ساۋدا سوعىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى: دۇنيەجۇزىلىك ۇيىم نە شەشە الادى
جىل باسىندا ا ق ش پرەزيدەنتى اتانعان دونالد ترامپ «امەريكالىقتاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن» دەگەن جەلەۋمەن ءبىرقاتار وزگەرىستەرگە باستاماشى بولىپ وتىر. كەيبىر شەشىمدەرى الەمدىك قاۋىمداستىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
سونىڭ ءبىرى – 4-اقپاننان باستاپ ا ق ش- تىڭ كانادا، مەكسيكا جانە قىتايدان كەلەتىن تاۋارلارعا باج سالىعىن ەنگىزۋى. بۇل تاريفتەر جاھاندىق ساۋداعا قالاي اسەر ەتەدى، ءبىرجاقتى شەشىمنىڭ اۋقىمى ارتا بەرۋى مۇمكىن بە؟ Kazinform ءتىلشىسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالداۋ جاساپ كوردى.
قىتاي قارسى ارەكەتكە كوشتى
سونىمەن، جاڭا جىلدىڭ ەكىنشى ايى باستالا سالا ا ق ش بيلىگى كورشىلەرىنە دە، الىستاعى الپاۋىتتارعا دا شۇيلىگە باستادى. كانادا مەن مەكسيكادان كەلەتىن تاۋارلارعا 25 پايىز، قىتايلىق ونىمدەرگە 10 پايىز باج سالىعىن سالماق بولعان.
بۇدان كەيىن اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى جاۋاپسىز قالعان جوق. قارسى تاريفتەر ەنگىزىپ، ا ق ش- تىڭ ساۋدا ساياساتىنا قارسى تۇراتىندارىن جەتكىزگەن. دەگەنمەن كوپ ۇزاماي-اق ا ق ش پرەزيدەنتى مەكسيكا مەن كانادادان كەلەتىن تاۋارلارعا جاڭا باج سالىعىن ەنگىزۋدى 30 كۇنگە شەگەرگەنى ءمالىم بولدى. ەسەسىنە مەكسيكا بيلىگى ا ق ش تالاپ ەتكەندەي ەسىرتكى ترافيگىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن سولتۇستىكتەگى شەكاراسىنا 10 مىڭ سارباز جىبەرىپ، كۇزەتتى كۇشەيتەدى. كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋدو دا شەكاراداعى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە ۋادە بەرگەن. الداعى ۋاقىتتا بۇل ەلدەر باج سالىعى تاقىرىبىن قايتادان تالقىلايتىنى داۋسىز.
ايتسە دە قوس كورشىسىنە جەڭىلدىك جاساي باستاعان امەريكا قىتايلىق تاۋارلارعا ەنگىزگەن 10 پايىزدىق جاڭا باج سالىعىن الىپ تاستاۋعا اسىقپايتىن سەكىلدى. بۇل تۇستا بەيجىڭ دەرەۋ جاۋاپ قايتاردى، ا ق ش- تان يمپورتتالاتىن كومىر مەن سۇيىتىلعان گازعا 15 پايىز، مۇناي مەن باسقا دا امەريكالىق تاۋارلارعا، سونىڭ ىشىندە اۆتوموبيلدەرگە، اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا 10 پايىزدىق باج سالىعىن ەنگىزدى.
جاڭا تاريفتەردى ەنگىزۋدىڭ ءبىر سىرى قىرۋار ا ق شادا جاتىر، سەبەبى ا ق ش اتالعان ءۇش ەلدەن كوپ تاۋار يمپورتتاپ، وزدەرى ءبىرشاما از ەكسپورت جاساعان. مىسالى، 2024-جىلى ا ق ش پەن قىتايدىڭ تاۋار اينالىمى 688,28 ميلليارد دوللاردى قۇراعان، ءبىراق يمپورت پەن ەكسپورتتا تەڭسىزدىك بار. جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ 524,66 ميلليارد دوللارى قىتاي ەكسپورتىنىڭ ەنشىسىندە، ال ا ق ش ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى 3 ەسەدەن استام از - 163,62 ميلليارد دوللار.
2023-جىلى كانادا امەريكاعا 439 ميلليارد دوللاردىڭ تاۋارىن جونەلتسە، ا ق ش 277 ميلليارد دوللارمەن شەكتەلگەن. تاعى ءبىر كورشى مەكسيكا 472 ميلليارد دوللار ەكسپورت جاساپ جاتقاندا، ا ق ش- تىڭ جونەلتكەن تاۋارلار ۇلەسى تاعى از بولعان - 255 ميلليارد دوللار.
قىتاي بيلىگى ا ق ش- تىڭ جاڭا ساۋدا ساياساتىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (د س ۇ) ارەناسىندا تالقىلاعىسى كەلەدى. بەيجىڭنىڭ ۇستامىنشا، ا ق ش ءبىرجاقتى شەشىم قابىلداۋ ارقىلى جاھاندىق ساۋداعا كەدەرگى كەلتىرۋدە. Kpler SAS كومپانياسىنىڭ جاھاندىق شيكىزات نارىقتارى جونىندەگى جەتەكشى كەڭەسشىسى ورا لازيچتىڭ ايتۋىنشا، ەڭ الدىمەن ا ق ش دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت.
- جالپى، ا ق ش - الەمدەگى ساۋدا كەلىسىمدەرىنىڭ تەڭگەرىمىن ۇستاپ تۇرۋشى. سوندىقتان ا ق ش- تىڭ باج سالىعى ماسەلەسىنە دسۇ ارالاسىپ، ءوزىن «جاساعان» ەلدى رەتتەيدى دەۋ وتە كۇردەلى. ارينە، زاڭ تۇرعىسىنان ۇيىم ۇسىنىس ايتا الادى، الايدا قىسىم جاساي المايدى. تەك ا ق ش- تىڭ كەلىسىمدەردەگى مىندەتتەردى ورىنداماي جاتقانىن بارشاعا كورسەتەدى. ەگەر ا ق ش ۇيىمنان شىعۋدى قالاسا، وندا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ويتكەنى امەريكا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋشى ەل. دونالد ترامپقا ءدال وسى ۇيىمداردى قارجىلاندىرىپ وتىرۋ ۇنامايدى، - دەيدى ساراپشى.
تاريفتەر ا ق ش- تىڭ وزىنە دە پايدا اكەلمەيدى
قانشا جەردەن قۋاتتى دەرجاۆالار بولسا دا، امەريكا دا، قىتاي دا جەكە ەل رەتىندە وقشاۋلانىپ ءومىر سۇرە المايتىنى انىق. ساۋدا سەرىكتەستەرى مەن تەڭگەرىم ۇستاپ وتىرۋشىلار قاجەت. جالپى، جاڭا تاريفتەرگە بايلانىستى ساۋال كوپ: قانشالىقتى رەزونانس تۋدىرادى، ديستريبيۋتورلارعا، ريتەيلەرلەرگە، ساتىپ الۋشى مەن ساتۋشى تاراپتارعا اسەر ەتە مە؟
- قازىر دۇنيەجۇزىندەگى بەدەلدى اناليتيكالىق ورتالىقتار جاڭا رەجيمنىڭ ۋاقىتشا بولاتىنىن بولجاپ وتىر. مەيلى، تاريفتەردى الىپ تاستاماۋى مۇمكىن، ءبىراق باستاپقىدا ايتىلعانداي اۋقىمدى بولمايدى.
ا ق ش- تىڭ كورشىلەرىمەن مۇنداي قارىم-قاتىناس ورناتۋى جاعىمسىز جاعداي، كانادا مەن مەكسيكا ونىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرى سانالادى. امەريكا مۇناي مەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ تورتتەن ءبىرىن كانادادان الادى، ويتكەنى ەلىنىڭ جارتىسى سولتۇستىك بولىكتە. تۇتىنىپ وتىرعان تاۋارلارى، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەكسيكادان كەلەدى. سوندىقتان تاريفتەر كورشى ەلدەرگە عانا ەمەس، ا ق ش- تىڭ وزىنە دە كەرى اسەر ەتەدى. تاۋارلاردىڭ باعاسى ءوسىپ، قىمباتشىلىق تۋادى، - دەيدى ورا لازيچ.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، ينفلياتسيا قارقىنى ا ق ش- تا دا جوعارى، ال ترامپ ونى توقتاتۋعا ۋادە ەتكەن. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 9 پايىزدان اسۋدا. بۇل كەدەيلىكتىڭ وسكەنىن بىلدىرەدى. ايتپەسە امەريكادا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4-5 پايىزدان اسپايتىن. ا ق ش- تا پرەزيدەنتتىڭ جۇمىسىن العاشقى 90-100 كۇن ارقىلى باعالايدى. ەگەر وسى ارالىقتا نارازىلىق تۋسا، پرەزيدەنت كوپ باستامالارىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان دونالد ترامپتىڭ تاريفتەرگە قاتىستى شەشىمى بارىنەن بۇرىن كورشىلەرىمەن قارىم- قاتىناسىن بۇزىپ جاتىر.
ايتپاقشى، ا ق ش پرەزيدەنتى اپتا باسىندا BBC ارناسىنا تاريفتەرگە بايلانىستى قىسقاشا پىكىر ايتىپ، جاڭا باج سالىقتارى ەۋروپالىق وداق پەن ۇلىبريتانياعا دا ەنگىزىلەتىنىن جەتكىزگەن. كارى قۇرلىق ەلدەرى ترامپ مالىمدەمەسىن جايسىز جاعداي رەتىندە قابىلداپ وتىر. سەبەبى بۇعان دەيىن قارىم- قاتىناسى جاقسى ەلدەردىڭ اراسىنا جىك ءتۇسۋى مۇمكىن. ورا لازيچتىڭ ايتۋىنشا، ەگەر ا ق ش راسىمەن ەۋروپالىق وداق پەن ۇلى بريتانياعا تاريفتەر ەنگىزەتىن بولسا، جاھاندا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولۋى عاجاپ ەمەس.
- ساۋدا تۇرعىسىنان العاندا ا ق ش قازىر قىتايمەن قاتار، ەۋروپالىق وداققا، ۇلى بريتانياعا دا تاريفتەردى وسىرمەك نيەتتە. ءبىراق اتالعان ءىرى ايماقتار ا ق ش- قا قاتتى تاۋەلدى ەمەس. سول سەبەپتى تاريفتەردى كوتەرۋ ارەكەتىن ولار دا قايتالايدى. ءتىپتى، ساۋدا ماسەلەسىندە ا ق ش- تان بەيتاراپ بولۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى مۇمكىن. الەمدە ەنەرگيا كوپ، ەۋروپالىق وداق قالاسا يراننان، ليۆيادان، ۆەنەسۋەلادان سانكسيالاردى الىپ تاستاپ، جاڭا كەلىسىمدەرگە بارۋدى ويلاستىرادى. بۇنىڭ ءبارى ا ق ش- قا قيىندىق تۋدىراتىنى ءسوزسىز، - دەدى ساراپشى.
ال قىتاي قالاعان ەلىنە تاۋار ساتا الادى. بۇل ەل جوسپارلى جولمەن رەتتەلۋگە بەيىم، كەي فابريكالاردى جابا سالادى جانە ونىڭ زيانىن دا سەزبەيدى. شىندىعىندا قىتاي قازىر دە بارلىق زاۋىتتارىن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەتىپ جاتقان جوق. ا ق ش پرەزيدەنتىنىڭ 4 جىلدىق مەرزىمىنىڭ بىتكەنىن كۇتۋ نەمەسە جارتى جىل باقىلاي تۇرۋ، جاعداي رەتتەلگەنىن توسۋ قىتايعا قيىن ەمەس. قىتاي - قازىر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى، 2025-جىلدان باستاپ بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ا ق ش- تان اسىپ ءتۇستى دەپ ايتۋعا بولادى. تەحنولوگيالارى وزىق، تۇتىنۋ ونىمدەرى، اۆتوكولىكتەرى، جانارمايى، ساتىپ الۋ قابىلەتى - ءبارى الدا كەلەدى. ازياداعى ءوسىم پروتسەسى قازىر باتىس ەلدەرىنە قاراعاندا بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر.
- كانادا مەن مەكسيكاعا ا ق ش- تان وقشاۋلانۋ قيىن، ويتكەنى ولار كورشى، سوندىقتان قيىن بولادى. قايتادان كەلىسىمدەر جاساپ، باسقا نارىقتاردى ىزدەيدى نەمەسە تاريفتەرگە كوندىگەدى. ءبىراق بيزنەسمەندەرگە، جەلىلەرگە اۋىرتپالىق تۇسەدى. ادەتتە رەسمي جولدار قيىنداعان كەزدە كولەڭكەلى نارىقتىڭ ۇلەسى وسەدى. مەنىڭ ويىمشا، ءسوزسىز الىپساتارلار پايدا بولادى. بۇل حالىققا دا، ەلدەر اراسىنداعى بايلانىسقا دا جاقسىلىق اكەلمەيدى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز وسىنداي ۋاقىتتا جاي عانا باقىلاپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز، - دەپ تۇيىندەدى ورا لازيچ.
ا ق ش- تىڭ جاڭا باج سالىقتارى قازاقستانعا تىكەلەي اسەر ەتە قويۋى ەكىتالاي، الايدا جاناما جولمەن كەيبىر تاۋاردىڭ باعالارىنان، قولجەتىمسىزدىگىنەن كورىنۋى مۇمكىن ەكەن.
باج سالىعىنىڭ پوپۋليستىك سيپاتى بار ما؟
Xander Group كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەسكەندىر اقىلبايەۆتىڭ ويىنشا، ا ق ش- تىڭ كانادا، مەكسيكا جانە قىتايدان اكەلىنەتىن تاۋارلارعا جاڭا كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزۋى جاھاندىق ساۋدانىڭ شيەلەنىستەرىن كۇشەيتىپ، حالىقارالىق جەتكىزۋ تىزبەگىن وزگەرتەدى.
- ساياسي تۇرعىدان بۇل قادام ۆاشينگتوننىڭ جاقىن سەرىكتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسىن ناشارلاتادى. ەندى ا ق ش- تىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەستەرى - كانادا مەن مەكسيكا بۇل ارەكەتكە اسيممەتريالىق جاۋاپ قايتارۋى مۇمكىن، مىسالى، «USMCA Agreement» كەلىسىمىنىڭ شارتتارىن قايتا قاراپ، امەريكالىق تاۋارلارعا باعىتتالعان ارنايى باج سالىعىن ەنگىزەدى.
ال قىتاي كەشەندى شارالاردى قولعا الۋى ىقتيمال: باج سالىعىن ەنگىزۋدەن باستاپ، ا ق ش- تىڭ تەحنولوگيالىق سەكتورى مەن قورعانىس ونەركاسىبى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىنىڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويۋعا دەيىن. سونىمەن قاتار قىتاي بالامالى نارىقتاردى دامىتۋدى جالعاستىرىپ، بريكس، افريكا وداعى سەكىلدى ۇيىمدارمەن بايلانىسىن نىعايتادى، - دەيدى ساراپشى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا باج سالىعى امەريكالىق تۇتىنۋشىلار مەن بيزنەس ءۇشىن باعانىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. يمپورتقا تاۋەلدى كومپانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەيدى. دەگەنمەن بۇل جاعداي قازاقستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن جاڭا ساۋدا مۇمكىندىكتەرىن اشۋى كامىل. اسىرەسە، قىتاي، ءۇندىستان جانە اسەان ەلدەرى جەتكىزىلىمدەرىن ءارتاراپتاندىرۋدى جەدەلدەتىپ، ينۆەستيتسيالارىن ورتالىق ازيا سياقتى بالامالى نارىقتارعا قايتا باعىتتاسا، بۇل ايماق ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتار اكەلۋى مۇمكىن.
اقىلبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، باج سالىعى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە پوپۋليستىك سيپاتقا يە، سەبەبى ول نەگىزىنەن ا ق ش- تىڭ ىشكى اۋديتورياسىنا باعىتتالعان. ونەركاسىپتىك سەكتور مەن جۇمىسشى تاپتى قولداۋ - ترامپتىڭ ەلەكتورالدىق ستراتەگياسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
- الايدا ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى تيىمدىلىگى ەكىۇشتى - 2017-2020-جىلدارداعى ساۋدا قاقتىعىستارى ءوندىرىستى جاپپاي ا ق ش- قا ورالتپادى، كەرىسىنشە، كەيبىر ەكسپورتتىق سالالاردا جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا سەبەپ بولدى. ەكىنشى جاعىنان، ۆاشينگتون قىتايدى ەكونوميكالىق تۇرعىدا تەجەۋ ساياساتىن جالعاستىرۋدا، كەدەندىك تاريفتەردى قىتايدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق سەكتورىنا قىسىم كورسەتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى. بۇعان Huawei كومپانياسىنا سالىنعان سانكتسيالار مەن قىتايلىق DeepSeek كومپانياسىنىڭ جاڭا جاساندى ينتەللەكت الگوريتمىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىعى مىسال بولا الادى، - دەدى ساراپشى.
حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان العاندا، ءبىرجاقتى ەنگىزىلگەن باج سالىعى د س ۇ قاعيداتتارىن، اسىرەسە «الالاماۋ قاعيداتى» مەن «ەڭ قولايلى رەجيم» پرينتسيپتەرىن بۇزادى. باج سالىعى ىشكى نارىقتى ۋاقىتشا قورعاۋى مۇمكىن، ءبىراق ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ول ا ق ش كومپانيالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى.
- تەوريالىق تۇرعىدان د س ۇ ا ق ش- تىڭ جاڭا باج سالىعىن زاڭسىز دەپ تانۋى مۇمكىن، ترامپ بيلىكتە وتىرعان 2018-جىلى ءدال سولاي بولعان. الايدا ءىس جۇزىندە داۋلاردى شەشۋ مەحانيزمى جۇمىس ىستەمەيدى، سەبەبى ا ق ش بۇل رەفورمانى بۇعاتتاپ تاستادى، ال كوپتەگەن ەلدەر ايماقتىق ساۋدا كەلىسىمدەرى ارقىلى بالاما جولداردى ىزدەۋدە. ءبىز كوپپوليارلى ساۋدا جۇيەسىنە كوشۋ پروتسەسىن باقىلاپ وتىرمىز، وندا باستى ءرولدى ايماقتىق بلوكتار (بريكس، ا س ە ا ن، ش ى ۇ جانە ت. ب.) اتقارا باستادى. ا ق ش د س ۇ ەرەجەلەرىنەن تىس ارەكەت ەتكەن سايىن، قىتاي، ءۇندىستان جانە ە و- نىڭ ىقپالى ارتىپ، بالاما ساۋدا مەحانيزمدەرى قالىپتاسىپ كەلەدى، - دەپ تۇيىندەدى ەسكەندىر اقىلبايەۆ.
قورىتا ايتقاندا، ترامپ الدىڭعى كەزەڭدەگى (2016-2020) ساۋدا سوعىسىنىڭ وتىن قايتا تۇتاتپاق نيەتتە سەكىلدى. ەگەر جاڭا تاريفتەردى ەنگىزۋ جالعاسا بەرسە، ونىڭ زيانىن الەم ەلدەرىمەن قاتار امەريكالىقتار دا تارتاتىنى داۋسىز. ياعني، 2025-جىلى جاھاندىق ەركىن ساۋدا جۇيەسىنەن ەكونوميكالىق پراگماتيزم داۋىرىنە ءوتۋدىڭ كۋاسى بولامىز.
اۆتور ماديار تولەۋوۆ
