سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان ادام ءوز ويىن باسقارىپ، رەتتەي الادى - زەرتتەۋ
زەرتتەۋ ناتيجەسى فيزيكالىق بەلسەندىلىك مەتاكوگنيتيۆتىك قابىلەتپەن ەڭ تىعىز بايلانىسقان فاكتور ەكەنىن كورسەتتى.
وي باسقارۋ قابىلەتى - مەتاكوگنيتيۆتىك قابىلەت ءومىر سالتىمەن تىعىز بايلانىستى. PLOS One عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانعان جاڭا زەرتتەۋ بۇل قابىلەتتەردىڭ فيزيكالىق بەلسەندىلىككە، دۇرىس تاماقتانۋعا جانە ۇيقى ساپاسىنا بايلانىستى بولاتىنىن كورسەتتى.
مەتاكوگنيتيۆتىك قابىلەت دەگەنىمىز - ادامنىڭ ءوز ويلاۋ پروتسەستەرىن باقىلاپ، رەتتەي الۋ مۇمكىندىگى. مىسالى، ماسەلەنى شەشكەندە قانداي ستراتەگيا قولدانۋ كەرەكتىگىن ءبىلۋ، تاپسىرما ورىنداۋ بارىسىندا ىلگەرىلەۋدى باقىلاۋ جانە ەگەر ءبىر ءادىس ناتيجە بەرمەسە، جوسپارىن وزگەرتۋ سياقتى ارەكەتتەر وسى قابىلەتكە جاتادى.
بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەر فيزيكالىق بەلسەندىلىك، دۇرىس ۇيقى مەن تاماقتانۋ ادامنىڭ جادىسى مەن زەيىنىنە اسەر ەتەتىنىن كورسەتكەن. الايدا بۇل ادەتتەردىڭ مەتاكوگنيتيۆتى قابىلەتكە قالاي اسەر ەتەتىنى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن بولاتىن.
بريتانياداعى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كينەزيولوگيا مەكتەبىنىڭ پوستدوكتورانتى، زەرتتەۋ اۆتورى گ. كايل گۋدەرحەم:
«ءبىز ءومىر سالتىنىڭ كوگنيتيۆتى فۋنكتسياعا اسەر ەتەتىنىن بۇرىننان بىلەمىز. ءبىراق بۇل ادەتتەر ءبىزدىڭ تانىمدىق رەسۋرستارىمىزدى باقىلاۋ جانە رەتتەۋ قابىلەتىمىزگە قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى بەلگىسىز ەدى. ال مەتاكوگنيتيۆتى قابىلەت - وسى پروتسەستەردى يكەمدى تۇردە باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قابىلەت»، - دەيدى.
جاسوسپىرىمدەر كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەردىڭ شارىقتاۋ شەگىندە بولعانىمەن، ولاردىڭ ءوز ويلاۋ پروتسەستەرىن قانشالىقتى ءتيىمدى جوسپارلاپ، باقىلاپ جانە وزگەرتە الاتىنى ءومىر سالتىنا بايلانىستى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بۇل كەزەڭدە قالىپتاساتىن ادەتتەر ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى اقىل-وي جانە فيزيكالىق ساۋلىعىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال.
زەرتتەۋشىلەر كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1702 جانە 564 ستۋدەنتىنەن تۇراتىن ەكى ۇلگىمەن ونلاين ساۋالنامالار جۇرگىزىپ، ولاردىڭ فيزيكالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىن، تاماقتانۋ سالتىن، ۇيقى ساپاسىن، كۇيزەلىس دەڭگەيىن جانە مەتاكوگنيتيۆتى فۋنكتسيالارىن باعالادى. زەرتتەۋ ناتيجەسى فيزيكالىق بەلسەندىلىكتىڭ مەتاكوگنيتيۆتى قابىلەتپەن ەڭ تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى. جاتتىعۋ جاساعان ستۋدەنتتەر ءوز ويلاۋىن جاقسى تۇسىنەتىنىن جانە ءتيىمدى ستراتەگيالاردى قولداناتىنىن ايتقان. اسىرەسە تاپسىرمانى باستار الدىندا نەمەسە اياقتاعاننان كەيىنگى جوسپارلاۋ جانە باعالاۋ قابىلەتتەرى جاقسى دامىعانى بايقالدى.
ال ديەتا، كەرىسىنشە، تاپسىرما ورىندالىپ جاتقان ساتتەگى زەيىن مەن ءوز-ءوزىن باقىلاۋعا كوبىرەك اسەر ەتكەنى انىقتالدى. ياعني دۇرىس تاماقتاناتىن ستۋدەنتتەر ويلاۋ پروتسەسىن ناقتى سول ساتتە جاقسىراق رەتتەي الادى.
ۇيقى بولسا، مەتاكوگنيتيۆتى ۋايىممەن بايلانىستى بولدى. دۇرىس ۇيىقتامايتىن قاتىسۋشىلار ءوز ويلارىنا قاتىستى سەنىمسىزدىك، مازاسىزدىق سەزىمدەرىن ءجيى باستان وتكەرگەن. الايدا بۇل ۇيقى ساپاسىنىڭ جوسپارلاۋ نەمەسە تاپسىرمانى ورىنداۋ قابىلەتىنە تىكەلەي اسەرى بايقالماعان.
«بۇل ناتيجەلەر كوگنيتيۆتى فۋنكتسيا مەن ءومىر سالتى اراسىنداعى كۇردەلى بايلانىستى ناقتىلايدى. ءاربىر ادەت ءتۇرى ءارتۇرلى مەتاكوگنيتيۆتى قابىلەتكە اسەر ەتەدى. وسى ارقىلى ناقتى ماقساتقا باعىتتالعان ارالاسۋلاردى جاساۋعا بولادى»، - دەدى گۋدەرحەم.
دەگەنمەن، زەرتتەۋدىڭ كەيبىر كەم-كەتىگى دە بار. بىرىنشىدەن، سەبەپ-سالدار بايلانىسىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني جاقسى كوگنيتيۆتى قابىلەتتەردىڭ ءوزى دەنساۋلىققا پايدالى ادەتتەرگە ىقپال ەتۋى دە مۇمكىن. ەكىنشىدەن، بارلىق مالىمەتتەر ستۋدەنتتەردىڭ ءوز باعاسىنا نەگىزدەلگەن، بۇل كەيدە وبەكتيۆتى كورسەتكىشتەردەن اۋىتقۋى مۇمكىن.
