قىرىقتىڭ ءبىرى - قىزىر
استانا. قازاقپارات - قىرىقتىڭ ءبىرى - قىزىر، مىڭنىڭ ءبىرى - ءۋالي. قىزىردىن شىن ەسىمى - باليا ەكەن. ول «ءابىلحايات سۋىن» ىشكەن سوڭ، ءتاڭىرى تاعالا وعان ولمەيتىن قاسيەت دارىتىپ، سودان قىزىر اتانىپ كەتىپتى. قىزىر - «جاسىل» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قىزىردىڭ باسقان ءىزى جاسىل جەلەككە اينالىپ شىعا كەلەدى ەكەن. قىزىردىڭ ولمەستىڭ سۋىن ىشكەنى تۋرالى ەل اۋزىندا مىناداي قىزىقتى اڭىز بار.
ەرتەدە ەسكەندىر زۇلقارنايىن پاتشا ولمەستىڭ سۋىن ىزدەۋگە جولعا شىعادى. ول قىزىردى اتقوسشى، ۇلىقپاندى اسپازشى ەتىپ ەرتىپ الادى. قىزىر جولعا جينالىپ جاتقاندا اكەسى:
- ۇلىم، قايدا جينالدىڭ؟ - دەيدى.
- ەسكەندىر پاتشا ولمەستىڭ سۋىن ىزدەۋگە شىقتى. مەنى جانىنا ەرتىپ الدى، - دەيدى. قىزىردىڭ اكەسى زاكاريا دەگەن كوپتى كورگەن، تەرەڭ ءبىلىمدى كىسى ەكەن.
- بالام، «قىرىقتان وتكەن جاس جوق، ۇيقىدان وتكەن ناس جوق، قىمىزدان وتكەن اس جوق» دەگەن. ساپارىڭ الىس ەكەن. جولدا اشتىق پەن شولدەن قىسىلارسىڭدار. بيەنىڭ ءسۇتى ءارى تاماق، ءارى سۋسىن بولار. ولمەستىڭ سۋى قاپ تاۋىنداعى ۇڭگىردە جاتىر. تاۋعا جاقىنداعاندا قۇلىندى ۇڭگىردىڭ اۋزىنا بايلاپ كەت. اداسا قالساڭ، ەنەسى قۇلىنىن تاۋىپ الادى، - دەيدى دە، بالاسىنا باتاسىن بەرەدى.
قىزىر جولعا قۇلىندى بيە ءمىنىپ شىعادى. بۇلار ۇزاق ءجۇرىپ، ءشول دالاعا تاپ بولادى. ءشول قىسىپ، قارىندارى قاتتى اشادى. سول كەزدە كىزىر بيەنىڭ ءسۇتىن ساۋىپ، ەسكەندىر مەن ۇلىقپانعا بەرەدى. ءبارى ساۋمال ءىشىپ، ەس جيىپ، الدەنەدى. ەسكەندىر قىزىرعا قاتى ريزا بولادى. بيەنىڭ ءسۇتى قاپ تاۋىنا جەتكەنگە دەيىن بۇلارعا ازىق بولىپتى. تاۋعا جەتكەن سوڭ، قىزىر اكەسى ايتقانداي، بيەنىڭ قۇلىنىن ۇڭگىردىڭ اۋزىنا بايلايدى. ۇڭگىردىڭ ىشىنەن ءۇش تاراپقا قاراي جول شىعادى. ۇشەۋى ءار تاراپقا ءبولىنىپ، «ءابىلحاياتتىڭ سۋىن» ىزدەيدى. قىزىر ۇنگىردىڭ ىشىمەن كەلە جاتىپ، ءبىر بۇلاقتى كورەدى. شولدەپ كەلىپ، بۇلاققا باس قويادى. مەيىرىن قاندىرىپ، قاسىنداعى دوستارىن ىزدەيدى. ولاردى شاقىرىپ، الگى بۇلاق اققان جەرگە اكەلەدى. قاراسا جاڭا عانا اعىپ جاتقان ءمولدىر بۇلاق لەزدە تارتىلىپ قالىپتى. ەسكەندىر ء«ابىلحايات سۋىنىڭ» وزىنە ءناسىپ بولماعانىن بىردەن بىلەدى دە شاراسىز حالدە سۇلق ەتىپ وتىرا كەتەدى. اللانىڭ ىسىنە شارا جوعىن بىلگەن سوڭ:
- قۇدايدىڭ جازۋى سولاي شىعار. ساعان بۇيىرىپتى، قىزىر. ەندى قيامەتكە دەيىن ءتىرى ءجۇرۋ باقىتى ساعان عانا ءناسىپ بولادى، - دەيدى.
ۇنگىردەن شىعاتىن كەزدە جولدى تاپپاي ۇشەۋى اداسادى. سول كەزدە قىزىر اتىنىڭ باسىن جىبەرگەندە، بيە ءوزىنىڭ قۇلىنىن تاۋىپ شىققان ەكەن. ۇشەۋى كەرى قاراي ەلگە قايتادى. جولدا كەلە جاتىپ قۇمىرسقانىڭ پاتشاسىنا كەزىگەدى. ول ەسكەندىردى قوناق ەتىپ كۇتەدى. زۇلقارنايىن وعان «ءابىلحايات سۋىن» ىزدەپ شىققانىن، ءبىراق سۋدىڭ بۇيىرماعانىن ايتادى. قۇمىرسقانىڭ پاتشاسى ونى اياپ:
- ۇزاق جول كەزىپ، ءبىراز جەردى شارلاپسىڭ. ەڭبەگىڭ ەش كەتپەسىن. مەندە سۇلەيمەن پايعامباردان قالعان ءبىر ۋىس ۇن بار. سونى ءپىسىرىپ جە. ۇزاق عۇمىر كەشپەسەڭ دە، مىڭ جاسايتىن حاكىم بولاسىڭ، - دەيدى.
ەسكەندىر ۇندى ورامالعا ءتۇيىپ الىپ، اسپازشى ۇلىقپانعا بەرىپ:
- ناننىڭ ەش جەرىن كۇيدىرمەي ءپىسىر. مەن ءسال مىزعىپ الايىن، - دەپ ۇيقىعا كەتەدى.
ۇلىقپان ناندى ءپىسىرىپ جاتىپ، استىن كۇيدىرىپ الادى. پاتشاعا كۇيگەن ناندى جەگىزۋگە ۇيالىپ، كۇيگەن ناندى ءوزى جەپ قويادى. ونىڭ ورنىنا باسقا ۇننان قايتادان نان پىسىرەدى. ەسكەندىر ۇيقىدان تۇرىپ، قاسيەتتى ناندى سۇرايدى. ۇلىقپان اكەلىپ بەرەدى. پاتشا ناندى جەپ وتىرىپ:
- مىناۋ مەن اكەلگەن ۇن ەمەس قوي، - دەيدى. ۇلىقپان:
- ءيا، ول ەمەس. ول ناندى كۇيدىرىپ الدىم. كۇيگەن ناندى سىزگە بەرۋگە ۇيالىپ، ونى ءوزىم جەپ قويدىم. مىنانى باسقا ۇننان ءپىسىردىم، - دەيدى.
ەسكەندىر بۇل جولى دا اھ ۇرىپ وكىنەدى:
- مەنىڭ بۇل ساپارىم قىزىردىڭ اۋليە، ۇلىقپاننىڭ حاكىم بولۋىنا سەبەپ بولعان ەكەن. ءبىرىڭنىڭ اتىڭ، ءبىرىڭنىڭ زاتىڭ ۇزاق جاسايدى. قۇداي ماعان پاتشالىقتى بەردى. سوعان شۇكىرشىلىك ەتۋىم كەرەك ەكەن. قۋعان جەتپەس، بۇيىرعان كەتپەس دەگەن. كەڭ كۇداي سەندەردى مولىنان جارىلقاپتى. ساپاردا ادال سەرىك بولدىڭدار. كيىندىقتان كاشپادىڭدار، مەن سەندەرگە ريزامىن، - دەپ، ءتانىردىڭ قالاۋىنا مويىن ۇسىنىپتى.
وسىدان باستاپ، ۇلىقپان حاكىم اتانىپتى. مىڭ جاساپ، ەلگە قايىرلى ءىس قىلىپتى. مىڭ ءبىر اۋرۋعا شيپا تاۋىپتى. قىزىر «ءابىلحاياتتىڭ سۋىن» ءىشىپ، ماڭگى جاسايتىن ادامعا اينالىپتى. ونىڭ نازارى تۇسكەن مومىندار مىندەتتى تۇردە باقىتتى دا بەرەكەلى تۇرمىس كەشەدى ەكەن دەسەدى. قىزىر پايعامبار تۋرالى ەل اراسىندا «قىرىقتىڭ ءبىرى - قىزىر، مىڭنىڭ ءبىرى - ءۋالي»، «قىزدىڭ جاقسى بولعانى، قىزىر شالدى دەسەڭشى، قىزدىڭ جامان بولعانى، قىرسىق شالدى دەسەڭشى»، « قىزىر نازار سالماسا، ەسەك بازارى نا دەلدال بولماسسىڭ»، «پەرىشتە ۇيالاسىن، قىزىر قيالاسىن» دەگەن ماقال-ماتەلدەر بار. باتا-تىلەكتەردە دە قىزىر اتا تۋرالى «بودەنەدەي جورعالاپ، قىرعاۋىلداي كورعالاپ، قىزىر كەلسىن قاسىڭا» دەگەن تىركەستەر وتە كوپ كەزدەسەدى.
قىز جىبەك جىرىندا سانسىزباي اعاسى تولەگەندى ىزدەپ جولعا شىققالى جاتقاندا شەشەسى:
- ءساتتى بولسىن ساپارىڭ، جاقسىمەن بولسىن قاتارىڭ. قىزىر، ءىلياس پايعامبار، جولداسىڭ بولسىن، ساقانىم، - دەپ باتا بەرەدى.
بۇل ماتەريال «وتباسى حرەستوماتياسى. سالت-ءداستۇر سويلەيدى» كىتابىنان الىندى
