ۇرەيلى مەكەندەر
استانا. قازاقپارات - الەمنىڭ ءاربىر مەملەكەتتەرىندە، قالالارىندا، ەلدى مەكەندەرىندە اڭىزعا اينالعان ۇرەيلى ورىندار بار. ول ءۇي، ورمان، ءشول، ساي، ۇڭگىر، ارال نەمەسە بىلدەي ءبىر قالا بولۋى دا مۇمكىن. ونداي قولايسىز مەكەندەردىڭ قازاق دالاسىندا دا بارى انىق.
ادەتتە، ادام بالاسى ونداي ايماقتاردان «جىن-شايتان جايلاعان جەر» دەپ، اينالىپ وتكەندى ءجون كورەدى. ايتكەنمەن، تاريحى قىزىق مۇنداي ورىندارعا ساياحاتشىلار ارنايى كەلىپ، تاماشالايتىن كورىنەدى. ولار جۇرت ايتىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردىڭ راس-وتىرىگىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن دە ات تەرلەتىپ، الىستان كەلەدى. ەندەشە تانىسا وتىرىڭىز.
امەريكانىڭ كاليفورنيا شتاتىندا «ۆينچەستەرلەر ءۇيى» اتالىپ كەتكەن شارۋا قوجالىعى بار. بۇل قوجالىقتاعى ءبىر عانا ءۇيدىڭ وزىندە 160 بولمە، 40 باسقىش بار. ال ۇلكەندىگىندە شەك جوق. ىشىنە كىرگەن ادام بولمەلەردىڭ كوپتىگىنەن اداسىپ، شىعار ەسىكتى تاپپاي قينالۋى دا مۇمكىن ەكەن. ءبىر ادامعا وسىنشاما ۇلكەن ءۇي نە ءۇشىن كەرەك بولدى دەيسىز عوي؟ باياعى ءبىر زامانداردا بۇل ۇيدە سارا ۆينچەستەر تۇرعان. ونىڭ كۇيەۋى ۋيليام اياقاستى ءولىپ، ايەلى جەسىر قالادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى سارانىڭ تۇسىنە كۇيەۋى كىرىپ، بۇكىل اۋلەتتىڭ قارعىسقا ۇشىراعانىن ايتادى.
جىگىتتىڭ اكەسى وليۆەر ۆينچەستەر اتاقتى قارۋ شىعاراتىن زاۋىتتىڭ نەگىزىن قالاعان ەكەن. مىنە، سول قارۋلاردان ولگەن ادامداردىڭ قارعىسى اۋلەت ادامدارىنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى ەكەن. سونداي-اق ولاردىڭ ەلەستەرى دە مازا بەرمەگەن كورىنەدى. بۇل سۇمدىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ايەل ەلەستەردى اداستىرماق بولىپ، بولمەلەرى كوپ ءۇي سالماق بولادى. سودان اتالمىش ءۇيدى ساتىپ الىپ، التى اي جاز، التى اي قىستا دا توقتاماستان بولمەگە بولمە قوسىپ، عيماراتتى ۇلكەيتە بەرەدى. قارعىستان قۇتىلعىسى كەلگەن ايەلگە بالگەرلەر بالعانىڭ داۋسى توقتاعان ساتتە ومىردەن وزاتىنىن دا جەتكىزەدى. جانى ۇشقان سارا ناتيجەسىندە، بۇل سارايدى 38 جىل بويى ەش ءۇزىلىسسىز سوعا بەرىپتى.
بۇگىنگى تاڭدا بۇل ۇلكەن قوجالاق ساياحاتشىلاردىڭ كوپ كەلەتىن ورنىنا اينالعان. ۇيگە ەشبىر جان جولسەرىكسىز كىرە المايدى. سەبەبى بۇل ۇيدە وڭاي اداسىپ كەتۋگە بولادى. سونداي-اق جۇيكەسى جۇقا ادامدار الدىن-الا ەسكەرتىلىپ تە جاتاتىن كورىنەدى. سەبەبى، اداسقان جولاۋشىنى ءۇيدىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا ەلەس اڭدىپ تۇرۋى مۇمكىن.
قانسورعىش دراكۋلا تۋرالى جايلى بىلمەيتىن ادام جوق شىعار. مىنە، سول دراكۋلا جايلى اڭىزدىڭ وتانى - رۋمىنيا. وندا تاۋ باسىندا بران سارايى بار. قۇزار شىڭنىڭ ۇشىندا ورنالاسقان بۇل عيمارات الىستان سۇستى كورىنەدى. بۇل ساراي جايلى اڭىز برەم ستوكەردىڭ «دراكۋلا» اتتى ەڭبەگىنەن سوڭ جۇرتقا تەز تارادى. كىتاپتا ايتىلعاندارعا جانە ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سەنسەك، 56 بولمەسى بار بۇل قورقىنىشتى مەكەندە سۇلۋلاردى ۇرلايتىن قانسورعىش تۇرعان. ال تاريحقا جۇگىنەر بولساق، مۇندا كەزىندە قاتالدىعىمەن تانىلعان قانىشەر ۆلاد IV تۇرىپتى.
شوتلاندياداعى وۆەرتاۋن كوپىرى ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى بولماسا دا، باسقا تىرشىلىك يەسى ءۇشىن قولايسىز ورىن ەكەن. سونداي ۇلكەن ەمەس بۇل كوپىر يتتەرگە ۇنامايتىن كورىنەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، بۇل كوپىردەن ءتورت اياقتى دوسىمىز وڭاي وتە المايدى. كەز كەلگەن ءيت بۇل كوپىردەن سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز سەكىرىپ كەتە بەرەدى ەكەن. جۇزدەگەن ءيتتىڭ جانىن قيعان بۇل جەردىڭ قۇپياسى ءالى دە اشىلعان جوق. ماماندار ازىرگە قۇر بولجام عانا ايتا الادى. ءتىلسىم كۇشكە سەنەتىندەردىڭ پىكىرىنشە، ءدال وسى كوپىردىڭ ۇستىندە و دۇنيە مەن بۇ دۇنيەنى جالعايتىن قاقپا بار. مۇنى ەكى اياقتى ادام كورمەگەنىمەن، اسا سەزگىش ءيت جاقسى كورە السا كەرەك. ەكى دۇنيەنىڭ اراسىن ايىرا الماعان ول ناتيجەسىندە وسىنداي قادامدارعا بارادى. جۇمباعى اشىلماعان بۇل كوپىردەن ادامدار دا قورىقپاي وتە المايتىن شىعار. اتاعى شىققان بۇل ورىن ۇرەيلى مەكەندەر قاتارىندا تۇر.
ال جاپونيانىڭ اوكيگاحارا ورمانى ادام بالاسى ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ءيت تۇمسىعى وتپەيتىن بۇل ورمان جۇرتقا جامان اتىمەن تانىلدى. كۇن ساۋلەسى تۇسپەيتىن، كومپاس ءتىلى دە ورىنسىز اينالا بەرەتىن بۇل ايماقتىڭ دا اشىلماعان قۇپياسى كوپ. بۇل ورماندا تالاي ادام ءوز ومىرىمەن قوشتاسقان ەكەن. 1950 - جىلداردان بەرى مۇندا بەس جۇزدەن استام ادام وزىنە قول جۇمساپ، قايتىس بولعان دەگەن دەرەك بار. وسىنداي سۇمدىق وقيعالار ورىن الاتىن ايماق بيلىكتىڭ ءجىتى قاداعالاۋىندا. سوعان قاراماستان، ايماقتاعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولماي وتىر.
ا ق ش-تىڭ لۋيزينا شتاتىندا مانچاك باتپاعى بار. بۇل جەردى سول ماڭنىڭ تۇرعىندارى «ەلەستەر مەكەنى» اتاپ كەتكەن. اڭىزدارعا سەنسەك، بۇل باتپاقتا رۋگارۋ قۇبىجىعى مەكەن ەتەدى. ال ەلەستەر جايلى اڭگىمە 1915 - جىلدان باستاپ تاراي باستادى. ءدال سول جىلى قاتتى داۋىل تۇرىپ، سالدارىنان 3 اۋىل سۋ استىنا كەتكەن. سودان بەرى بۇل ايماقتىڭ تىنىشى بۇزىلىپتى-مىس.
ءدال وسىنداي ۇرەيلى مەكەن يتاليادا دا بار كورىنەدى. قۇرلىقتان شالعايدا ورنالاسقان پوۆەگليا ارالى ەلەستى مەكەن سانالادى. اتالمىش ارالعا ХІV عاسىردا وبا اۋرۋىنا شالدىققانداردى اكەلىپ تاستايتىن بولعان. بۇل جاققا كەتكەن ادام ورالمايتىندىقتان دا، ارالدىڭ جامان اتى شىققان. تالاي ادام اجال قۇشقان بۇل ارالعا كەيىننەن پسيحياتريالىق ەمحانا سالىنىپتى. بۇل ەمحاناعا تۇسكەن جارىمجان جاندار كوزدەرىنە ءتۇرلى نارسە ەلەستەيتىنىن ايتىپ، ودان بەتەر شوشيتىن بولعان. بۇگىندە بۇل جەر ادام اياعى باسپايتىن مەكەنگە اينالعان. ادامداردىڭ كىرۋىنە رۇقسات جوق. ياعني قىزىق قۋعان ساياحاتشىلار وزدەرىن ارال جايلى اڭىزدارمەن عانا جۇباتارى انىق.
ءدال وسىنداي ۇرەيلى ارال مەكسيكانىڭ ماڭىندا بار. قۋىرشاقتار ارالىنىڭ كولەمى سونداي ۇلكەن ەمەس. ءتىپتى تۇرعىنى دا كوپ ەمەس بولسا كەرەك. دەسە دە، بۇل ارالدا ۇسقىنسىز قۋىرشاقتار كوپ. اعاشتار مەن جارتاستاردا ءىلىنىپ تۇرعان ەسەپسىز ويىنشىقتار ادام ۇرەيىن الارى ءسوزسىز. ارالدى مۇنداي سۇرىقسىز كەيىپكە ەنگىزگەن دجۋليان باررەرا اتتى تۇرعىن ەكەن. ول كەزىندە سۋعا كەتكەن كىشكەنتاي قىزدىڭ قۇرمەتىنە ارالدى قۋىرشاقتارعا تولتىرعان. ولاردىڭ اراسىندا اياق-قولى بۇتىندەرى مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. مۇنداي قورقىنىشتى كورىنىستى تاماشالاۋعا ەشكىم قۇشتار ەمەس دەرسىز. الايدا بۇل ارالعا وسى سۇمدىقتى تاماشالاۋ ءۇشىن ارنايى باراتىن ساياحاتشىلار كوبەيمەسە، ازايماپتى.
ادام بالاسىنىڭ ارمان قالاسىنا اينالعان پاريجدەن دە ۇرەيگە تولى ورىنداردى تابۋعا بولادى. قالا استىنداعى قاراڭعى كاتاكومبالاردىڭ جالپى كولەمى 187 شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن. يىر-قيىر جەراستى جولدارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا ساياحاتشىلاردىڭ تاماشالاۋىنا اشىق تۇر. ال قالعان قاراڭعى دالىزدەردى ارالاۋعا رۇقسات جوق. كەرى جول تابۋ قيىن. شوتلانديانىڭ ەڭ ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى - ەدينبۋرگتە دە مەري كينگ دەپ اتالاتىن جەراستى تۇيىق كوشەسى بار. بۇل كوشەنىڭ جوعارعى بولىگى ورتا جولدان قيىلىپ، ۇلكەن قابىرعامەن تۇيىقتالعان.
ەرتە زامانداردا جاپ-جاقسى جول تورابى سانالعان كوشەنى وبا اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ورتاسىنان بولىپ تاستاعان ەكەن. ياعني قالانىڭ بۇل بولىگىنە ايىقپاس اۋرۋدان كوز اشا الماعانداردى اكەپ تاستايتىن بولىپتى. سول اۋىر كەزەڭدە بۇل جەرگە دەرتكە شالدىققان كىشكەنتاي قىزدى دا اكەپ تاستاپتى-مىس. قاراڭعى كوشەنى شارلاعان جۇرت كوبىنە سول كىشكەنتاي قىزدىڭ ەلەسىن كورەدى ەكەن. بۇگىندە جەراستى ۇڭگىرىنە اينالعان شولاق كوشەنى سول ەسكى جىلدارى ازاپتان اجال قۇشقان تالاي جاننىڭ ەلەسى كەزىپ جۇرگەن بولۋى كەرەك. اتى شىققان جەرگە اڭىزقۇمار ساياحاتشىلار كوپ كەلەتىن كورىنەدى.
بايقاساڭىز، اتى اتالعان مەكەندەردىڭ بارلىعىنا ساياحاتشىلار بارادى. دەمەك، مۇنداي اتى شۋلى مەكەندەر جايلى اڭىز جارناما ءۇشىن ويدان قۇرالعان بولۋى مۇمكىن. دەسە دە، كەيبىرەۋلەرى راسىمەن دە اڭىزعا بەرگىسىز. ءيا، مۇمكىن وسى ايتىلعانداردىڭ اراسىندا اقيقاتقا نەگىزدەلگەندەرى دە بار شىعار.
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن». 2014
