ساكەن سەيفۋلليننىڭ «اقان سەرى» ولەڭىندەگى قىزىق ەكى دەرەك

قاراپايىم وقىرمانعا ۇساق-تۇيەك رەتىندە كورىنسە دە، عىلىم ءۇشىن وسىنداي ازعانتاي اقپاراتتار ۇلكەن ءبىر جاڭالىققا جول اشۋى مۇمكىن. وسى ماقالانى جازعانىمىزدىڭ سەبەبى دە سول.

بيىل - اقىن، مەملەكەت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ تۋعانىنا 130 جىل. وسىعان وراي وقىرماندارعا ءبىر دۇنيە ۇسىنساق دەپ جۇرگەنىمىزگە كوپ بولدى. دەگەنمەن ساكەننىڭ كوپشىلىك بىلەتىن «تاۋ ىشىندە» نەمەسە «كوكشەتاۋ» اندەرى جايلى قايتا بايانداپ، باسقالاردى قايتالاعىمىز كەلمەدى. سوندىقتان تىڭ مالىمەت ىزدەپ جۇرگەن ەدىك. ءارى تاپقانداي بولدىق.

«سەنساتسيا» دەپ اتويلاماساق تا، قالىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم ولەڭدەرىنە كەزىكتىك. بۇل ولەڭدەر 2004 -جىلى جارىق كورگەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىندا جاريالانعان. قىزىققانىمىز 2-تومدا باسىلىپتى. اقىن ارقانىڭ ماڭدايالدى تۇلعالارىنا جەكە- جەكە ولەڭ ارناعان ەكەن. ءبىرجان سال، اقان سەرى، ۇكىلى ىبىراي، بالۋان شولاق، قاجىمۇقان سىندى ونەر يەلەرىنە ونداعان شۋماق جىر جازىپ كەتكەن.

ءبىزدىڭ نازار اۋدارعانىمىز - «اقان سەرى» دەگەن اتپەن جاريالانعان جىر شۋماقتارى. الدىمەن وقىپ كورەيىك:

...تاعى دا ۇزدىك شىققان ودان بەرى،

زارلانعان «سىرلى مىنەز» اقان سەرى.

زارلى انمەن، كوركەم كۇيمەن، سىرلى ولەڭمەن،

شارىقتاپ ورلەپ كوككە شىققان شەرى.

انىنەن ءيسىنىپ جۇرت تاڭ بولاتىن،

«تۇسكەن دەپ ءانىن تىڭداپ كوكتەن پەرى».

جاتقا الىپ قىز-بوزبالا قۇمارلانىپ،

جايىلعان سارىارقاعا «قۇلاگەرى».

قۇبىلعان ءانى كوركەم گاۋھار ءتۇرلى،

كۇيلەگەن نازىك سەزىم «جۇمباق» جىرلى.

ماحاببات، قاسىرەتىن كۇي عىپ شەرتكەن،

اندەرى، ولەڭدەرى نازىك سىرلى.

ىرعالتىپ شىرقاعاندا كوركەم ءانىن،

كەلتىرىپ نازىك ناقىس ءاننىڭ ءسانىن.

اندەرى «سىرىمبەت» پەن «ءۇش توتى قۇس»،

ەلتىتكەن تىڭداۋشىنىڭ جان مەن ءتانىن.

شىرقايدى اقان ءانىن وي مەن قىردا،

جايىلعان قازاق تۇگىل، قىر مەن سىرعا.

اقاننىڭ «سىرىمبەتىن» باشقۇرت قىزى،

ىرعالتقان ماسكەۋدە ۇلكەن تەاتردا.

ماسكەۋگە كورنەككە جۇرت بارىسقاندا،

ءار جاقتىڭ بار ونەرى جارىسقاندا.

ءار ەلدىڭ انشىلەرى تەاتردا،

اندەرىن كوپ الدىندا سالىسقاندا.

كوپشىلىك تالاي انگە ونشا باقپاي،

وتىرعان تالاي ءاننىڭ ءبىرى جاقپاي.

سالعاندا اقان ءانىن باشقۇرت قىزى،

الەۋمەت تىڭداي قالعان كىرپىك قاقپاي.

سول سىندا اقان ءانى پار ىزدەدى...

كولدەگى اققۋ ءانى ءتارىزدى ەدى.

اقاننىڭ «ءۇش توتى» مەن «سىرىمبەتىن»،

تاڭعالعان ەستىگەندە پاريجدە دە.

ءبىز اقىن دا، سىنشى دا ەمەسپىز. ولەڭنىڭ قۇرىلىمى مەن ىشكى سيپاتى جايلى ەشتەڭە ايتا المايمىز. ونداي كەرەك تە ەمەس. ءبىزدىڭ بۇل جەردە نازار اۋدارعانىمىز - باسقا جايت. ناقتىراق ايتساق، ەكى دەتال (ەكى تۇسى).

الدىمەن، بەسىنشى شۋماققا نازار سالايىق. ساكەن بىلاي دەيدى: «اقاننىڭ «سىرىمبەتىن» باشقۇرت قىزى، ىرعالتقان ماسكەۋدە ۇلكەن تەاتردا». جانە جەتىنشى شۋماقتا تاعى قايتالايدى: «سالعاندا اقان ءانىن باشقۇرت قىزى…». ەندى كەڭىنەن تارقاتايىق.

ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قازاقستاننان تىس تۇراتىن ادام قازاق ءانىن ايتسا «ويحويلاپ» شىعامىز. الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ، «جارايسىڭ» دەگەنگە باسامىز. ساكەن ەكى شۋماقتا اقان سەرىنىڭ «سىرىمبەتىن» باسقا ۇلت وكىلى ماسكەۋدە ايتقان دەيدى. ءتۇبىمىز تۇرىك دەسەك تە، بوتەن جۇرت، وزگە ەل وكىلى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان زەر سالعانىمىز ورىندى دەپ سانايمىز.

«قاشان ايتتى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابۋ قيىن ەمەس. 1936 -جىلى ماسكەۋدە قازاقستان ونەر مەن مادەنيەتى كۇندەرىنىڭ ونكۇندىگى وتكەن. ولەڭدە جازىلعان ۇلكەن تەاتردا. ساكەن دە دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولعانى بارلىعىمىزعا ايان. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، باشقۇرت قىزىنىڭ ءان ايتقانى ءدال وسى ۋاقىت بولۋى كەرەك. ال ءوتىنىش جاساعان ا. زاتايەۆيچ بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى 1923 -جىلى ماسكەۋدە العاش كونسەرت ۇيىمداستىرعاندا ورىستىڭ، بەلورۋستىڭ نەبىر مىقتى انشىلەرىنە قازاقشا ءان سالدىرعان وسى زاتايەۆيچ بولاتىن.

وكىنىشكە قاراي باشقۇرت قىزىنىڭ ەسىمى بەلگىسىز. ءبىرقاتار مۇراعاتتىق قۇجاتتاردان ىزدەپ تىرىسقانىمىزبەن الدىمىزدان شىقپادى. دەسە دە وسى تاقىرىپتىڭ ارتىنا ءتۇسىپ، ىزدەگەن جان انىق-قانىعىنا جەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

جالپى ساكەن ءان مەن كۇيدى وتە جاقسى كورگەن ازامات ەدى. ونى كوپتەگەن كوزكورگەن ەستەلىكتەن وقي الامىز. مىسالعا، ەلۋباي ءومىرزاقوۆتىڭ ساكەن سەيفۋللينگە ارنالعان كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 12-تومىندا مىناداي ءۇزىندى وقۋعا بولادى.

ەلۋباي ءومىرزاقوۆ: «ساكەن اعامەن وتكىزگەن ءبىر ءتۇن ءالى ەسىمدە. جازدىڭ ءبىر سامالدى كەشىندە ءبىز تەرەزەنى اشىپ تاستاپ، ءان شىرقاپ اقىن اعا تورىندە وتىرعانبىز. كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆ پەن مەنى ساكەن قوناققا شاقىرعان ەدى. بىزبەن بىرگە مەنىڭ ينستيتۋتتاعى ۇستازىم مولداعالي جولدىبايەۆ تا بولدى. ساكەن: «مولدەكە، ءسىز تەاترعا كوپ بارا بەرمەيسىز، شاكىرتىڭىزدى تىڭداپ كورىڭىز» دەپ ماعان الدىمەن سۇيىكتى «سارىارقاسىن» ايتقىزعان ەدى. اياڭشىل اق بوز اتپەن ايلى تۇندە سىلاڭداتىپ كەلە جاتقان جاس جىگىتتىڭ تاۋ كۇڭىرەنتە سالعان ماحاببات ءانى ساكەن اعانىڭ سۇلۋ كەسكىنىنە سۇيكىمدى كۇلكى ۇيالاتاتىن. وزىنە عانا جاراستى كۇلكى بار ەدى. ابەكەڭ «سارىجايلاۋ» مەن «سىلقىلداقتى» تارتقاندا، «كوكەيكەستىگە» باسقاندا كوڭىلى قاتتى تولقىپ ءۇنسىز وتىرىپ قالاتىن. «كۇي تورەسى وسى-اۋ، وسى عوي» دەي بەرەتىن، - دەپ جازادى.

قۇرمەتتى وقىرمان، ەندى اۋەلگى ايتپاق اڭگىمەمىزدەن الشاقتاپ كەتپەي، ساكەن سەيفۋلليننىڭ «اقان سەرى» ولەڭىنە ورالايىق. بىزگە تاعى قىزىعى بار ەڭ سوڭعى ەكى جولى: «اقاننىڭ ءۇش توتى مەن سىرىمبەتىن، تاڭعالعان ەستىگەندە پاريجدە دە» دەگەن جەرى. بۇل جەردە امىرەنىڭ پاريجگە بارىپ، ءان ايتقانىنا مەڭزەپ تۇرعانى انىق. امىرە تانۋ عىلىمىندا ءانشىنىڭ پاريجدە ايتتى دەگەن اندەرىنىڭ ءتىزىمى بەلگىلى. ىشىندە بۇل ەكى ءان جوق. ساكەن دە ويىنان قوسىپ، ۇيقاس ءۇشىن جازا سالماعانى انىق. پاريجدەن كەلگەندە امىرەنىڭ ءوز اۋىزىنان «ءۇش توتى مەن سىرىمبەتتى پاريجدە ايتتىم» دەگەندى ەستۋى ابدەن مۇمكىن.

قاراپايىم وقىرمانعا ۇساق-تۇيەك رەتىندە كورىنسە دە، عىلىم ءۇشىن وسىنداي ازعانتاي اقپاراتتار ۇلكەن ءبىر جاڭالىققا جول اشۋى مۇمكىن. وسى ماقالانى جازعانىمىزدىڭ سەبەبى دە سول. جانە دە بولاشاق زەرتتەۋشىلەرگە پوەزيا دا دەرەككوز رەتىندە قولدانىلىپ، قىزىق مالىمەتتەردى تابۋعا بولاتىنىن كورسەتپەك نيەتىمىز بار ەدى.

رۇستەم نۇركەنوۆ، ونەر زەرتتەۋشىسى

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى