«قىتاي ونەرىنىڭ التىن ءتاجى» اتانعان قازاق ءانى

كلاسسيكانىڭ كلاسسيكاسى

«قالاشىقتاعى كوكتەم» فيلمى 1948 -جىلى تۇسىرىلگەن. فيلمنىڭ رەجيسسەرى - فەي مۋ (1906-1951). ول - قىتايدىڭ پوەتيكالىق كينو مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان اسا تالانتتى ونەر يەسى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر كەشسە دە، فەي مۋ ايەل جانىنىڭ نازىك ءيىرىمىن، ىشكى بۇلقىنىسىن، جۇرەك تولعانىسىن كينو تىلىمەن شەبەر سۋرەتتەي بىلگەندىگىمەن اڭىزعا اينالادى.

فيلم قىتايدى جايلاعان قارجىلىق داعدارىسقا بايلانىستى شانحايلىق ۆەنحۋا كينو كومپانياسىنىڭ جوباسىنا سايكەس تومەن بيۋدجەتپەن تۇسىرىلگەن. اق- قارا ءتۇستى فيلمنىڭ سيۋجەتى مەن دەكوراتسياسىنىڭ مينيماليستىك سيپاتتا بولۋىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا. فيلمدە نەبارى بەس- اق كەيىپكەر بار. كارتينا كەيىپكەرلەردىڭ سەزىم الەمى مەن شىنايى ءومىر اراسىنداعى بىتىسپەس قايشىلىقتان سىر شەرتىپ، ادامنىڭ مورالدىق ساناسىنىڭ تەرەڭ قىرلارىن اشۋعا تالپىنىپ، قىتاي ينتەلليگەنتسياسىن ءداستۇر ساباقتاستىعى مەن ەتيكالىق قاعيدالاردى بەرىك ۇستانۋعا شاقىرادى.

سيۋجەت بىلاي ءوربيدى: ءۇي-ورمانى قاڭىراپ، كەتەۋى كەتكەن ەسكى اۋلادا ءومىر كەشكەن جاس كەلىنشەك يۋيۆەن مەن ونىڭ سىرقات كۇيەۋى لياننىڭ اراسىن بەلگىسىز سالقىندىق جايلاعانىنا ۇزاق جىلدار بولعان ەدى. ەكەۋى ءبىر- بىرىنەن تىم الشاقتاپ، ءتىل تابىسا المايتىن حالگە جەتكەن. يۋيۆەن جالعىز ءوزى قالا قورعانىندا سەرۋەندەپ، ويعا شومعاندى ۇناتاتىن. ال سوعىس سالدارىنان قۇلدىراعان شارۋاشىلىعىن اياعىنان تۇرعىزۋعا جالعىزىلىكتى دارمەنسىزدىگى مەن بويىن مەڭدەگەن سىرقاتى قول بايلاۋ بولعان ليان جۇبايىمەن اراداعى سالقىندىقتى قابىلداي الماي، وڭاشادا اھ ۇراتىن. ولاردىڭ قاسىندا سۇرەڭسىز ومىرگە ينەنىڭ جاسۋىنداي جىلى ساۋلە سەپكەن جارقىن ءجۇزدى دايسيۋ (لياننىڭ قارىنداسى) جانە جۇمىسىنا ادال قارت قىزمەتشى لاوحۋان دا بار ەدى.

لياننىڭ جان اياسپاس دوسى، يۋيۆەننىڭ ءسوز بايلاسۋعا ۇلگەرمەگەن بالا عاشىعى - بىلىكتى دارىگەر چجيچەننىڭ ون جىلدان كەيىن اياق استىنان ەلگە ورالىپ، وسى شاڭىراقتا ون كۇن بويى قوناقتا بولۋى سىلتىدەي تىنعان بۇيىعى تىنىشتىققا تاس لاقتىرىپ، بارشا جاننىڭ كوڭىلىندە تولقىن تۋدىرادى. سونگەن سەزىم قايتا ويانىپ، قوس جۇرەكتە سۇيىسپەنشىلىك وتى قايتا لاۋلايدى. جاۋقازىن جۇرەك جاس سۇلۋ - دايسيۋ دە چجيچەننىڭ جارقىن بەينەسى مەن پاراسات تۇنعان سىپايى مىنەزىنە قۇلاي عاشىق بولادى. ءسويتىپ فيلم سيۋجەتى تاعدىر تابىستىرعان تورتەۋدىڭ سەزىم تولقىنىستارى نەگىزىندە ءارى قاراي ءوربي بەرەدى.. .

اتىشۋلى «مادەني ريەۆوليۋتسيا» جىلدارىندا اياۋسىز سىن تەزىنە الىنعانمەن، قىتايلىق ونەرتانۋشىلار «كلاسسيكانىڭ كلاسسيكاسى»، «قىتايدىڭ كينو تاريحىنداعى تەڭدەسى جوق تۋىندى»، «قىتاي ءتىلدى كينولاردىڭ ۇزدىك جۇزدىگىنىڭ بەتكە ۇستارى» دەپ تامساناتىن «قالاشىقتاعى كوكتەمنىڭ» باعىن جاندىرىپ، باعاسىن ارتتىرعان كۇردەلى كوركەمدىك شەشىمدەر قاتارىندا قازاقتىڭ حالىق اندەرى «دۋدار- اي» مەن «قايران جالعان» (ارينە، قىتايشا اۋدارماسى) دا بولعانىن ايتپاي كەتۋ قيانات بولار ەدى.

ەندەشە «قيىرداعى قىتاي كينوسىندا قازاق اندەرى قالايشا ساۋندترەك رەتىندە پايدالانىلعان؟» دەگەن سۇراق تۋۋى داۋسىز.

بۇعان جاۋاپ تابۋ ءۇشىن ۆان لوبين جايلى ءسوز قوزعاماۋ مۇمكىن ەمەس.

«باتىس قىتايدىڭ ءان پاديشاسى»

ۆان لوبين (1913-1996) - قىتايلىق كومپوزيتور جانە ەتنومۋزىكاتانۋشى. 1930 -جىلى بەيجىڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. ءبىراق وقۋىن اياقتاي الماي، 1934 -جىلى مانچجۋريا ولكەسىنە كەتىپ، تەمىرجولشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. كەيىنىرەك حاربيندەگى ورىس ەميگرانتتارىنىڭ كونسەرۆاتورياسىنان سىرتتاي ءبىلىم الادى. 1938 -جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا لانجۋ قالاسىنا جىلىستاپ، سولتۇستىك- باتىس قىتاي تەاتر ترۋپپاسىنا جۇمىسقا تۇرادى. قاراشا ايىندا ساياسي قۋدالاۋ سالدارىنان سينحاي (كوككول) پروۆينتسياسىنا قاشىپ بارىپ، سينين دۇنگەن مەكتەبىندە مۋزىكا ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى بولادى. 1941 -جىلى لانجۋعا جەكە ساپارمەن بارىپ، 3 جىل بويى اباقتىدا وتىرادى. 1944 -جىلى سينحاي پروۆينتسياسىنىڭ ءتوراعاسى ما بۋفاننىڭ اراشا تۇسۋىمەن تۇرمەدەن بوساپ شىعىپ، سينيندەگى جۇمىسىنا ورالادى. 1949 -جىلى ۇگىت جۇمىسىنا تارتىلىپ، قىتاي حالىق- ازاتتىق ارمياسىنىڭ سابىندا شىنجاڭعا جول تارتادى. ونىڭ قالعان عۇمىرى حالىق ونەرىنىڭ باي قازىناسى تۇنىپ جاتقان شىنجاڭ توپىراعىندا وتەدى، ءۇش مارتە تۇتقىندالىپ (1951، 1954-جانە 1965 -جىلدارى) ، اتتاي 20 جىل بويى قاماۋدا، ايداۋدا بولادى. تار ەسىك، تاس بوساعادا ءجۇرىپ- اق، تۋعان حالقىنىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان ماڭگىلىك اندەردى ومىرگە اكەلەدى. اسىرەسە، جەرگىلىكتى قازاق، ۇيعىر ۇلتتارىنىڭ حالىق اندەرىن جيناقتاپ، جاڭعىرتىپ، قىتاي ءتىلدى اۋديتورياعا ناسيحاتتاۋ جولىندا ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتەدى. قىتايلىقتار ونى توبەسىنە كوتەرىپ، «باتىس قىتايدىڭ ءان پاديشاسى» دەپ اتاپ كەتەدى.

ارينە، ۆان لوبين شىعارماشىلىعى جايىندا ءار الۋان وتكىر پىكىر بار. اسىرەسە، ەل اۋزىندا ونىڭ اۋىل ءۇيدىڭ مونشاعىن كۇندىز ۇرلاپ، تۇندە تاققانى - قازاق، ۇيعىر اندەرىنىڭ اسىل قازىناسىنا قول سۇعىپ، حالىق ونەرىنىڭ ءىنجۋ- مارجانىن ءوز اۆتورلىعىمەن جاريالاعانى تۋرالى اڭگىمە ءجيى ايتىلادى. ءبىز بۇل جازبامىزدا اتىشۋلى ۇرلىق جايلى اسىعىس پىكىر ءبىلدىرۋدى ءجون سانامادىق. دەگەنمەن، ۆان لوبين شىعارماشىلىعىنىڭ شوقتىعى سانالاتىن «سوناۋ الىس شالعايدا» ءانى جايلى ەتنومۋزىكاتانۋشىنىڭ وزىنە ءسوز بەرسەك:

- 1938-1939 -جىلدارى شىنجاڭنىڭ ءبىر قاۋىم قازاعى جەرگىلىكتى بيلەۋشىمەن (شەن شيتسايدى مەڭزەپ وتىر - ە. م. ) ارازداسىپ، گانسۋدىڭ حەسي وڭىرىنە قاشىپ باردى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى تسيليان تاۋىنىڭ (قازاقتار شۇلەن تاۋ دەپ اتاعان - ە. م. ) تەرىسكەي قاپتالىن جايلادى دا، ەندى ءبىر بولىگى تسينحايدىڭ حايسي ايماعىنا دەيىن جەتتى. (قازاقتاردان) وتىز شاقتى ادام بيلەۋشىمەن (ما بۋفاندى مەڭزەپ وتىر - ە. م. ) «باعىنۋ» ءىسىن اقىلداسۋ ءۇشىن سينينگە باردى. ولاردىڭ اراسىندا انشىلەر مەن دومبىراشىلار دا بار ەكەن.. . قالانىڭ سولتۇستىك قاقپاسىنىڭ سىرتىنداعى ساياباقتا ءۇش كۇن بويى ساۋىق- سايران قۇردىق. مەن 20 دان استام حالىق ءانىن جازىپ الدىم. ارامىزعا ۇيعىر ساۋداگەرى ابدۋقادىر اۋدارماشى بولدى. تىلدىك شەكتەمەگە بايلانىستى ءان ماتىندەرىن بۇلجىتپاي اۋدارۋعا مۇمكىندىك بولمادى، اۋدارما ءۇستىرت، شالاعاي جاسالدى. قىسقاسى، 1939 -جىلدىڭ كوكتەمىندە ءوزىم جازىپ العان حالىق اندەرىنەن ىرىكتەلگەن ون شاقتى تۋىندى سوعىس مايدانىنان الىس ولكەلەرگە تەز تاراپ كەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا «سوناۋ الىس شالعايدا»، «دۋدار مەن ماريام»، «قوش كەلدىڭ»، «اۋعان قازاق»، «ىمىرتتاعى ءتۇتىن»، «تيانشان اسقان»، «كوز بايلانعاندا»، «جورعا تاي»، «جەتە المادىم جەر شالعاي»، «سۇلۋ قىز» ت. ب. اندەر بار، - دەپ ەسكە الادى ۆان لوبين 1980 -جىلى 1-تامىزدا سينيندەگى كونەكوز دوسىنا جازعان حاتىندا.

وسىندا ايتىلعان «دۋدار مەن ماريام» (بۇل ءان قىتايدا كوبىنەسە «سۇيىكتى راۋشان» دەگەن اتپەن بەلگىلى) ماريام جاگور قىزىنىڭ «دۋدار- اي» ءانىنىڭ جاڭعىرتىلعان، وڭدەلگەن نۇسقاسى ەكەنىنە بۇل كۇندە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. الايدا «سوناۋ الىس شالعايدا» ءانىنىڭ قازاقشا ءتۇپنۇسقاسى جايلى قىتايلىق ونەرتانۋشىلار اراسىندا داۋ بار. كەيدە ءتىپتى، قازاقتىڭ حالىق ءانى ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرىپ، «تسينحايدىڭ نەمەسە تيبەتتىڭ ءانى بولار» دەپ بۇرا تارتاتىندار دا جوق ەمەس. دەگەنمەن، ۆان لوبيننىڭ جان دوسى، 1939 -جىلى سينيندە مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان چجوۋ يكۋي مىرزانىڭ بەرگەن كۋالىگى ولمەس تۋىندىنىڭ تيبەت جوتاسىندا ومىرگە كەلگەن قازاق ءانى ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇسەدى:

- 1938 -جىلى شىڭجاڭنان شينحايعا مىڭ شاقتى قازاق اۋىپ كەلدى. سينينگە كەلگەن ازىن- اۋلاق قازاقتىڭ اراسىندا انشىلەر دە بار ەكەنىن ەستىپ، ۆان لوبيننىڭ ولارمەن تانىسقىسى كەلدى.. . شامامەن (1939 -جىلدىڭ) مامىر ايى بولۋ كەرەك، ەكەۋىمىز ساياباققا باردىق. ول ەكى ۇيعىر ساۋداگەر مەن ەكى قازاق ءانشىنى شاقىرىپتى. كۇنى بويى ساياباقتا ءان سالدىق. جاسى ۇلكەندەۋ قازاق ءانشى ازىلكەش، اشىق- جارقىن كىسى ەكەن، داۋىسى وتە جاعىمدى، ءاندى اسقاقتاتىپ، ىنتا- شىنتاسىمەن بەرىلىپ ورىندادى. ءبىراق ءاننىڭ اۋەنىن قالاۋىنا قاراي قۇبىلتا بەرەدى ەكەن. ء(بىر ءاندى) ەكىنشى مارتە ورىنداعاندا، الدىڭعىسىنان باسقاشا تۇرلەنىپ ەستىلەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە، كومەيىنەن قايىراتىن وزگەشە كولوراتۋرا بار. ۆان لوبين تاڭ- تاماشا قالىپ، قاتتى قىزىقتى. قارتاڭ قازاق دومبىرامەن التى- جەتى ءان ورىندادى. ۆان لوبين «تاڭ اتقانشا كۇتەمىن» جانە «دۋدار مەن ماريام» دەگەن ەكى ءاندى جازىپ الدى. جاس قازاق ۆان لوبين گانسۋدە جازىپ العان «سەن كۇتكەن جان قويدا ءجۇر» دەگەن ءاندى ورىندادى. اۋەنى بىردەي بولعانمەن، ءسوزى باسقاشا ەكەن. ونىڭ ىزىنشە ۇيعىر ءانشىسى دە قازاقتىڭ «شوپان ءانىن» شىرقاپ قويا بەردى، الدىڭعى انمەن سارىنداس، ءبىراق اۋەنى جەڭىلدەۋ، ال ءسوزى مۇلدە بوتەن. قارتاڭ قازاق «قازاق اندەرى وسىلاي، ءار ءانشى وزىنشە تۇرلەندىرىپ ايتا بەرەدى» دەپ ءتۇسىندىردى. اتاقتى «سوناۋ الىس شالعايدا» انىنە نەگىز بولعان ءتۇپنۇسقا اۋەن وسىلاي جازىپ الىنعان ەدى.

دەمەك، ۆان لوبيننىڭ اتاعىن اسقاقتاتقان «سوناۋ الىس شالعايدا» ءانىنىڭ دە توركىنى قازاقتان ەكەنى كۇدىك تۋدىرماۋعا ءتيىس. الايدا ءان ءماتىنىنىڭ قىتاي تىلىنە دۇرىس اۋدارىلماۋى، كەرەك دەسەڭىز بۇرمالانىپ جەتۋى، اۋەنىنىڭ دە ايتارلىقتاي وڭدەلۋى ءتۇپنۇسقانى جازباي تابۋعا قيىندىق تۋدىرسا كەرەك. دەگەنمەن كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر الەمدىك كلاسسيكالار جاۋھارىنا ەنگەن وسى تۋىندىنىڭ قازاقى نۇسقاسى رەتىندە «قايران جالعان» ءانىن اتايدى.

«بوتا بوزداپ، سورلاعان ەل بوسىپ اۋعان.. .»

قىتايدا تۇراتىن بەلگىلى جازۋشى، بۇلاناي (گيمالاي) اسقان ۇلى كوش جايلى تولىمدى ەڭبەك جازعان اپەتاي مۇقاراپ ۇلىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى ءبىز ۇسىنعان دەرەكتەردىڭ ءشۇباسىزدىعىن دالەلدەي تۇسەدى. وندا ايتىلعانداي، ءسۇلتانشارىپ زۋقا ۇلى (1891-1954) باستاعان قازاق كوشىنىڭ وكىلدەرى شينحايدىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىگىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن سينينگە بارعان ساپارىندا ساياباقتا وتكەن ساۋىق كەشىندە «قايران جالعان» ءانىن الدىمەن جاقىپ پەن بيبول، سوسىن گۇلاندا مەن جيعان دەگەن اۋىل ونەرپازدارى قوس داۋىسپەن شىرقاپ، جينالعان جۇرتتى تاڭ- تاماشا ەتەدى. اتاقتى سىبىزعىشى ەلىكبايدىڭ كىشى بالاسى قوشاناي شەرتكەن كەڭەس بويىنشا، قازاق وكىلدەرى قالادا ءبىر جۇما ايالدايدى. ساپاردىڭ بەسىنشى كۇنى تسينحايدىڭ جەرگىلىكتى ءانسامبلى وسى ءاندى اۋەنىن وزگەرتپەستەن قىتاي تىلىندە قازاقتاردىڭ وزىنە قايتا ورىنداپ بەرەدى. قوشاناي اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، 1939 -جىلى گانسۋدىڭ ءسۇر وزەنىنىڭ بويىندا قازىبەك بوسجان ۇلى دەگەن اتاقتى بايدىڭ اسى بەرىلەدى. استا ات شاپتىرىلىپ، ءانشى- كۇيشىلەر ونەر كورسەتەدى. سىبىزعىشى ءمۇقامادي ەلىكباي ۇلى «قايران جالعان» ءانىن سىبىزعىمەن ورىنداعاندا، تۋعان جەردى ساعىنعان بۇكىل ەل قوسىلا جىلاپتى. قازاق كوشىن باستاعان ەل اعالارىنىڭ ءبىرى زايىپ اقىپ ۇلى (1878-1939) ءدان رازى بولىپ، ورىنداۋشىعا قاراكوك ات مىنگىزگەن ەكەن.

ال ءماۋلىحان زايموللا ۇلىنىڭ ەل اۋزىنان جازىپ الۋى بويىنشا، «قايران جالعان» ءانىنىڭ ءماتىنى كەلەسىدەي:

سوناۋ الىس ساۋىردا قالدى- اۋ سۇيگەن جار،

اتتاناردا «قوش» دەسە الماي بولدىم- اۋ زار، قايران جالعان.

كەربالانىڭ شولىندەي قۇلازيدى،

كەڭ دەۋشى ەدى بۇل دۇنيە نەدەگەن تار، قايران جالعان.

ايداي تاتىر شەتىنە جەتەمىن بە؟

قۇلاگەر ات اياڭدايدى تەپەڭىمدە، قايران جالعان.

ازەر تاپقان الاشتان، دەگدارىم- اي،

اق ءجۇزىڭدى ءبىر كورە الماي كەتەمىن بە، قايران جالعان.

كوش اسادى قايقايىپ قارلى تاۋدان،

ەگەي- ەگەي ەل ەدىك ءبىز ناردى ساۋعان، قايران جالعان.

ايىردى ما شىنىمەن تۋعان جەردەن،

بوتا بوزداپ، سورلاعان ەل، بوسىپ اۋعان، قايران جالعان.

ازاتتىق اڭساپ، اتا جۇرتتان اۋا كوشكەن بوسقىن ەلدىڭ باسىنداعى اۋىر حالدى اينىتپاي جەتكىزگەن «قايران جالعان» ءانىنىڭ ءماتىنى، وكىنىشكە قاراي، قىتايشا نۇسقاسىندا مۇلدە باسقاشا قۇبىلىپ، اي قاباق، التىن كىرپىك ارۋدىڭ سۇلۋ كوركىن سيپاتتاعان ماحاببات ليريكاسىنا اۋىسقان. بۇل كەمىستىك ۆان لوبين جاڭعىرتقان قازاق، ۇيعىر حالىق اندەرىنىڭ كوپشىلىگىنە ورتاق. شىن مانىندە، بۇل حالىق ونەرىنە، فولكلورلىق مۇرالارعا جاسالعان قيانات جانە سۋىق قول جيەندىكتەن دە اۋىر قىلمىس ەدى.

مەيلى قالاي دەسەك تە، ۆان لوبين جازىپ العان «دۋدار- اي» مەن «قايران جالعان» اندەرى جىلعا جەتەر- جەتپەس ۋاقىتتا بۇكىل قىتايدى شارلاپ كەتەدى. 1947 -جىلى اتاقتى پول روبسون (1898-1976) شاڭحايدا ب ۇ ۇ- نىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان ۇلان- اسىر كونسەرتتە «سوناۋ الىس شالعايدا» ءانىن قىتايدىڭ حالىق ءانى رەتىندە اعىلشىن تىلىندە ورىندايدى.

ءاننىڭ سىرشىل، مۇڭلى اۋەنى سەزىمتال فەي مۋدىڭ دا جۇرەك قىلىن شەرتىپ، «دۋدار- ايمەن» بىرگە «قالاشىقتاعى كوكتەم» فيلمىنە ساۋندترەك رەتىندە پايدالانىلادى.

سونداي- اق ءان راشيد بەيبۋتوۆ (1915-1989)، دايانا روسس (1944)، پلاسيدو دومينگو (1941)، حوسە كاررەراس (1946)، ت. ب. ونەر الىپتارىنىڭ رەپەرتۋارىنا ەنەدى. (ايتپاقتايىن، «دۋدار- اي» بۇرىنعى ق ح ر ءتوراعاسى جياڭ زىميننىڭ، ال «سوناۋ الىس شالعايدا» حۋ جينتاۋدىڭ سۇيىكتى ءانى بولعان).

ءان 1991 -جىلى قىتايدىڭ «التىن پلاستينكا ارنايى سىيلىعىمەن» ماراپاتتالسا، 1992 -جىلى «XX عاسىرداعى قىتاي مۋزىكا ونەرىنىڭ كلاسسيكالارى» تىزىمىنە كىرەدى. 2007 -جىلى 24 -قازاندا ايدى زەرتتەۋگە ارنالعان «چانە-1» جەر سەرىگى جەردەن 380 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتا «سوناۋ الىس شالعايدا» ءانىن ويناتادى.

«قىتاي ونەرىنىڭ ءىنجۋى، ءان ءتاجىنىڭ جاقۇتى» اتانعان قازاق ءانىنىڭ ءبىز بىلەتىن تاريحى وسىنداي.

ايتا كەتسەك، بۇعان دەيىن 1911 -جىلدان باستاپ گانسۋ پروۆينتسياسىنا كوشە باستاعان شىعىس تۇركىستانداعى قازاقتاردىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىن قىتايلىق قىلقالام شەبەرلەرى قالاي سۋرەتتەگەنى تۋرالى جازىلعان بولاتىن.

ەرلان مازان

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى