ەرتەگى ەمەس، بولعان جايت: Kazinform ادامزات بالاسىنىڭ عارىشقا العاشقى ساپارى جايىندا نە جازدى
استانا. قازاقپارات - قازاقپاراتتىڭ 105 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي عارىشكەرلەر كۇنىندە اگەنتتىك تاسپاسىندا ادامزات بالاسىنىڭ عالامشارعا قالاي قازاق جەرىنەن جول تارتقانىن ەسكە سالىپ كورۋگە تىرىستى.
مارستا تىرشىلىك بار ما؟
بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ ماڭىندا اتى اڭىزعا اينالعان ويشىل، قوبىزشى ءارى جىراۋ قورقىت اتا قۇرمەتىنە ارنالعان مەموريالدىق كەشەن ورنالاسقان جەر بار. حالىق اراسىندا ۇلى دالا دانىشپانىنىڭ جەر شارىنان جانعا جايلى، ەلگە قولايلى ورىن ىزدەپ، تۋعان دالاسىنان جەرۇيىق تاپقانى تۋرالى اڭىز بار. ءدال وسى جەردە ول اسپان مەن اللا تاعالا اراسىنداعى تاڭعاجايىپ بايلانىستى سەزىنىپ، «جەر كىندىگى» دەپ اتاعان. كەيىنىرەك دالا دانىشپانىنىڭ جاڭىلىس باسپاعانى اقيقاتقا اينالدى. سول جەردە وبەكتىلەردى عارىش وربيتاسىنا شىعارۋ ءۇشىن جەردىڭ اينالۋ جىلدامدىعىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا وڭتايلى نۇكتە تابىلدى.
وسىلايشا، قازاق دالاسىندا ەلىمىزدى الەمدىك تاريحقا تاڭبالاعان، بۇكىل ادامزات بالاسىنا عارىشقا جول اشقان بايقوڭىر پايدا بولدى. سول ءبىر ۋاقىت قىزىقتى، رومانتيكالىق كەزەڭ ەدى. جەردىڭ تارتىلىس كۇشىنەن تىس يمەنشەكتەنە باسقان العاشقى قادام شەكسىز قۇلشىنىس تۋدىردى. زاماناۋي پروگرەسس جەتىستىكتەرىنە مالىنعان بىزدەر ءۇشىن ايعا تاعى ءبىر ۇشۋ ۋاقىتشا عانا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. سول زاماندا قارابايىر تراكتوردىڭ ءوزى تەحنيكالىق زور جەتىستىك سانالسا، ال عارىشتى يگەرۋ تۋرالى جاڭالىق - ومىردە جۇزەگە اسقان ەرتەگىدەي ارمان-دى.
اقپارات اگەنتتىگىنىڭ مۇراعات ماتەريالدارى ءداۋىر رۋحىن تولىعىمەن جەتكىزە الادى. ادامدار اۋىر جۇمىس پەن كورىكسىز تىنىس- تىرشىلىككە مويىنسۇنعان ەدى. ءبىراق ولاردىڭ نازارى اسپانعا اۋدى. بۇل كەڭەستىك اتەيستىك دۇنيەتانىم مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن تەكەتىرەستە وتە ماڭىزدى ەدى. ك س ر و تاڭدالعان جولىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ، بارلىق جەردە ءبىرىنشى بولعىسى كەلدى.. .
كەڭەس وداعى وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا بالليستيكالىق زىمىرانداردان باستاپ، 1957-جىلى جەردىڭ العاشقى جاساندى جەرسەرىگىن ۇشىرۋعا قول جەتكىزدى. ەكى جىلدان سوڭ العاشقى ادام قولىنان شىققان نىسان - عالامشارارالىق ستانسا «لۋنا‐2» ايدىڭ بەتىنە جەتتى.
1959-جىلى 15-قىركۇيەكتە «تاڭعاجايىپ جەڭىس» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماتەريالدا اگەنتتىك ءتىلشىسى قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ استروبوتانيكا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گ. ا. تيحوۆتىڭ تۇسىنىكتەمە الىپتى.
- ءبىز تاڭعاجايىپ جەڭىستىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرىمىز. عارىش زىمىرانىنىڭ ۇشىرىلۋىن، ونىڭ ايدىڭ بەتىنە ءدال ءتۇسۋىن ۇلكەن جۇمىستىڭ زاڭدى ناتيجەسى دەپ سانايمىن... الەمدىك استروناۆتيكاعا قوسقان بۇل ۇلكەن ۇلەستى اسىرا باعالاۋ وتە قيىن. بولعان جايت مەنىڭ بۇكىل ومىرىمدەگى ارمانىم مەن جاساپ جاتقان جۇمىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا جاقىنداتتى. ول - عالامشارلاردا، اتاپ ايتقاندا مارستا وسىمدىك تىرشىلىگىنىڭ بولۋىن دالەلدەۋ، - دەدى عالىم.
«ايعا ۇشۋ ەندى ارمان ەمەس، شىندىق» دەپ اتالاتىن كەلەسى ءبىر ماتەريالدا ءتىلشى بۇل جاڭالىقتى تەمىرتاۋداعى قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسشىلار ۇجىمى قالاي قارسى العانى تۋرالى باياندايدى.
- عاسىرلار بويى ادامدار ايعا ۇشۋ تۋرالى ەرتەگىلەر مەن اڭىزداردى تىڭداپ كەلدى. ال ەندى ادامدار عارىشتى باعىندىرا باستاپ، بۇكىل الەمدە تەڭدەسى جوق زىمىراندار جاسادى، - دەدى قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ ەڭ قارت قۇرىلىسشىسى، تاس قالاۋشى ءو. تۇرماعامبەتوۆ.
ەكىنشى كولۋمب جانە ۇزاق قاۋىشۋ
ءبىراق ادامزات بالاسى عارىشقا العاش ۇشقان داتا - 1961-جىلدىڭ 12-ساۋىرىندە شىنىمەن دە ماڭىزدى جانە تاعدىرشەشتى كۇن بولدۆ. يۋري گاگارين ەڭ باتىل ۇمىتتەردىڭ نىشانىنا اينالدى. كەلەسى كۇنى كەڭەستىك گازەتتەردىڭ بارلىق باس ماقالاسى «ۆوستوك-1» زىمىرانىنىڭ ءساتتى ۇشىرىلعانىن حابارلادى. ال 15-ساۋىردە گازەتتەر باتىردىڭ عارىشتان امان-ەسەن ورالۋىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ جازدى.
جۋرناليستەر ماسكەۋدەگى كەزدەسۋدىڭ ءار ءساتىن جان-جاقتى سيپاتتاپ، جالپى مەرەكەلىك احۋالدى جەتكىزىپ وتىردى. سول كۇنى بارلىق جول «ۆنۋكوۆو» اەرودرومىنا جەتەلەدى. مۇندا «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنىڭ قونۋ ايماعىنان جۋرناليستەر «عارىش كولۋمبى» اتاعان عارىشكەر ۇشاقپەن كەلدى. ونى ك س ر و باسشىسىنىڭ ءوزى قارسى الدى.
- جينالعاندار ۇشاق ەسىگىنىڭ اشىلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتتى... ول قىزىل كىلەم ۇستىمەن نىق قادام باسىپ كەلە جاتتى... تريبۋناعا كوتەرىلىپ، بايانات بەردى... نيكيتا سەرگەيەۆيچ حرۋشيەۆ قالپاعىن شەشىپ، عارىشكەر باتىردى اكەسىندەي ايمالاپ، ونىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ، ۇزاق ۋاقىت قۇشاعىنان شىعارمادى، - دەپ سيپاتتادى ب ا ق كەزدەسۋدى.
حالىق تاڭعاجايىپ كوكجيەكتى كورىپ، رۋحتاندى. اقىندار دا شابىت الدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ داڭقتى «ادامعا تابىن جەر ەندى» پوەماسىن جازدى. ءار ءتۇرلى جاستاعى جانە كاسىپتەگى ادامدار عارىشكەردىڭ فوتوسۋرەتى بار اشىقحات ساتىپ الۋ ءۇشىن دۇڭگىرشەكتەردىڭ جانىنا توپتالدى.
اقپارات اگەنتتىگى 1961-جىلى 15-ساۋىردەگى «ۇجىمشار ۇلىنىڭ ەرلىگى» اتتى ماتەريالىندا «لۋچ ۆوستوكا» اۋىل شارۋاشىلىعى ارتەلىنىڭ اۋىل ەڭبەككەرلەرى وسىناۋ «تاڭعاجايىپ جەتىستىكتى» قالاي قارسى العانى جايىندا باياندايدى.
- پارتيا مەن ۇكىمەت كەڭەس ادامدارىن، بۇكىل ادامزاتتى ادامنىڭ عارىشقا العاشقى ۇشۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى. بۇل كەڭەستىك كولحوز شارۋالارىنىڭ دا ەڭبەگى. ءبىزدىڭ عالىمدار، ينجەنەرلەر، جۇمىسشىلار ادامزات بالاسىنا عالامنىڭ تۇڭعيىعىنا كەڭ جول اشتى. ەندى مىنە، كەڭشار شارۋاسىنىڭ ۇلى، جاس كوممۋنيست يۋريي گاگارين ولمەس ەرلىك جاسادى، - دەپ بولىسەدى اسەرىمەن ساۋىنشى يكە تانابايەۆا.
تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى
1991-جىلى قازاقستان عارىشقا قادام باستى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن رەسمي جاريالاۋعا ساناۋلى عانا اپتا قالعان- دى. ماسكەۋدەگى كونستيتۋتسياعا قارسى ءساتسىز توڭكەرىستەن كەيىن ك س ر و- نىڭ ىدىراۋى جەدەلدەي ءتۇستى.
ەگەر «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى تۋرالى ايتار بولساق، قازاقستان 1991-جىلعى 31-تامىزدا ونى ءوزىنىڭ مەنشىگى دەپ جاريالادى.
سول جىلدىڭ ەكىنشى قازانىندا عارىشقا العاشقى قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ اتتاندى. سول كۇنى، اقپارات اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، قازاقستان استاناسىندا 13 كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتتەرى، پرەمەر-مينيسترلەرى جانە باسقا دا جوعارى باسشىلارى نەگىزگى - «مۇنان ارى قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقتى تالقىلاۋ ءۇشىن جينالدى. كەڭەس باسشىلارى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا فورماتتىڭ تامىرىن باسىپ كورۋگە تىرىستى جانە ەلىمىز وسى وقيعانى بايقوڭىردان عارىشقا ۇشۋ ساتىمەن ورايلاستىردى.
- قازاقستان استاناسى مەن بايقوڭىر عارىش ايلاعى ەل تاريحىنا رەسپۋبليكالاردىڭ جاڭا وداعى - ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق قوعامداستىعىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ باستى كەزەڭى رەتىندە ەنەتىنى ءسوزسىز، - دەپ حابارلادى اگەنتتىك ەكى كۇندىك كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا.
دەگەنمەن عارىشقا قايتا ورالساق، قازان ايىندا توقتار اۋباكىروۆ مىنگەن كەمەنىڭ عارىشقا اتتانۋى حالىقتار دوستىعىن، مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناسىنداعى جاڭا كەزەڭدى بەينەلەدى. حالىقارالىق ەكيپاجعا قازاقستان ازاماتىنان باسقا رەسەيلىك الەكساندر ۆولكوۆ جانە ءبىرىنشى اۆستريالىق عارىشكەر فرانتس فيبەك كىردى.
عارىشقا ساپار قورىتىندىسى بويىنشا عارىشكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن باسپا ءسوز كونفەرەنتسياسى ۇيىمداستىرىلدى. اقپارات اگەنتتىگى بۇل جايىندا 1991-جىلى 15-قازاندا شىققان ماتەريالىندا ءسوز قوزعايدى.
قازاق عارىشكەرى باعدارلاما بويىنشا كوزدەلگەن بارلىق عىلىمي ەكسپەريمەنت ورىندالعانىن اتاپ ءوتتى. ورىندالعان ەكسپەريمەنتتەردىڭ كەز كەلگەنى ۇشۋدى اقتايتىندىعىن جانە عارىشتىق ۇشۋلار اقشانى ىسىراپ ەتەتەتىندىگى جايلى بوس اڭگىمەلەردى توقتاتاتىن كەز كەلگەنىن باسا ايتتى.
- رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىنان ءبىز ءار تاڭ سايىن ءۇش رەت ۇشىپ وتەتىنبىز. بۇل تەك باقىلاۋ ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءتۇسىرىلىم ءۇشىن دە ەڭ قولايلى ۋاقىت، ارينە، مەن ۋاقىتتى بوس وتكىزگەن جوقپىن: فوتواپپاراتپەن دە، كامەرامەن دە ءتۇسىرىلىم جاسادىم. ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا بولعان كورىنىس كوڭىل كونشىتپەيدى. اسىرەسە، ارال ۇستىندەگى قۇمدى داۋىلدى، قۇرعاپ قالعان سىرداريا مەن ءامۋرداريا وزەندەرىن جانە باسقا دا ەكولوگيالىق اپات اۋداندارىن كورگەندە، - دەگەن عارىشكەردىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى اقپارات اگەنتتىگى.
وسىلايشا، ەلىمىز ءوزىنىڭ عارىش ءداۋىرىن باستادى. توقتار اۋباكىروۆ 1991-جىلى عارىشقا ەكسپەديتسيالىق ساپارمەن بارىپ، سول جاقتا 7 كۇن 22 ساعات 13 مينۋت بولدى. توقتار اۋباكىروۆ - العاش رەت باسقا كەڭىستىكتە ءجۇرىپ قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىن جەگەن ادام. سول جىلى عالىمدار ىرىمشىك، ايران جانە ەتتى عارىشتا ءجۇرىپ جەۋگە بولاتىنداي ەتىپ ازىرلەگەن.
قازاقتان شىققان ەكىنشى عارىشكەر - تالعات مۇسابايەۆ. مۇسابايەۆ عارىشقا ءۇش رەت ۇشىپ، سول جاقتا 341 كۇن 9 ساعات 48 مينۋت 41 سەكۋند بولىپ قايتتى. ناتيجەسىندە ول گيننەسستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن، وسى كۇنگە دەيىن تالعات مۇسابايەۆ سياقتى ەشكىم عارىش كەڭىستىگىندە ۇزاق ۋاقىت بولىپ كورمەگەن.
قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى - ايدىن ايىمبەتوۆ. ول 2015-جىلدىڭ 2-12-قىركۇيەگى ارالىعىندا «سويۋز ت م ا-18م» جانە حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا باعىت العان «سويۋز تما-18م» كەمەسىنىڭ ەكىنشى بورتينجەنەرى رەتىندە ۇشتى. حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا بارعان ە پ-18 ەكسپەديتسيا مۇشەسى. عارىشكەر جەرگە «سويۋز ت م ا-16م» كەمەسىندە ورالدى. ۇشۋ ۋاقىتى 9 تاۋلىك 20 ساعات 13 مينۋت 51 سەكۋندقا سوزىلدى.
ايتا كەتەرلىگى، قازاقستان جىل سوڭىندا ءوز زىمىرانىن عارىشقا ۇشىرماق. قازىر ول ءۇشىن قارجى ءبولىنىپ، ايلاق دايىندالىپ جاتىر. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عالياسقار سارىبايەۆ ءمالىم ەتكەن ەدى.
- قازىر ءبىز ءوزىمىزدىڭ زىمىران ۇشىراتىن ايلاعىمىزدى دايىنداپ جاتىرمىز. وعان قارجى بولىنگەن. ۇكىمەت بۇل ۇسىنىستى قولدادى. بۇل - كوممەرتسيالىق باعدارلاما. سول ارقىلى ۇشىراتىن بولساق، بولاشاقتا ءبىزدىڭ زىمىرانىمىزدى پايدالانامىن دەگەن مەملەكەتتەر كوبەيەدى. قازىرگى تاڭدا افريكا ەلدەرى مەن موڭعوليا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ءاربىر مەملەكەتكە بارعاندا، عارىش سالاسىن ايتىپ جۇرەدى. فرانتسياعا ساپارىندا دا عارىش تۋرالى سويلەستى. ال موڭعوليا اپپاراتتارىن كەڭىستىككە الىپ شىعۋعا تاپسىرىس بەرىپ، كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ياعني، ءبىز جىل سوڭىنا دەيىن ءوزىمىزدىڭ وتاندىق زىمىران تاسىعىشىمىزدى شىعارامىز جانە قازاقستان عارىش سالاسىندا ءوزىنىڭ جاڭا تاريحىن جازادى دەپ ويلايمىن، - دەيدى دەپۋتات.
