قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش رومانى

قىتايداعى قازاق ادەبيەتى الۋان تۇسپەن كومكەرىلگەن تۇكتى كىلەم تەكتەس. ءار الۋان گۇلدەرگە تولى ميۋالى باق ىسپەتتەس. وسىلاي ايتۋىمىزدىڭ ءوز ءجونى، ءوز سەبەبى بار. ويتكەنى ونىڭ قاينار كوزى مەن توعىسار جولى تارام-تارام. سوسىن دا ادەبيەتى بارىنشا شۇرايلى ءھام قۇنارلى. بۇل تاراپتاعى اڭگىمەنىڭ اۋانى الىس. دەسەك تە... «ءبارىمىز دە مەيىرىمى مول، قۇلاشى كەڭ فولكلور دەگەن اجەنىڭ قۇشاعىنان شىققانبىز»، - دەپ مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي، قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋى - ول ارينە، سول جۇرتتىڭ ءتولتۋما اۋىز ادەبيەتى.

مىزعىماعان ءداستۇر مەن دالالىق وركەنيەتتىڭ ۇشتاسۋىنان تۋعان، قاعاز بەتىندەگى ەمەس، شىن ومىردە قارا قازاقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مىڭ جىلدىق مۇرالار. قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتۇپتامىرى وسىندا. قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ سىرىن، قۇپياسىن اۋەلى ونىڭ فولكلورىنان، ميفولوگياسىنان، سالت-ساناسىنان، دالالىق فيلوسوفياسى مەن مادەنيەتىنەن ىزدەگەن ابزال. بۇل ۇزىن سونار اڭگىمەنىڭ قىسقا قايىرىمى. قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەندىگى جانسۋسارى، ارقا تىرەگى - قازاقستان ادەبيەتى. ارعى-بەرگى تاريحتى قوپارا ايتپاعاندا، كەشەگى اباي، شاكارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى باستاعان، الاش ۇراندى ادەبيەت ءبىر بەلەسكە شىعارعان، سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە قۇلاشىن كەڭ قارماعان اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ، سۋرەتكەرلەردىڭ سۇبەلى تۋىندىسى، جانە وسى كەزەڭدە اۋدارىلعان ورىس ءھام الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى قىتايداعى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تەز وسۋىنە، تەز جول تابۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.

بۇل قىتايداعى قازاق جازۋشىلارىنىڭ ەرتەرەك كاسىبيلەنۋىنە، شىعارماشىلىق تەحنيكانى مەڭگەرۋىنە ايتارلىقتاي كومەگىن تيگىزدى...

ءبىز ءۇشىن شىنجاڭداعى قازاق ادەبيەتى دەپ اتاعان بارىنشا تانىمعا جۋىق، اقيقاتقا جاقىن. سەبەبى، جوعاردا ءبىز ءسوز ەتكەن قىتاي قازاق ادەبيەتىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى وسى شىنجاڭ توپىراعى مەن شىنجاڭ مادەنيەتىمەن تىكەلەي قاتىستى. شىنجاڭداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلگى العان، ۇيرەنگەن سالاسىنىڭ ءبىرى - قىتاي حالقىنىڭ ادەبيەتى. بەس مىڭ جىلدىق جازبا تاريحى مەن ادەبيەتى بار ەلدىڭ قازاق قالامگەرلەرىنە بەرەرى كوپ بولدى. ولار قىتايدىڭ ەجەلگى ادەبيەتىنەن باستاپ، قازىرگى زامان ادەبيەتىنە دەيىن قاۋزاپ وقىدى. كەرەكتى دۇنيەسىن الدى. ءارى قىتاي ءتىلى ارقىلى الەم ادەبيەتىن وقىدى، اۋداردى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە شىنجاڭ قازاق اۋدارماشىلارىنىڭ ەڭبەگى، قازاقستان قالامگەرلەرىنەن بىردە كەم ەمەس. تەك قانا الەم ادەبيەتىنە ارنالعان «كوكجيەك» جۋرنالى ارقىلى، ۇلتتىق باسپا ءسوز قۇرالدارى ارقىلى دۇنيە ادەبيەتىنىڭ بەت الىسىن، نەگىزگى جاڭالىقتارى مەن ماسەلەلەرىن باقىلاپ وتىردى. كەيىنگى جىلدارى اعىلشىن ءتىلى ارقىلى بۇل ۇدەرىس ءتىپتى دە دامي ءتۇستى. بۇل شىنجاڭداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە ايرىقشا اسەر ەتتى.

شىنجاڭ شىن مانىندە كوپ ۇلتتار مەكەندەيتىن مەكەن. ونداعى قازاق، قىرعىز، ۇيعىر، تاتار، تاجىك... سىندى رۋحاني ءونىم بەرە الاتىن حالىقتار، ءبىر-بىرىمەن تىعىز مادەني بايلانىستا بولدى. اسىرەسە ۇيعىر حالقىنىڭ اۋدارمالارى مەن شىعارمالارى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءنار الاتىن ءبىر تامىرىنا اينالدى. ويتكەنى، ۇيعىر جۇرتىنىڭ ءتول ادەبيەتىنەن تىس، اۋدارما ادەبيەتى مەيلىنشە مول، مەيلىنشە باي بولدى. تۋىستاس تىلدەردىڭ اراسىنداعى وسى ءبىر الۋان تۇرلىلىك قىتاي قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇرلەنۋىنە، تۇلەۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزدى. بۇل ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ نەگىزگى پاراسى قىتاي قازاق ادەبيەتىنە اسەر ەتكەن سىرتقى مادەنيەتتىڭ ىقپالى حاقىندا. ال شىن مانىندە ەجەلگى مەكەنىندە قازىعىن ەرتە قاعىپ، تامىرىن تەرەڭ جايعان قازاق ادەبيەتى ەڭ اۋەلى ءوز توپىراعىنان تۇرەگەلدى. ءوز مىنەزىمەن، ءوز بولمىسىمەن بوي تۇزەدى.

ۇيرەنە ءجۇرىپ ۇيرەتتى. ۇيرەتە ءجۇرىپ ۇيرەندى. تۇتاس قازاق ادەبيەتىنىڭ شالقار كولىنە اينالدى. وزىنەشە ءبىتىمى بولەك ارنا قالىپتاستىرىپ، الاش رۋحانياتىنىڭ ايبارىن اسىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىتاي قازاق ادەبيەتىندە، ءبىر عانا رومان جانرىندا جۇزدەن اسا شىعارما دۇنيەگە كەلدى. بۇل سان مەن ساپا ءالى دە ءوسۋ، وركەندەۋ ۇستىندە.

بۇگىن سىزدەرگە وسىدان الپىس جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن جازىلعان، قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى رومان تۋرالى شاعىن مالىمەت بەرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش رومانى وتكەن عاسىردىڭ 50 -جىلدارى جازىلعان. اۆتورى قىتاي قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، «قارا ءسوزدىڭ قايىعى» اتانعان كۇنگەي مۇقاجان ۇلى. روماننىڭ اتى - «يگىلىك».

اۆتور روماندى 1959 -جىلى قازان ايىنا قاراي، ق ح ر-نىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي جوسپارلاپ جازعان. جانە وسى ۋاقىت ارالىعىندا روماندى جازىپ اياقتاپ، شىعارۋدى جوسپارلاعان. روماندى قولجازبا كۇيىندە اينالاسىنداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى وقىپ تانىسقان. جوعارى باعاسىن بەرگەن.

وكىنىشتىسى، ءدال وسى كەزەڭدە قىتايداعى اتى شۋلى «مادەنيەت رەۆوليۋتسياسىنىڭ» داۋىلى باستالىپ كەتەدى دە، جازۋشى كۇنگەي مۇقاجان ۇلىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيرىلەدى. كۇنگەي مۇقاجان ۇلىنا «وڭشىل»، «ۇلتشىل»، «توڭكەرىسكە قارسى ەلەمەنت» دەگەن سياقتى ات قويىلىپ، سول كەزدەگى ساياسي شولاق بەلسەندىلەردىڭ اسىرە سىلتەۋىمەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، سوڭىندا قاماۋعا الىنادى.

سودان تابانى كۇرەكتەي جيرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ايداۋدان كوز اشپاي 1973 -جىلى شىلدە ايىندا عانا بوساپ شىعادى. بوساعاننان كەيىن دە ساياسي سەنىمسىز تۇلعا اتانىپ، كوپ سۇرگىننەن كەيىن 1976 -جىلى عانا التاي ايماعى بۋرىلتوعاي اۋدانىنا قىزمەتكە الىنىپ، بۇرىنعى ابىرويى بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلە باستايدى. كۇنگەي مۇقاجان ۇلىنىڭ «يگىلىك» رومانى - «مادەنيەت رەۆوليۋتسياسىنىڭ» تەپكىسىنە ۇشىراپ «كەرتارتپا رومان» اتانعانىمەن، ول ءبارىبىر قىتاي قازاقتارى ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش جازىلعان رومان بولىپ سانالادى. سول كەزدەگى ساياسي ناۋقانعا ساي قۋدالانعانىمەن، «يگىلىك» رومانى شىن مانىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ رۋحىندا جازىلعان شىعارما ەدى. روماندا ق ح ر-نىڭ ازاتتىعىنان كەيىنگى التايداعى قازاق ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى، ەگىنشى-مالشى حالىقتىڭ ساياسي ومىرگە بەيىمدەلۋى، ادامدار اراسىنداعى ارازدىق پەن تاتۋلىق، بىرلىك پەن قاستىق سىندى تايتالاسقان تانىمدار كوركەم تىلمەن كەستەلەنىپ جازىلعان بولاتىن. «يگىلىك» رومانى - شىمىر سيۋجەت، قىزىقتى وقيعا، ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن كەيىپكەرلەر بەينەسى ارقىلى، سول ءداۋىردىڭ كەلبەتىن كورسەتەتىن سۇبەلى تۋىندى ەكەنى انىق.

انتەك، اۆتوردىڭ جيىرما جىلعا جۋىق قۋعىنعا ۇشىراپ، مادەني ساحنادان قۋعىندالۋىنا بايلانىستى كوپ جىلدار بويى كەشىگىپ، باسپا بەتىندە 1983 -جىلى عانا جارىق كورەدى. 1950 -جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا جازىلىپ، اراعا اتتاي وتىز جىل سالىپ، 1983 -جىلى عانا جارىق كورگەن قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش رومانىنىڭ تاعدىرىن قىسقاشا قايىرساق وسىلاي بولىپ شىعادى. ء سوز سوڭىندا، وقىرماندارعا قىتاي قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قالامگەردىڭ ءبىرى - كۇنگەي مۇقاجان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بەرە كەتكەندى ءجون سانادىق.

كۇنگەي مۇقاجان ۇلى 1929 -جىلى 11-ماۋسىمدا التاي ايماعى بۋرىلتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەڭبەك جولىن «التاي» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ باستاعان. العاشقى شىعارمالارى «التاي»، «شىنجاڭ» گازەتتەرىندە جاريالانعان.

«مادەنيەت رەۆوليۋتسياسىنان» كەيىن شىعارماشىلىق جولىن قايتا باستاعان كۇنگەي مۇقاجان ۇلى «تايتالاس» پوۆەستى ارقىلى سولاقاي ساياساتتى سىن تەزىنە الادى. ودان كەيىن «التاي اڭگىمەلەرى»، «ورتەكە»، «يگىلىك»، «تايتالاس»، «تىرشىلىك»، «وگىزدىڭ تەرىسى»، «مەن جۇرگەن تاۋلاردىڭ بيىگى-اي» سىندى اڭگىمە، پوۆەستەر كىتابى جارىق كورەدى.

«ماحابباتقا جول»، «قورجىن» سياقتى پەسالارى ساحنالانىپ، كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنەدى. قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءشارىپحان كوگەدايەۆتىڭ ءومىر جولىن ارقاۋ ەتكەن كوپ تومدى «ءور التاي» رومانىن جازادى. كۇنگەي مۇقاجان ۇلى مەملەكەتتىك، قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەل شەشە ارالاسىپ، كوپتەگەن جاۋاپتى، لاۋازىمدى قىزىمەتتەر اتقارادى. جازۋشى، اقىن، دراماتۋرگ، فولكلورشى كۇنگەي مۇقاجان ۇلى 1990 -جىلى 2-تامىزدا التاي قالاسىندا قايتىس بولادى.

اۆتور

ۇمتىل زارىققان

دەرەككوز adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى