سۋ تۇبىنە كەتكەن ميلليونداعان كەمەلەردىڭ اشىلماعان سىرى كوپ
كۇن سايىن دەرلىك ۇلكەندى-كىشىلى كەمەلەر اپاتقا ۇشىراپ، تەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردىڭ تۇبىنە شوگىپ جاتادى. تەڭىز اپاتتارىن زەرتتەۋشىلەردىڭ شامالاپ ەسەپتەۋى بويىنشا، ادامزات تاريحىنداعى سۋ تۇبىنە كەتكەن كەمەلەردىڭ سانى ميلليوننان اسادى.
ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وزدەرىمەن بىرگە ەسەپ جەتپەيتىن قازىنا-بايلىقتى نەمەسە اسا قۇپيا مالىمەتتەردى تەڭىز تۇڭعيىعىنا الىپ كەتەدى. مىسالى، 2000- جىلى تامىزدا بارەنس تەڭىزىندە بورتىنداعى تورپەداسى جارىلىپ، سۋ تۇبىنە كەتكەن «كۋرسك» اتوم سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلعان جوق. بۇل اپات جايىنداعى رەسەيدىڭ رەسمي انىقتاماسى ءبىر بولەك تە، باتىستىق اسكەري ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ءبىر بولەك. وسىعان ۇقساس جاعدايدا تىنىق مۇحيتىندا اپاتقا ۇشىراعان ك-129 (پ ل-574) ديزەل-ەلەكترلىك سۇڭگۋىر قايىعى دا وتىز جىل بويى تەڭىز تۇبىندە قۇپيانى بۇگىپ جاتتى. ال وسى سۋبمارينادا قىزمەت ەتكەن، جاۋىنگەرلىك جورىقتا ءجۇرىپ قازا تاپقان 97 اسكەري تەڭىزشىنى ماسكەۋ ارادا 31 جىل وتكەننەن كەيىن ەسىنە ءتۇسىرىپ، «مۋجەستۆا» وردەنىمەن ماراپاتتادى.
1968- جىل. قىرعي-قاباق سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان كەزى. الەمدەگى ەڭ كۇشتى ەكى ءىرى مەملەكەت عارىشتان، ۇشاقتاردان، مۇحيتتاعى اسكەري كەمەلەردەن، جەر بەتىن شىرماعان ستانسيا جەلىلەرىنىڭ كومەگىمەن ءبىر-ءبىرىن اڭدىپ، باقىلاپ وتىردى. تەك باقىلاپ قانا قويماي، الىسقا ۇشاتىن بومبارديروۆششيكتەرى مەن يادرولىق راكەتالارمەن قارۋلانعان سۇڭگۋىر قايىقتارىن ەلدىڭ ىرگەسىنە تاقاپ قويىپ، ءبىر-بىرىنە قوقان-لوقى جاسادى.
اقپان ايىنىڭ 25-ىندە І-رانگالى كاپيتان ۆلاديمير كوبزار باسشىلىق ەتەتىن ك-129 تيپتەس پ ل-574 ديزەل-ەلەكترلىك سۇڭگۋىر قايىعى كامچاتكاداعى رىباچيي بازاسىنان اۆاچا شىعاناعى ارقىلى تىنىق مۇحيتىنا شىقتى. سۋاستى كەمەسىنىڭ بازاعا قايتۋ ۋاقىتى 5- مامىرعا بەلگىلەنگەن. الايدا ناۋرىزدىڭ 8- كۇنى بازادان بەرىلگەن باقىلاۋ راديوگرامماسىنا سۋبمارينادان جاۋاپ بولعان جوق. سودان قايتىپ بايلانىسقا شىققان جوق. ونىڭ اپاتقا ۇشىراپ، سۋ تۇبىندە قالعاندىعى تۋرالى رەسمي حاباردى تەڭىزشىلەردىڭ وتباسىلارى بىرنەشە جىلدان كەيىن ەستىدى.
سول كۇنى امەريكالىق شپيون-سپۋتنيك تىنىق مۇحيتىنداعى گۋام ارالىنان 260 ميلدەي جەردە بولعان قاتتى جارىلىستى تىركەدى. سپۋتنيك-بارلاۋشى عارىشتان جىبەرگەن جازبالاردى مۇقيات ساراپتاعان ا ق ش اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى مەن ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى (س ر ۋ) «جارىلىس سۋ استىندا جۇرگەن شەتەلدىك سۇڭگۋىر قايىقتا بولعان» دەگەن ۇيعارىم جاسادى.
ك س ر و اسكەري-تەڭىز فلوتى سۋبمارينانىڭ حابارسىز كەتكەنى تۋرالى ءتىس جارعان جوق. ويتكەنى ول كەزدە فلوتتاعى كەز كەلگەن توتەنشە جاعداي قۇپيا ساقتالاتىن. جورىقتا جۇرگەن سۇڭگۋىردىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا بايلانىسقا شىقپاۋى العاشقى كەزدە اسا الاڭداتۋشىلىق تۋعىزعان جوق، بۇعان دەيىن دە مۇنداي جاعدايلار بولىپ تۇراتىن. الايدا تىنىق مۇحيتى فلوتى شتابىنىڭ قايتالاپ جىبەرگەن راديوگرامماسىنا جاۋاپ بولماعانى كۇدىك تۋدىردى. بۇل كەزگە دەيىن پ ل-574 جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتى اتقاراتىن اۋماققا جەتكەندىگى تۋرالى بايانداپ، وزدەرى بازامەن بايلانىسقا شىعۋى كەرەك بولاتىن.
پ ل-574 تىم-تىرىس قالعان سوڭ دەرەۋ بۇكىل فلوت بويىنشا دابىل قاعىلىپ، سۋبمارينانى ىزدەۋگە ەسكادرا شىقتى. وپەراسياعا 36 كورابل، ونداعان ۇشاقتار قاتىستى. بۇل تۋرالى بىردە-ءبىر كەڭەستىك باسىلىم، راديو، تەلەديداردان حابار بولعان جوق. وپەراسيا اسا قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلدى. امەريكا جاعى دا ۇندەگەن جوق. كەڭەس ىزدەۋ-قۇتقارۋ ەكسپەديسياسىنىڭ ارەكەتتەرىن سىرتتان باقىلاپ، ولاردىڭ ءوزارا سويلەسكەن راديوحابارلارىن تىڭداپ وتىرعان س ر ۋ-دىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرى سۇڭگۋىر قايىقتىڭ اپات بولعان جەرىن انىقتادى، ونى سپۋتنيك جىبەرگەن مالىمەتتەرمەن سالىستىردى. ءسويتىپ، پ ل-574 اپات بولعان جەردىڭ ناقتى كوورديناتىن الدى. كوپ ۇزاماي، سۋ تۇبىنە كەتكەن كەمەدەن كۇدەر ءۇزىلدى. ەشقانداي ناتيجە بەرمەگەن ىزدەۋ جۇمىستارى بىرتىندەپ سايابىرسىپ، قۇتقارۋ كەمەلەرى ءوز پورتتارىنا ورالدى.
ناۋرىزدىڭ اياعىندا اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ بارلاۋ قىزمەتىنەن «جاپونيانىڭ يوكوسۋكا پورتىنا پەريسكوپى، رۋبكاسى، تۇمسىعى مايىسقان امەريكالىق «سۆوردفيش» سۇڭگۋىر قايىعى كىردى» دەگەن مالىمەت ءتۇستى. ناۋرىزدىڭ باسىندا امەريكالىق بۇل سۇڭگۋىر دە ءبىزدىڭ پ ل-574 جۇرگەن اۋماقتا بولعان. ونى جوندەۋگە تەك امەريكالىق ماماندار عانا قاتىستى. سوندىقتان باسقا ەشقانداي مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بولمادى. «ەكى سۇڭگۋىر ءبىر-بىرىمەن سۋ استىندا قاقتىعىسقان» دەگەن بولجام وسىلايشا پايدا بولدى. ءبىراق كەڭەستىك سۇڭگۋىردىڭ سۋ استىندا قالۋىنا ناقتى نە سەبەپ بولعانى انىقتالمادى. ول بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز.
ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ پ ل-574 باتقان اۋماققا جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالعان امەريكالىق كورابل كەلىپ، سۋ استىن سانتيمەترلەپ ءسۇزىپ ءجۇرىپ، مۇحيت تۇبىندە جاتقان كەڭەس سۋبماريناسىن تاپتى، سۋرەتكە ءتۇسىردى. امەريكالىق ب ا ق بۇل جولى دا ءۇنسىز قالدى. س ر ۋ مەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى سۋ تۇبىندەگى سۋبمارينانى كوتەرۋدىڭ تەحنيكالىق جاقتارىن دا، زاڭدىق جانە ديپلوماتيالىق ماسەلەلەر جاعىن دا قاراستىرىپ، بۇل ىسكە جان-جاقتى كىرىستى. ديپلوماتيالىق جاعىنان وزدەرىن اقتايتىن جاۋاپتى دا تاپتى: «ك س ر و تاراپى سۇڭگۋىر قايىقتارىن جوعالتقانى تۋرالى جاريالاعان جوق جانە ونى سۋ تۇبىنەن شىعارۋعا دا ەشقانداي ارەكەت جاسامادى. دەمەك، بۇل سۇڭگۋىرگە ولاردىڭ قاتىسى جوق».
سونىمەن، س ر ۋ باسشىسى حەلمس پرەزيدەنت نيكسوننان كەڭەستىك سۇڭگۋىردى سۋ بەتىنە كوتەرۋگە رۇقسات الىپ، «دجەنيفەر جوباسى» وپەراسياسىن باستادى. ا ق ش اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن كەڭەستىك سۋبماريناداعى جويقىن قارۋلار قىزىقتىرعان شىعار، ال س ر ۋ-عا نە كەرەك بولدى ەكەن؟ بارلاۋشىلارعا سۇڭگۋىر قايىقتاعى ءبىر عانا زات قاجەت بولدى، ول - سۋبمارينا بورتىنداعى شيفرلاۋ كىتابى ەدى. ونىڭ كومەگىمەن «جاعا - سۇڭگۋىر - جاعا» باعىتىنداعى راديو الماسۋ شيفرلارىن اشۋعا، كەيىننەن ك س ر و اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ شيفرلىق بايلانىس مەكەمەلەرىنە كىرۋگە مۇمكىندىك الاتىن بولدى. س ر ۋ-دىڭ جانتالاسىپ جۇرگەن سەبەبى وسى ەدى.
پ ل-574 سۋ بەتىنە كوتەرۋ ءۇشىن س ر ۋ بۇل ىسكە بۇرىننان تەڭىز تۇبىندە جاتقان كەمەلەردەگى قازىنالاردى ىزدەۋمەن اينالىساتىن امەريكالىق ميلليونەر گوۆارد حيۋزدى تارتتى. سۇڭگۋىر قايىقتى تۇڭعيىقتان الىپ شىعاتىن ارنايى كەمە سونىڭ قارجىسىنا جاسالدى. كەمەگە «گلومار ەكسپلورەر» دەگەن ات بەرىپ، 1972- جىلى ونى سۋعا ءتۇسىردى. ارادا تاعى ەكى جىل دايىندىقپەن ءوتتى. ءسويتىپ، 1974- جىلدىڭ 20 - ماۋسىمىندا بۋكسيرگە العان بارجاسى بار «گلومار ەكسپلورەر» تەڭىزگە شىقتى.
شىلدەنىڭ ورتاسىندا پ ل-574 سۋبماريناسىن سۋ بەتىنە شىعارۋ وپەراسياسى باستالدى. ءبىراق ولار قايىقتى سۋ بەتىنە تۇتاستاي شىعارا المادى، ونىڭ كورپۋسى ورتالىق وتسەكتەن ءبولىنىپ، قۇيرىق جاعى ورنىندا قالدى. ەكسپەديسيا باسشىلارى وعان قايعىرعان جوق، ولار وزدەرىنە قاجەت راديورۋبكا مەن شيفروپوست سۋدان شىعارىلعان ەكىنشى كومانديرلىك وتسەكتە ورنالاسقانىن ءبىلدى. تاپسىرما ويداعىداي ورىندالدى دەپ ەسەپتەگەن «گلومار ەكسپلورەر» تروفەيدى بارجاعا سالىپ، ا ق ش اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى باس بازاسى ورنالاسقان گاۆاي ارالدارىنا كەلدى. الايدا سۋ تۇبىنەن كوتەرگەن سۋبمارينادا شيفرقۇجاتتار تۇرماق، شيفروپوستىڭ ءوزى جوق ەكەنىن كورگەندە ولاردىڭ ورەكپىگەن كوڭىلدەرى سۋ سەپكەندەي باسىلدى.
سونىمەن، «دجەننيفەر جوباسى» وپەراسياسى ونىڭ اۆتورلارى ويلاعانداي ءساتتى اياقتالمادى. س ر ۋ-دىڭ جاڭا ديرەكتورى ۋيليام كولبي پ ل-574 قايىعىنىڭ تەرەڭدە قالعان كورپۋسىن كوتەرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن پرەزيدەنتكە شىعىپ كوردى، ءبىراق وپەراسيانى توقتاتۋعا ءبىر وقيعا سەبەپ بولدى. 1975- جىلدىڭ شىلدەسىندە لوس-اندجەلەستىك بانديتتەر بىرەۋلەردىڭ سىلتەۋىمەن گوۆاردا حيۋزدىڭ سەيفىندەگى اسا قۇپيا قۇجاتتاردى ۇرلاپ الىپ، تاپسىرۋشىلارعا كوپ اقشاعا ساتپاقشى بولادى. ولارعا بۇل قۇپيانى ساتقان «سىلتەۋشى» باسقا بانداعا دا سول اڭگىمەنى ايتىپ، ولاردان دا پايدا كورەدى. ءبىراق ولار ۇرلىققا ءبىر تۇندە، ءبىر مەزگىلدە شىعىپ، گوۆاردا حيۋزدىڭ كەڭسەسىندە ءبىر-بىرىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. سول جەردە ەكى باندانىڭ اراسىندا شۋ شىعادى. شۋعا پوليسيا جەتەدى، ولارمەن ەرىپ ءبىر توپ جۋرناليستەر كەلەدى. وسىلايشا گوۆاردا حيۋزدىڭ «دجەنيفەر جوباسى» اۆتورلارىمەن اراسىنداعى قۇپيا اشىلادى.
بۇل اڭگىمە كەڭەس وداعىنا جەتەدى، ارينە، وسىدان كەيىن پ ل-574 سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ قۇيرىق بولىگىن تەڭىز تۇبىنەن شىعارۋ تۋرالى ماسەلە قايتىپ قوزعالمايدى. ويتكەنى ونىڭ ارتى حالىقارالىق شۋعا اينالاتىن بولدى. سونىمەن، س ر ۋ سۋ تۇبىندە جاتقان پ ل-574 سۇڭگۋىر قايىعىنداعى باعالى زاتتارىنا قول جەتكىزە المادى. سۋ استى فلوتىنىڭ ارداگەرلەرى ونىڭ سەبەبىن بىلايشا تۇسىندىرەدى. پ ل-574 كومانديرى 1-رانگالى كاپيتان ۆ.ي.كوبزار وتە بويشاڭ ادام بولعان. ول ۇيىقتاعاندا ءوزىنىڭ رۋبكاسىنداعى ديۆاندا ەكى بۇكتەلىپ جاتادى ەكەن. جاتاتىن ورىن تار بولعاندىقتان قايىقتى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە ول دوكتاعى جۇمىسشىلاردان شيفرو پوستى كەمەنىڭ قۇيرىق جاعىنا اۋىستىرىپ، رۋبكانى كەڭەيتىپ بەرۋدى سۇراعان. وسىلايشا شيفر امەريكالىقتار كوتەرىپ شىعارعان رۋبكادا ەمەس، ءبولىنىپ سۋ استىندا كەتكەن كەمەنىڭ قۇيرىق جاعىندا قالادى.
وسى وقيعاعا قاتىستى ارحيۆتە تاعى ءبىر قىزىقتى دەتال بار. 1970- جىلدىڭ قازان ايىندا ا ق ش-تاعى كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-تەڭىز اتتاشەسىنىڭ اتىنا انونيم حات كەلەدى. وندا 1968- جىلى سۋ تۇبىنە كەتكەن كەڭەستىك سۇڭگۋىر قايىقتى ىزدەۋگە س ر ۋ مينا-ترالدىق كورابلدى پايدالاناتىنىن جانە ىزدەيتىن جەردىڭ ناقتى كوورديناتالارىن جازىلعان. ك س ر و قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر بارىسىندا انونيمكادا اتالعان اۋماقتا امەريكالىق بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى قۇبىرلاردى جالعاپ، تەڭىز تۇبىنە ءبىرشاما تەرەڭدىككە قاعىپ جاتقان. كورابلدىڭ جۇمىسى مۇقيات بۇركەمەلەنىپ، مۇنايشىلاردىڭ تاساسىندا قالعان.
بۇل دەرەكتەرگە قاراعاندا، «دجەنيفەر جوباسى» «گلومار ەكسپلورەر» كەمەسى تەڭىزگە اتتانعان 1972- جىلى ەمەس، ودان ءبىرشاما ەرتەرەك باستالعان. بۇل تۋرالى كەڭەستىك بارلاۋ قىزمەتى سول كەزدە-اق بىلگەن جانە ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان. كەيىننەن لوس-اندجەلەستىك بانديتتەردى گوۆاردا حيۋزدىڭ وفيسىندە «كەزدەستىرگەن» دە سىرتقى بارلاۋ قىزمەتكەرلەرى بولۋى كەرەك. سونىمەن، سۋبمارينا نە بولدى دەيسىز عوي؟ پ ل-574 ديزەل-ەلەكترلىك سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ ارتقى وتسەكتەرى قازىرگە دەيىن سول جەردە، مۇحيت تۇبىندەگى ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ زيراتىنا، بالىقتاردىڭ مەكەنىنە اينالعان. جاۋىنگەرلىك جورىقتا قازا تاپقان 97 اسكەري تەڭىزشىنى 1999- جىلى «مۋجەستۆا» وردەنىمەن ماراپاتتادى. ك-129 (پ ل-574) سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ كومانديرىنە بەرىلگەن وردەندى ونىڭ بالاسى اندرەي كوبزار قابىلداپ الدى.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن». 2013
