ەركەكتەرگە ارنالعان ماقالا

بۇعان «جوق» دەي المايتىن شىعارمىز، ءسىرا. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. ايەل مەن ەردىڭ كەيدە ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەي قالاتىن كەزدەرى بولادى. كەيدە دەيمىز-اۋ... «سەنسىز تىرشىلىكتىڭ ءسانى جوق» دەپ ءبىر-ءبىرىن ءسۇيىپ قوسىلعانداردىڭ بۇگىندە جۇبى جاراسپاي، سۇيىسپەنشىلىكتەرىنە سىزات تۇسۋىنە نە سەبەپ؟

ۇيلەنگەننەن كەيىن ءبارىمىزدى ءبىر-اق سۇراق مازالايدى: «نەگە وسى؟..». ءبارى «نەگە وسىدان» باستالادى... «تويعا دەيىن - ماحاببات، تويدان كەيىن - سىناق»، - دەپ ازىلدەگەن ءبىر تانىسىمنىڭ سوزىندە ءزىل بار. «مۇسىلمان وتباسىنىڭ تويدان كەيىنگى ءومىرى بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، «بال ايلىق ەمەس، ومىرلىك بولۋ كەرەك»، - دەپ مەشىتتە ۋاعىز ايتقان يمامنىڭ سوزىندە جان بار. سونىمەن، شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا نەندەي سەبەپتەر اسەر ەتەدى؟ بۇل سۇراققا ەر مەن ايەلدىڭ ءاۋ باستاعى جاراتىلىسىنداعى ەرەكشەلىكتەردى (ەسكەرىڭىز: كەمشىلىكتەردى ەمەس، ەرەكشەلىگى دەپ قابىلدايىق) پسيحولوگيالىق ءارى عىلىمي تۇرعىدان تالداپ، تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ كورەلىك.

ءبىرىنشىدەن، ادام تۇيسىگىن زەرتتەۋشى عالىم-پروفەسسور دجەننيفەر گرەيۆستىڭ پىكىرىنشە، ايەلدەر ناقتىلىقتى ۇناتادى. ال ەركەكتەر ابستراكتىلى ويلاۋعا بەيىم. وقيعانى، ءسوزدى قابىلداۋى دا باسقاشا. ايەلدەردىڭ: «ءسىز وسى مەنىڭ ءسوزىمدى تىڭداپ وتىرسىز با؟ نەگە مەن ايتقان نارسەلەردى تەز ۇمىتاسىز؟» - دەگەن ساۋالداردى ءجيى قويۋى سوندىقتان.

ايەلدەر كۇنىنە 20 مىڭ ءسوز سويلەيدى

ەكىنشىدەن، نازىك جاندىلاردا تۇيسىك پەن سوزدىك ينتەللەكت جاقسى دامىعان. ايەلدەر اڭگىمەلەسۋ ارقىلى سەرگىپ قالادى. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، ولار كۇنىنە 20 مىڭ سوزگە دەيىن سويلەي الادى. اللا تاعالا سولاي جاراتسا نە ىستەيسىز؟ ال ەركەك بايعۇستىڭ ءبىر كۇندىك «سوزدىك قورى» اسىرىپ ايتقاندا، 7 مىڭنان اسپايدى ەكەن. بارلىق ەركەكتەن ءسوزۋار شەشەن شىعا قويادى دەۋ قيىنداۋ. ايەل زاتىنىڭ اۋزى «تىنباۋ» سەبەبىن تۇسىنۋگە بولادى. زەرتتەۋ ناتيجەسى وسىلاي دەيدى. الگىندە ايتقانداي، جۇمىستان شارشاپ كەلىپ، كوزىڭىز جۇمىلىپ، توسەكتە تالىقسىپ جاتساڭىز دا جارىڭىز جاعدايىڭىزعا قاراماستان: «ءسىز نەگە اڭگىمە ايتپايسىز؟» - دەپ، «جاۋ جاعادان العاندا، ءبورى ەتەكتەن الۋى» - زاڭدىلىق دەر ەدىك. سوندىقتان وسى نارسەنى ەسكەرە كەلە: «سەنىڭ وسى سويلەۋدەن نەگە اۋزىڭ اۋىرمايدى. اڭگىمە ايتۋدان شارشاعان جوقسىڭ با؟ قۇداي ءۇشىن تىنىشتىق بەرشى، ۇيىقتايىقشى»، - دەپ زەكي كورمەڭىز. تاعى قايتالاپ ايتامىز، ەستەن شىعارماعانىڭىز ءجون: ايەلدەر سويلەۋ ارقىلى جانى جاي تابادى.

«ايەل ميىندا ادامدى سابىرعا شاقىرىپ، ساباسىنا تۇسىرەتىن زات - سەروتونين كوبىرەك. ال ەركەك ميىندا ول ازداۋ، سول سەبەپتى دە بورىكتىلەر شارشاۋ باسىپ، سەرگىگىسى كەلگەندە ەموسيا مەن ءسوز اتاۋلىدان قاشادى. ولاردىڭ كەشكە جۇمىستان كەلگەن سوڭ، نە تەلەديدار قاراپ، نە گازەتكە ءۇڭىلىپ، ايتەۋىر ۇزاق اڭگىمەدەن قاشقاقتاي باستايتىنى دا سول»، - دەپ جازىپتى جۋىردا بەلگىلى قالامگەر ساكەن سىبانباي «الماتى اقشامى» گازەتىندە.

كوزى ۇيقىعا كەتسە دە تۇيسىگى وياۋ

ۇشىنشىدەن، ايەلىڭىز: «ءسىز نەگە بالاعا مەن سەكىلدى قارامايسىز؟» - دەگەن سۇراقتى سىزگە ءجيى قويا ما؟ «جوق» دەيتىن ەركەكتىڭ ءوزى جوق شىعار-اۋ... بۇل دا ءسىزدى «مازالايتىن» ماسەلە ەكەنىن مويىنداماي كورىڭىز. بالاڭىزدىڭ تۇندە استى ءبۇلىنىپ نەمەسە قارنى اشىپ جىلاسا، بىلق ەتپەي، «اتتىڭ باسىن جىبەرىپ»، ۇيقىنى «سويىپ» جاتا بەرەتىن ءسىز بەن بىزگە ايەلدەرىمىزدىڭ رەنجيتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. «تۇنىمەن جىلاپ شىقتى ما نە؟ مەن تۇك سەزبەي، قاتتى ۇيىقتاپ قالىپپىن عوي. جۇمىستان شارشاعام عوي»، - دەپ اقتالا كەتەمىز. سولاي سويلەسەك جاقسى عوي. كەيدە: «تۇنىمەن ۇيقى بەرمەدىڭدەر عوي»، - دەپ وزدەرىنە بالە بولاتىنىمىزدى قايتەسىز؟! وسى ادىلدىك پە؟ ال انا بايعۇس بالانىڭ ءار اۋناپ تۇسكەنىن سەزىپ جاتادى.

مۇنىڭ سىرى مىنادا ەكەن: «مەنىڭ كوزىم ۇيقىعا كەتسە دە، تۇيسىگىم وياۋ جاتادى»، - دەيدى بالالارىمىزدىڭ اناسى. سىزدىڭشە، ەركەكتەردىڭ سەزىمى ياكي تۇيسىگى جوق تاسجۇرەك پە؟ ولاي دەي كورمەڭىز. اللا تاعالا و باستا انالارىمىزدى وتباسىنىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋعا، بەرەكەسى مەن مەرەكەسىن ارتتىرۋعا بەيىم ەتىپ جاراتقان. ال ەرلەردىڭ ميىندا وتباسىن اسىراۋ، ءناپاقا تابۋ سەكىلدى جاۋاپكەرشىلىك سەزىم باسىم. ۇيىقتاعان كەزدە ونىڭ ميى دا دەمالادى. ءسابيدىڭ قىڭق-سىڭق ەتكەن داۋىسىن سەزبەي، «قورىلىن» جالعاستىرا بەرەتىنى سودان.

تورتىنشىدەن، مويىنداڭىزشى، كوپ جاعدايدا ءسىز بەن ءبىز تاناۋىمىزدىڭ استىنداعىن تابا الماي جاتامىز. وتىرىك دەپ كورىڭىز ەندەشە. ءبىزدىڭ ىزدەگەن نارسەمىزدى تابۋداعى بار اركەتىمىز: «بايپاعىم قايدا، كويلەگىمدى قايدا جىبەرگەنسىڭ، تەلەفونىمدى قايدا تاستادىم؟» - دەپ، ءوزىمىز قويعان زاتىمىزدى ايەلىمىزدەن سۇراۋدان ارى اسپايمىز. «ءسىزدىڭ ءبىر نارسە ىزدەۋىڭىز «قايدا، قايدا» دەگەننەن باستالادى»، - دەپ ازىلدەگەن ايەلدىڭ ءسوزىن جوققا شىعارۋعا ارەكەتتەنبەي-اق قويىڭىز.

عالىمدار بورىكتىلەردە «تۋننەلدىك اڭعارىمپازدىق» سەزىم دامىعانىن، دەمەك، الىستاعى، ءىرى نارسەنى جاقسى كورە بىلەتىنىن ايتادى. ەركەكتەردىڭ ۇساق-تۇيەك زاتتارعا كوزى تۇسە بەرمەيتىنىنىڭ سەبەبى وسى ەكەن. كەرىسىنشە، كەلىنشەكتەردىڭ ميى ءاربىر شاعىن دەتالدى دا اڭعارۋعا قابىلەتتى. ايەلىڭىز كەيدە شاشىن قىسقارتادى، جاڭا سىرعا تاعادى، جاڭا كويلەك ساتىپ العانىن سىزگە كورسەتكىسى كەلەدى. ءبىز ونىڭ باسقا ءيىسسۋ سەپكەنىن دە بايقاماۋىمىز مۇمكىن. اقىرى ءوزى ايتقان سوڭ عانا «قۇتتى بولسىن، كەرەمەت ەكەن، تاماشا عوي» دەگەن سوزگە كوشەمىز. ال نازىك جاندىلار موينىڭىزعا ءبىر اسىلعاندا قايدا بارعانىڭىزدى، اۋزىڭىزدان شىققان يىستەن نە جەگەنىڭىزگە دەيىن سەزىپ قويادى. ۇساق-تۇيەك دەگەننەن شىعادى، ءبىز اينالاداعى شاشىلعان زاتتارعا، ىبىرسىعان نارسەلەرگە ءمان بەرمەيمىز. سالاقتىعىمىزدان دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى... جاراتۋشىنىڭ سولاي جاراتۋىنان. سويتەمىز دە قابىرعامىزدان قىبىر-سىبىر سوزدەردى ەستىپ جۇرەمىز: «ءسىزدىڭ نەگە زاتتارىڭىز شاشىلىپ جاتىر؟» ءيا، ءدال سولاي دەپ قويىڭىز.

وسى دۇرىس پا؟

بەسىنشىدەن، اللانىڭ مىنا ءبىر قۇدىرەتىنە تاڭداي قاقپاۋعا شارامىز جوق. جاراتۋشى يەمىز ەر مەن ايەلدى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشە ەتىپ جاراتقان عوي. ءبىر عانا مىسال، وتاعاسى كەشكە جاڭالىق كورگەندە نەمەسە كىتاپ، گازەت-جۋرنال وقىعاندا، قىسقاسى ءبىر شارۋامەن اينالىسقاندا، وعان ءتىرى جان يەسى «كەدەرگى» كەلتىرمەۋ كەرەك ەكەن. جاڭالىق كورسەك، ايەلىمىز ءبىر نارسە سۇراي قويايىن دەسە «ءاي، قويا تۇرشى، نە دەپ جاتقانىن تۇسىنبەي قالامىن»، بالامىز ەركەلەي كەلسە، «ءاي، بالام، انا بولمەگە ويناي تۇرشى» دەپ كوكىرەگىنەن يتەرە سالامىز. ەندى ويلاپ كورىڭىز، كۇنى بويى، مۇمكىن بىرنەشە كۇن كۇتكەن ايەل مەن بالا-شاعامىزعا بۇل ءبىزدىڭ بەرگەن جاۋابىمىز... وسى دۇرىس پا؟

ەركەكتەر ءبىر مەزەتتە ءبىر عانا شارۋامەن اينالىسا الادى. ال ايەلدەر ولاي ەمەس. ءبىر ساتتە بىرنەشە جۇمىستىڭ باسىن قايىرىپ جاتادى: قازاندا شىج-بىج، اۋزى، قۇلاعى، ويى تەلەفوندا، بوس ەمەس، ەكى قولى قامىر يلەۋمەن قاربالاس، بالا جىلاسا، اراسىندا ونى ەمىزە سالىپ، كوز قيىعىن تەلەسەريالعا دا سالا ءجۇرىپ، اراسىندا تىرناعىن ەگەپ، جۇمىستان شارشاپ كەلگەن «ۇلكەن بالاسىنىڭ»، ياعني كۇيەۋىنىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، اڭگىمە دە ايتىپ ۇلگەرەدى. ەنەسىنىڭ كوڭىلىن دە تابۋعا ۋاقىت تابادى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر مەزەتتە، ءبىر بولمەدە جۇزەگە اسىپ جاتادى. ال ءبىز ديۆانعا كەپ، سىلق ەتە قالامىز: شارشادىم بىلەم، جانتايا كەتكىم كەلەدى. بىزگە سول كەزدەگى اسا قاجەتتى نارسە بۇل.

تۇيسىكتى «تۇتقىنداۋ»

التىنشىدان، ايەلدەر ءۇيدىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىگىنە، كوزگە كورىنبەيتىن شارۋلارىنا مويىماي، تۇزدە جۇرگەن جولداسىنا ارا-كىدىك حابارلاسىپ، اينالاداعى ارۋلارعا «الاڭداعان» كۇيەۋىنىڭ (ەكى-ءۇش بالاسى بار وتاعاسىنىڭ) نازارىن وزىنە اۋدارتىپ قويادى. ستيلىن ءجيى وزگەرتىپ، ءوزىن جاڭادان ۇيلەنگەن «قىز» قالپىنا كەلتىرىپ، ءارى-بەرى سان ساققا جۇگىرگەن ادامنىڭ ارام ساناسىن ساپ تىيىپ، تۇيسىگى تۇسكىردى «تۇتقىنداپ»، وزىنە مويىن بۇرعىزىپ قوياتىنى اسقان جىگەرلىك، اقىلدىلىق ەمەس پە؟ وعان ەركەكتەر بالاشا قۋانىپ: «ءوز ايەلىمنەن ارتىق كىم بار دەيسىڭ»، - دەپ (ارينە، ونى ىشتەي، ەستىرتپەي ايتىپ) ايەلىن جاڭا كورگەندەي، قۇشىرلانا قۇشاقتاي كەتەدى. ايەل - وتباسىنىڭ كوركى، بەرەكەسى مەن مەرەكەسىن كەلتىرۋشى جان دەپ وتىرعانىمىز وسى عوي. ۇيدە ىدىس-اياق سىلدىرلاي كەتسە، ايەلىنە رەنجىپ قالسا، وعان ءجيى نارازىلىق سەزىمى ويانسا، ەركەكتىڭ ويى بۇزىلدى دەي بەرىڭىز... اجىراسۋمەن نەمەسە جۇپ اۋىستىرۋمەن ماسەلە شەشىمىن تابارداي، ءسىرا...

مومىن ەركەكتەن باتىر شىعارۋ - ايەل ءىسى

جەتىنشى، ايەلدەر ءبىر نارسەگە قاپالانسا نەمەسە قاتتى رەنجىسە سىزگە نەمەسە ءوزىنىڭ اناسىنا (ەگەر اناسى بولسا...) ىشتەگى شەرىن شىعارىپ، ەموسياسىن ءبىلدىرىپ، جەڭىلدەپ الادى. وسى كەزدە ءسىز ءسال سابىر ەتسەڭىز بولعانى. ونى تىڭداۋعا تىرىسىڭىز. ارينە، قيىن. ءبىراق ىستەۋگە بولادى. باسقا امال جوق. اشۋىڭىزدى جۇتىپ جىبەرسەڭىز ماسەلە شەشىلدى دەي بەرىڭىز. سالدەن سوڭ اشۋدىڭ باسى قايتىپ، ايەلىڭىز سىزگە جالپاقتاي، وزىنەن كىنا ىزدەي باستايدى: «وزىمنەن دە بار عوي. ۇندەمەي-اق قويسام بولاتىن ەدى. كەشىرە سالسام نەم كەتەدى وسى؟» ويتكەنى، بۇل تاجىريبەدە انىقتالعان نارسە.

كوپشىلىك ايەلدەردىڭ سىنىققا «ساڭق» ەتە قالاتىنىن، ولاردىڭ پسيحولوگياسىن، تەز اشۋلانىپ، تەز قۋانا كەتەتىنىن ءاربىر ەركەك ءبىلۋى ءتيىس. ايەلدى قۋاندىرۋ دا تەز، شامىنا ءتيۋ دە وڭاي. بولماشى نارسەگە كوڭىلى كوتەرىلىپ، كەرىسىنشە، ۇساق-تۇيەككە دە رەنجي سالادى. بۇل - ونىڭ كەمشىلىگىنەن ەمەس، ەرەكشەلىگىنەن، جاراتۋشىنىڭ سولاي نازىك ەتىپ جاراتۋىنان.

بۇل رەتتە ەردىڭ تابيعاتى وزگەشەلەۋ: بار ۋايىمدى ىشكە جۇتادى، سىرتقا شىعارمايدى. «ءسىز نەگە ءوز ۋايىمدارىڭىزبەن بولىسپەيسىز؟» - دەپ بۇرىمدىلاردىڭ بۋىنسىز جەردەن پىشاق ۇرۋىنىڭ سەبەبى وسى. ەگەر ەكەۋى دە شەر تارقاتقىش بولىپ شىقسا نە بولار ەدى؟ شاڭىراق ءبىر كۇندە شايقالار ەدى. اللانىڭ ەر مەن ايەلدى ەكى ءتۇرلى ەتىپ جاراتۋىندا ۇلكەن دانالىق بار.

سەگىزىنشى، ەر ءوز ايەلىنىڭ الدىندا وزگەلەرگە قابىلەتتى بولىپ كورىنگىسى كەلەدى. اقىلدى ايەلدەر ءاردايىم كۇيەۋىن كوتەرمەلەپ، ونى ماقتان تۇتىپ جۇرەدى. وسىنداي اسقاق ارمان، ىزگى قۇرمەت ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەردىڭ نامىسىن قايراپ، مومىننان باتىر شىعارعان انالاردى كورىپ تە ءجۇرمىز عوي. بۇل - ايەلدىڭ تەك بالا-شاعانى عانا ەمەس، وتاعاسىن دا تاربيەلەۋگە قابىلەتتى ەكەنىنىڭ دالەلى.

نەگە وتباسىندا وتاعاسىنىڭ ابىرويى جوق؟

پسيحولوگ نۇرعالي اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا، بورىكتىلەردىڭ بويىنداعى ازاماتتىق قاسيەتتەردىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا پسيحولوگيالىق سەبەپتەر دە كىنالى، كوپ نارسە وتباسىندا العان تاربيەگە تىكەلەي بايلانىستى. قازىر شاڭىراقتاردىڭ كوبىندە ەرلەردىڭ ۇستەمدىگى باسەڭ، كەي ۇيلەردە ءتىپتى وتاعاسىعا دەگەن قۇرمەت تە جوق. مۇنىڭ سەبەپتەرى سان قيلى: ەركەك نە جۇمىسسىز بولۋى مۇمكىن، نە تابىسى ماردىمسىز، نە مىنەزى تىم جۇمساق، نە، كەرىسىنشە... «قالاي بولعاندا دا، وتباسىنداعى تىزگىنگە يە بولا الماي جۇرگەن ەر-ازاماتتار بار. ال ۇيدە وسىنداي «تاربيە» كورىپ وسكەن، اكەسىن ادام سانامايتىن، شەشەسىنىڭ ايتقانىنا عانا قۇلاق اساتىن ۇلدان ەرتەڭ جىگەرلى جىگىت، ايبىندى ازامات شىعادى دەگەنگە قالاي سەنەسىز؟ دەمەك، بىزدە وتباسىلىق ينستيتۋت نەگىزىنىڭ ءوزى شايقالعان. مۇنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋىمىز، اۋلەتتەگى اكە رولىن، ەر-ازامات باعاسىن ورنىقتىرۋىمىز قاجەت»، - دەيدى پسيحولوگ.

قاسيەتتى قۇراندا: «ەركەكتەر ايەلدەردى بيلەۋشى. ويتكەنى اللا، ءبىرىن-بىرىنەن ارتىق قىلدى»، - دەسە (نيسا سۇرەسى، 34-ايات)، تاعى ءبىر اياتتا: «ەركەكتەر ايەلدەرگە پانا، قامقورشى، جاۋاپكەر، قورعان، باسقارۋشى»، - دەگەن. ەر مەن ايەلدىڭ ەلەڭ ەتكىزەر ەرەكشەلىكتەرى - ولاردىڭ ارتىقشىلىعى. جاراتۋشى يە قۇراندا سولاي دەگەن.

شاڭىراعىمىز شايقالماسىن!

اعابەك قونارباي ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى