«سامارقاننىڭ كوك تاسى» دەگەن قانداي تاس

تەك بۇگىنگى قولدانىستاعى «جەر انانىڭ بۋسانىپ، تابيعاتتىڭ جاڭاراتىن كەزى» دەگەن ماعىناسىندا قولدانامىز. شىنداپ كەلگەندە، بۇل ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە قاتىستى عالىمداردىڭ ناقتى ءبىر توقتامى دا جوق، ءبىراق بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسەتىن قىزىقتى نۇسقالار بار.

اۋەلى جۇرتتىڭ ءبارى بولماسا دا كوبىنە تانىس تاپسىردەن باستايىق. ول سامارقانداعى ۇلىقبەكتىڭ وبسەرۆاتورياسىمەن بايلانىستى. اڭىزعا سەنسەك، مۇندا جىلدىڭ كوكتەمگى (22-ناۋرىز) جانە كۇزگى (22-قىركۇيەك) تەڭەلۋى كەزىندە، قىسقى (22-جەلتوقسان) ەڭ ۇزاق ءتۇن جانە جازعى (22-شىلدە) ەڭ ۇزاق كۇن كەزىندە كۇن نۇرى تۇسەتىن ءتورت تاس بولىپتى. ءار تاستىڭ ءتۇسى ءارتۇرلى بولعان، سونىڭ ىشىندە 22-ناۋرىز كۇنى ساۋلە تۇسەتىن تاستىڭ ءتۇسى كوك بولعان كورىنەدى. سول سەبەپتى بۇل كۇن «سامارقاننىڭ كوك تاسى ءجىبيتىن (ەريتىن)» كۇن دەپ اتالعان- مىس.

كونە وركەنيەتتەردە اسىرەسە ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن جىل مەزگىلىن ءدال انىقتاۋ جانە سول جىلعى اۋا رايىنا بولجام جاساۋ اسا ماڭىزدى بولعان. ماسەلەن، قۋاڭشىلىق بولاتىن جىلدى الدىن الا ءبىلىپ، سول جىلى ەگىندى ىلعال كەپپەي تۇرعان ەرتە كوكتەمدە سالماسا، كەيىن سالعان تۇقىم كوكتەمەي قالادى. سوندىقتان مۇنداي وركەنيەتتەردەگى امىرلەر سارايىندا جۇلدىزشى ۇستاپ، كەلەر جىلعا بولجام جاساتىپ، سول جىلدىڭ ناقتى مەرزىمدەرىن انىقتاتىپ وتىرعان. سوڭعى زەرتتەۋلەر ايگىلى ستوۋنحەندجدە ءبىر كەزدەرى ءارى ايلاردىڭ ءدال باستالۋىن، ءارى ۋاقىتتا كورسەتەتىن كۇنساعات بولعانىن كورسەتىپ بەرگەنىن قاپەرگە الساق، بۇل نۇسقا الدەقايدا اقىلعا قونىمدى كورىنەدى.

ەكىنشى ءبىر ءمان بەرەتىن مىنانداي تۇس بار. ۇلىقبەكتىڭ شىن اتى - مۇحاممەد تاراعاي. تەمىر اۋلەتىندە 1394 -جىلى 22 -ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى اتاقتى اقساق تەمىردىڭ كەنجە ۇلى ءارى ميراسقورى - شاحرۋح. تۇركى دۇنيەسىندە «قاراكوك تۇقىم» دەگەن ۇعىم بار. ول جەتى اتاسىنان بەرى تاقتان تۇسپەگەن، ارعى اتا-بابالارى ەل بيلەگەن ادامدارعا قاتىستى ايتىلادى. ۇلىقبەك ءوزى دە اكەسىنەن كەيىن ءامىر بولىپ، حوراساندى بيلەگەن. ءوزى سالدىرعان وبسەرۆاتورياداعى ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىنە ءدوپ كەلەتىن كوكتەمگى كۇن تەڭەلۋىندە كۇن نۇرى تۇسەتىن تاستىڭ كوك ءتۇستى بولۋىنان «ءتاڭىر تەكتى تۇقىمبىز» دەگەن استار جاتقانداي دا كورىنەدى. سەبەبى تۇركىلەردە «كوك» ءسوزى «جاراتۋشى»، «ءتاڭىر» دەگەن دە ۇعىم بەرگەن.

وسى تۇستا «كوك» ءسوزى ءتۇستى بىلدىرە مە، الدە «ءتاڭىرى» دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان با دەگەن سۇراق تۋاتىنى راس. بۇعان جاۋاپتى «ءتىل ارحەولوگياسى» دەپ اتالاتىن ءسوز ەتيمولوگياسىن زەرتتەۋشى ءابىلحان ءابىلاسان بەرەدى: «سامارقاننىڭ كوك تاسى» دەگەندەگى «كوك» ءسوزى «ءتاڭىرى» ۇعىمىنا سايكەس، سوندىقتان «سامارقانداعى تاڭىرلىك تاس» ماعىناسىن بىلدىرەدى». بۇدان سوڭ تىركەستىڭ ەكىنشى ءبىر ماعىناسى اشىلا تۇسەدى.

قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىندە مۇحتار ارىن «سامارقاندا ايگىلى اقساق تەمىردىڭ تاعى بار، بۇل كۇنى قاھارلى حاننىڭ قاھارى ءجىبيدى، ەگەر بىرەۋ ءولىم جازاسىنا كەسىلسە، سوعان ءولىم بۇيىرتپاي امان الىپ قالاتىن، رايىنان قايتاراتىن كۇن بۇل» دەپ جازعان. «كوك تاس» دەپ وتىرعانىمىز «ءتاڭىر تاس» بولىپ، «ءتاڭىر تاس» دەگەنىمىز «تەمىردىڭ تاعى» بولىپ، «تەمىردىڭ تاعىنىڭ ءجىبۋى» تەمىردىڭ ءوزىنىڭ مەيىرى تۇسەتىن كۇن دەگەن ماعىنا بەرسە، بۇل تىركەستىڭ تۇپكى ايتپاعى «حاھارلى حاننىڭ ءوزى رايىنان قايتىپ، جۇمساراتىن كۇن. ونىڭ قاسىندا وكپە-رەنىشىن كەشىرمەيتىن سەن كىمسىڭ؟!» بولىپ شىعا كەلەتىندەي. ورتالىق ازياداعى تۇركى تەكتى حالىقتاردىڭ ىشىندە 22-ناۋرىز كۇنى اعايىن-تۋىس ءتوس قاعىستىرىپ امانداسىپ، ەسكى وكپە-رەنىشتەرىن ۇمىتىساتىن ءداستۇر ءالى كۇنگە ساقتالعان. سوندىقتان بۇل نۇسقا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شىندىقتان الىس ەمەس.

ءۇشىنشى نۇسقا ءبىر قاراعاندا السىزدەۋ كورىنەدى. ءبىراق ونىڭ دا «ءومىر سۇرۋگە» حاقىسى بار.

حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ ىشىندەگى «لازۋريتتىڭ» قازاقشاسى «كوك تاس» دەپ كورسەتىلەدى. لازۋريت - سيليكاتتار كلاسىنىڭ كاركاستى تيپىنە جاتاتىن مينەرال. ءتۇسى - قويۋ كوكتەن كۇلگىنگە دەيىن، جىلتىرلىعى - شىنىداي، قاتتى، قىشقىل ينترۋزيالاردىڭ جاپسارىندا مەتامورفتالعان اكتاستاردا كەزدەسەدى. اشەكەي تاس رەتىندە قولدانىلادى.

لازۋريت تاس شىعاراتىن ورىندار دۇنيە جۇزىندە ساۋساقپەن سانارلىق: وڭتۇستىك امەريكادا، رەسەيدىڭ بايكال كولى جاعالاۋىندا، ءسىبىردىڭ سليۋدياننا وزەنى مەن اۋعانستاننىڭ باداحشان دەپ اتالاتىن تاۋلى ولكەلەرىندە كەزدەسەدى. شىعىس ەلدەرىندە ايىرباس زاتتاردىڭ ورنىنا جۇرەتىن اسىل تاستار ەسەبىندە قولدانعان. امىرلەردىڭ بۇيرىعى بويىنشا شەتەلگە وسى اسىل تاستى الىپ شىعۋعا، ساتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان.

ەجەلگى شۋمەر مادەنيەتىندە اقسۇيەكتەردى جەرلەۋدە وسى لازۋريت قولدانىلعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. ونى بەلگىلى ورىس عالىمى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆ. ۆ. ەمەليانوۆتىڭ: «1 ۋرا اۋلەتىنىڭ داۋىرىنە جاتاتىن ەكى قابىر بەلگىلى: ولاردىڭ بىرىندە اسكەري قولباسشى مەسكالامدۋگ، ال ەكىنشىسىندە پۋابي ەسىمدى اقسۇيەك ايەل جەرلەنگەن. پۋابي جەراستى كۇمبەزدى قابىرىندە اعاش توسەكتە شالقالاي جاتىر. ول كوگىلدىر لازۋريت مونشاقتارمەن بەزەندىرىلگەن شاپان جانە التىن جاپىراقتار مەن گۇلدەستەلەردەن جاسالعان سالتاناتتى باس كيىم كيگەن. سونىمەن قاتار، بۇل جەردەن ەرەكشە شەبەرلىكپەن جاسالعان ارفالار تابىلعان، ولاردىڭ رەزوناتورلارىنا لازۋريت ساقالدى التىن نە كۇمىستەن جاسالعان بۇقانىڭ باستارى تاعىلعان» دەگەن جازباسىنان اڭعارامىز.

تانىمال عالىم ءابىلحان ءابىلاسان دا ءوز زەرتتەۋلەرىندە: «ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى قىشقا جازىلعان سىنا جازۋلى „ەنمەركەر جانە اراتتىڭ ۇلى ابىزى» دەيتىن پوەمادا «لازۋريت» تۋرالى ايتىلىپتى. شۋمەرلىك ۋرۋك قالاسىنىڭ ءامىرشىسى ەنمەكەر اراتتا ءبىر تاۋلى ولكەدەگى ەلدىڭ بيلەۋشىسىنە التىن، كۇمىس، قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن «لازۋريت» جىبەرۋىن تالاپ ەتىپ، جاۋشى اتتاندىرعان كورىنەدى. پوەمادا «لازۋريت كەسەكتەرى»، «جارتاستاردان الىنعان لازۋريت» دەگەن سوزدەر بار ەكەن. زەرتتەۋشىلەر جاۋشى جونەلگەن باعىتتى نىساناعا الا وتىرىپ «اراتتى» بۇگىنگى باداحشان بولۋى مۇمكىن دەپ وتىر» دەپ جازادى. وسىدان-اق ءبىر كەزدەرى لازۋريت «اسىل تاستار» قاتارىنا جاتقىزىلعانىنا، قۇندى زات سانالعانىنا كوز جەتكىزەمىز.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرداۋلەت الداشيەۆ: عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، «سامارقان» جانە ونىڭ ەجەلگى اتى «ماراكاندا» دەگەن اتاۋلار وسى قاستەرلى تاس (لازۋريت - رەد.) اتاۋىنا بايلانىستى شىققان. ولاي بولسا، سامارقاننىڭ كوك تاسى دەگەندى ءبىز سامارقان قالاسىنىڭ اتاۋىمەن بايلانىستىرا قاراعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. پارسى تىلىندە «كان» قازىرگى «كەن» دەگەندى بىلدىرەتىندىگى «پارسىشا-ورىسشا سوزدىكتە» (م، 1959) تالدانىپ جازىلادى. سوندا سامارقانىڭىز «سامارگدا» (اسىل تاس) كەنىنە سايكەس كەلەدى» دەگەن پىكىر ايتادى. وسى دەرەكتەردى قورىتا كەلگەندە ءبىر كەزدەرى «سامارقاندا لازۋريت وندىرەتىن كەن ورىندارى بولعان، ال كوكتەمدە سول كەندەردەگى جۇمىس جانداناتىن»، ياعني «سامارقاننىڭ كوك تاسى ءجىبيتىن» دەگەن ءتۇيىن شىعادى.

بۇل نۇسقانى باسشىلىققا الار بولساق، «ءجىبيتىن»، «ەريتىن» سوزدەرى الدىڭعى نۇسقاداعىداي كەشىرۋ، مەيىرىم تانىتۋدى مەڭزەيتىن اۋىسپالى ماعىنادا ەمەس، تۋرا ماعىناسىندا قولدانىلعان بولىپ شىعادى. سەبەبى ەرتەدە «كوك تاستى» الۋ ءۇشىن ونىڭ رۋداسىن وتقا قىزدىرىپ، كەيىن ۇستىنە سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرەتىن بولعان. سول كەزدە كەن تاس بىت-شىت بولىپ جارىلىپ كەتەدى دە، قۇرامىنداعى لازۋريتتەر بولەك ءبولىنىپ شىعادى. وسىلايشا كوك تاس شىن مانىندە ەرىپ كەتەدى.

كەيدە ۇعىمدار مەن تىركەستەردىڭ شىعۋ توركىنىنە قاراعاندا، سول ساتتەگى قولدانىستاعى ماعىناسى الدەقايدا مازمۇندى بولىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى - وسى «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەريتىن كۇن» ءسوزى. ونىڭ قاي كەزدە، قانداي جاعدايعا بايلانىستى قالىپتاسقانى اسا ءبىر ماڭىزدى دا ەمەس. باستىسى - وسى ءسوزدى ەستىگەندە حالىقتىڭ ساناسىنا ءالى كۇنگە دەيىن «بار اۋىرتپالىق ارتتا قالدى» دەگەن سيگنال كەلەتىنىندە؛ «تاستىڭ ءوزى ءجىبىپ جاتىر، سەنىڭ جۇرەگىڭ تاستان دا قاتتى ما ەدى؟» دەپ كەشىرىسەتىنىندە؛ وسى سوزدەن سوڭ ادامداردىڭ كوڭىلى كوكتەمدەي جادىراپ، ارقاسىن كەڭگە سالاتىنىندا!

ايتا كەتەلىك بيىل قازاقستاندا ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تويلانىپ جۇرگەنىنە 37 جىل بولادى.

اۆتور

ەربول جانات

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى