەنت ب ۇ ۇ-داعى شەشىمدەردىڭ قالاي قابىلداناتىنىن، پروتسەستىڭ قالاي جۇرەتىنىن جاقسى بىلەتىندىكتەن، ماڭىزدى ۇسىنىستاردى دەر كەزىندە كوتەردى.

ول ءۇشىن وعان مۇشە مەملەكەتتەر، شىنىن ايتۋ كەرەك، كىمنىڭ داۋىسى ارتىق دەيتىن دە سۇراق قويىلۋى كەرەك سياقتى. 193 مەملەكەتتەن 5 مەملەكەتتى الىپ تاستايىقشى، 188 مەملەكەت ارتىق پا، الدە وسى 5 مەملەكەت ارتىق پا دەيتىن ەتيكالىق سۇراقتى دا قويۋ كەرەك. ارينە، ب ۇ ۇ - بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى ديپلوماتيالىق كلۋب. شاحمات ويىنىنىڭ ەرەجەسى سياقتى بۇل دا ەرەجەسى بار دۇنيە. ۇساق-تۇيەك ماسەلەگە 80 مەملەكەتتىڭ داۋىسىن جيناپ، شىعارا بەرەدى. ال ۇلكەن ماسەلەگە كەلگەندە جاڭاعى 5 مەملەكەت ۆەتو تاستايدى، بولدى. بۇل - حالىقارالىق تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەتىن، قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن جۇيە، - دەيدى دەپۋتات ايدوس سارىم.

ايتا كەتەيىك، 2011-2013 -جىلدارى قاسىم-جومارت توقايەۆ ب ۇ ۇ جۇيەسىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە لاۋازىمداردىڭ ءبىرى - باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. سونىمەن قاتار ول جەنيەۆاداعى ب ۇ ۇ بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى جانە قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ب ۇ ۇ باس حاتشىسىنىڭ جوعارى وكىلى قىزمەتتەرىن دە قوسا اتقاردى.

توقايەۆ - بۇل لاۋازىمدارعا تاعايىندالعان العاشقى قازاق جانە ورتالىق ازيادان شىققان ەڭ جوعارى دارەجەلى حالىقارالىق قىزمەتكەر. سول جىلدارى قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەۋروپا دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان، قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپان بۇل كەزەڭدى تولقىنىسپەن ەسكە الدى.

- قاسىم-جومارت توقايەۆ ب ۇ ۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزدە شىنايى عالامدىق ءمانى بار ماسەلەلەر تالقىلاندى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ، ەكىنشىدەن جالپى قارۋ- جاراقتى قاتاڭ باقىلاۋ. ودان كەيىن بوسقىندار مەن ميگرانتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ. سول جىلدارى بوسقىندار مەن ميگرانتتاردىڭ شەكسىز ەرەۋىلى بولىپ، الەمدى دۇرلىكتىردى. سولاردىڭ قۇقىقتارىمەن اينالىستى. پرەزيدەنت باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە الەم ەكونوميكاسىنىڭ ماسەلەلەرىنە، ودان كەيىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە، ەڭبەك ستاندارتتارىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلەسىن قوستى، - دەيدى ايگۇل قۇسپان.

بىرلىككە ءبىر قادام: ورتاق باستامالار مەن كاسپي تەڭىزىن قۇتقارۋ

ب ۇ ۇ-مەن ىنتىماقتاستىق 1992 -جىلى قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە بولىپ قابىلدانعان ساتىنەن باستالدى. سودان بەرى ەلىمىز سەنىمدى سەرىكتەسكە اينالا الدى. ءتىپتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ب ۇ ۇ-نىڭ ىقپالىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. مىسالى الماتىدا ورنالاسقان ب ۇ ۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعى ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى الاڭ سانالادى.

سونىمەن قاتار قازاقستاندا ب ۇ ۇ- نىڭ 20 دان استام اگەنتتىگى مەن باعدارلاماسى كەدەيلىكتى جويۋ، دەنساۋلىقتى قورعاۋ، ساپالى ءبىلىم، گەندەرلىك تەڭدىك، كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەس، ادام قۇقىقتارى جانە تاعى ءبىرقاتار ماڭىزدى سالالاردى دامىتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. قازاقستان تاراپىنان ب ۇ ۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا قولداۋ بار.

بۇل رەتتە ب ۇ ۇ- نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى سارانگو رادناراگچا قوس تاراپتىڭ ارىپتەستىك بايلانىسى نىعايىپ كەلە جاتقانىن العا تارتادى.

- جاقىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن ب ۇ ۇ اراسىنداعى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋگە باعىتتالعان جاڭا بىرلەسكەن قۇجات - ب ۇ ۇ- نىڭ ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى نەگىزدەمەلىك باعدارلاماسى قابىلداندى.

وعان ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا قول قويىلىپ، 2026 -جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ىسكە اسىرىلا باستايدى جانە 2030 -جىلعا دەيىن جالعاسادى. سوندىقتان مەنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىم - وسى جاڭا ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى باستاۋ جانە بارلىق ب ۇ ۇ اگەنتتىكتەرى مەن ارىپتەستەرىن بىرلەسىپ، كەلىسىلگەن تۇردە جۇمىس ىستەۋگە جۇمىلدىرۋ بولادى، - دەدى سارانگو رادناراگچا.

ب ۇ ۇ- نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى ورتالىق ازيا ءوڭىرى كليماتتىڭ وزگەرىسىنىڭ سالدارىنان الەمدەگى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم قاتتى زارداپ شەككەنىن دە جاسىرمادى.

- قازاقستان 2060 -جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن قابىلدادى. بۇل - ۇكىمەتتىڭ، جالپى قازاقستاننىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا جەتۋگە ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قادام، - دەپ اتاپ ءوتتى سارانگو رادناراگچا.

ايتا كەتەيىك، قاسىم-جومارت توقايەۆ باس اسسامبلەياعا 22-ءساۋىردى حالىقارالىق جەر شارىن كوگالداندىرۋ كۇنى دەپ جاريالايتىن قارار قابىلداۋدى دا ۇسىندى. بۇل رەتتە كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى.

اۆتور

ءمولدىر سنادين

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى