قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى

«گازەت بەتىندە قازاقتىڭ ءارتۇرلى كەمشىلىكتەرى ءتۇرتىلىپ، جازىلىپ جاتىر. مىسالى ۇيىمسىزدىق، كۇندەستىك، پاراقورلىق، پارتيا، ادىلەتسىز بيلىك، ايەلدىڭ ءحالى دەگەن سياقتىلار. راس، مۇنىڭ ءبارى ايانىش حالدەر. ءبىراق بۇلار - ءيىرىمنىڭ بۇتاقتارى. رومان، ولەڭ، ماقالا جازۋشىلار دا وسىنداي ۇساق كەمشىلىكتەردى كورسەتپەك.

قازاقتاعى نەشە ءتۇرلى بولىپ تۇرعان اۋىر حالدەردىڭ تۇپكى نەگىزى، تامىرى قايدان تاراپ، بۇل كۇيگە ۇشراعاندا ھاش كىم قولعا الىپ ماتبۇعات جۇزىندە قوزعاپ كورگەن جوق.

سونىڭ ءۇشىن بۇل تەرەڭ ساۋالدى جۇرتتىڭ ەسىنە سالىپ، جۇيرىكتەردى قىزدىرۋعا ءسوز باستاپ وتىرمىز.

بۇرىنعى ۋاقىتتا قازاق ەلى ۇيىمشىل، ەرى جاۋىنگەر، ءبيى ءادىل، نامىسقور، ادامى ءىرى، ءبىتىمدى، قايراتتى، ساۋىقشىل بولعان ەكەن.

دوسىمەن دوستاسىپ، جاۋىمەن جاۋلاسۋعا تاباندى، قايعىرا دا، قۋانا دا بىلەتىن حالىق ەكەن.

راس، ول ۋاقىتتاعى ۇيىمشىلدان كۇنى ءۇشىن بولسا دا جۇرە -بارا ايتىپ، تۇزەپ، قوسىپ الاتىن سۇرەڭى بار سياقتى ەدى.

ەستۋىمىزشە، (ارينە، حالىق بولعان سوڭ «تۇگەل ساماداي، مۇنتازداي ەدى دەۋگە كەلمەيدى. ناداندىق ۋىسىندا تالاي وقىس مىنەزدەر بولعان. ورىن بەرۋدى ارتىق دەپ بىلەمىز) ولقىلىقتى ءتۇسىندىرىپ، بۇزىق جولعا سالۋشىلار بولسا دا، ءدۇنياۋي عىلىمداردا كىرىپ، تامىرلاپ، بۇتاقتاپ كەتۋگە ىقتيمال ەدى. ءبىراق قوجا، مولدا، يشاندار (سحولاستيكا) ءدىن عىلىمىن تاراتىپ، ەلدىڭ ويىن، رۋحىن قول-اياعىن كىسەندەپ، ءبىر كەسىمدى تار جولعا تىعىپ، ادامشىلىقتى مۋفتيلەردىڭ قازىعىنا قىلقىداتىپ بايلادى دا قويدى.

تۇسىنىگىنشە، قازاققا ءدىن دە وپ-وڭاي سىڭە كەتكەن جوق. تۇسىنگەن سوڭ ىسكە اسىرعىش ەدى. سول كەزدە حالىقتى مەڭگەرىپ ۇستاپ تۇرعان ازۋلى، ايبىندى حان سىقىلدى ءبىر كۇش كەرەك ەدى. حالىقتىڭ باقىتىنا قاراي جاقسىنىڭ سيرەگەن كەزىندە كۇشى كەتىپ مىناداي سوققى جولىقتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق قالپى وزگەرىلدى. تىزگىن ماحسۇتى باسقا، نيەتى شالعاي، سۋىق باۋىر جاننىڭ قولىنا ءتيدى. «قازانشىنىڭ ەركى بار، قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن حالگە ۇشىرادى. كەمەڭگەر بيلەردىڭ زامانى قۇرىپ، ادامدىق مال مەن پۇلعا ساتىپ الىناتىن زامانعا كيلىكتى.

قازاقتىڭ تۋمىسى وزگەردى. كيگىز ۇيدە قىستاپ، سۋىققا شىنىعىپ، قۋاتتى، قايراتتى، دەنەلى وسەتىن قازاق، تاعالىعى جوق، الاسا جەر ۇيگە كىرىپ، اۋرۋلى، ناشار بولىپ، مىجعىرلانىپ، ەڭسەسى كوتەرىلمەي وسەتىن حالگە ءتۇستى.

وسى سياقتى ادامنىڭ ءوسىمى دە كەمىدى. ارينە، ءتان قۋاتتى بولسا، جان قۋاتتى، اجارلى بولادى. ناشار جاننان وسال مىنەزدەر تۋادى. مىسالى: ويناس، وتىرىك، وسەك سياقتىلار، بۇل - ءبىر. ەكىنشى، سول ۋاقىتتا ءوزى سۋرەت الا الماعان بىرلىككە، قىرسىقتىڭ قارا باسى بوپ پارتيا دەگەن قاعيدا ءتيدى. جاۋىزدىق، زالىمدىق قارا بۇلتتاي قورشاپ، حالىقتى استاڭ- كەستەڭ قىلىپ، ءوزدى-وزىمەن اتىستىرىپ، جاۋلاستىرىپ، كوزدى شەل قاپتادى. كۇننەن كۇنگە ورشىگەن قالىڭ ساسىق تۇماننان شىعا الماي، اداسىپ كەلىپ-كەلىپ ءتۇسىپ وتىرعان قالپىمىز مىنە وسى كۇنگى.

پارتيادان تارايتىن پىتىنەنىڭ ءبىر سىپىراسىن ايتايىق: پارتيا باستالعالى مالىڭ ازايىپ، كەدەيلىك كيلىكتى. سەبەبى بولىس بولاتىندار اياماي مالىن شاشىپ، قۇرىپ بولعان شاعىندا، سول مالىن ورنىنا تۇسىرە الماي، قالعانى ونان جامان قۇريدى.

ەكىنشى، پارتيانىڭ مالىن جاۋدىڭ مالىنداي ءىشىپ-جەگەن حالىق قايتا قۇسىپ، قولىنداعى ءوز مالىن ازايتادى. پارتيا - كاسىپكە كىرىسپەۋگە ۇلكەن سەبەپ بولدى. پراۆو جاعىنىڭ قىرسىعى بۇل.

ەندى «ءدىن» جاعىمىزعا نە ىستەلدى؟ قاي جۇرتتىڭ بولسىن قاسيەتى - ۋاعداشىلدىق، انتقور ەمەستىك، قۇدايدىڭ اتىن جەڭىلگە ساناماۋشىلىق ەدى. ءبىزدىڭ قازاقتا ارۋاق، قۇداي، انت -امان، قۇران دەگەنىڭىز بيشارانىڭ... (بۇل جەردە كوپ نۇكتە، تەكستە سولاي كورسەتىلگەن - ز. ي. ) قادىرسىز. قۇدايعا قىلعان قۇلشىلىق، قايىر- ساداقا پارتيانىڭ ءبىر ماسيەگىنە ءجۇرىپ كەتتى. دىنگە كەلگەن كەمشىلىك وسى.

ەندى قازاقتىڭ مىنەزىنە (اقالاققا) تيگىزگەن زيانى مىناۋ: ۇرلىق، زورلىق، قورلىق، وتىرىك، وسەك، الداۋ، قۋلىق، سۇمدىق، ايداتۋ، بايلاتۋ، كىسى ءولۋ - راقىمسىزدىق، جالعان ماقتان، نىساپسىزدىق، تۇراقسىزدىق، ناستىق، جالقاۋلىق دەگەن نارسەلەرگە شايتاننىڭ ويناعىنان ارتىق بولماسا كەم بولعان جوق. ءبىر تۋىسقان تۇگىل اكە مەن بالا پارتياعا تالاسىپ، كۇندەسكەن سوڭ، ادامنىڭ جاقىنى كىم بولماق؟ ارينە، جاقىنى، دوسى جالعىز عانا - قۇلقىنى.

پارتيا حالىقتىڭ بىرلىگىنە، ەرلىگىنە قولقابىس قىلدى ما؟ نامىستى قوزدىردى ما؟ جوق. بۇگىن تالاسپايمىز، جوق.

بىرلىكشىمىز، ۇيىمشىلمىز، جاۋىنگەرمىز دەيتىندەر تابىلا قويماس. التىباقاندىق، قازانبۇزارلىققا ماقتانساق ماقتانايىق. ءسۇيتىپ، ۇساقتاپ كەلىپ جاۋجۇرەك باتىرلارىمىزدىڭ باتىرلىعى اۋىل - ءۇيدىڭ مالىن ۇرلاۋدا قالدى. بۇرىنعى بيلەردىڭ جۇرناعى كىشكەنە دوڭگەلەك جەر بولىپ قالدى.

وسىنداي ورتادا وسكەن بالا دا جاماندىققا سالىنىپ، قاتتى وقىعانداردان دا كوپكە شەيىن تاتى كەتپەيتىن كورىنەدى. مىسالى «ۇلتىم» دەپ وقىپ شىققاندار حالىق اراسىنا كەلسە قارايا باستايدى.

سايىپ كەلگەندە، قازاقتا قالىپ تۇرعان وزگەشە مىنەز تىلە ايتقاندا - تۇراقسىزدىق، ۇيىمسىزدىق، باسىنان اسپايتىن وزىمشىلدىك، ەزدىك. حالىقتىڭ وزىنە ايتىپ، مىنەزىن تۇزەۋ قولىمىزدان كەلمەيدى. جالعىز-اق ءۇمىتىمىز، قارۋىمىز - وقىعانداردا. وقىعاندار ۇيىندەگى جاس بالالاردى وزدەرى ۇلگى بولىپ ناداندىقتان شىعارىپ، ادامشىلىقتىڭ جارىق جاعىنا سۇيرەۋگە مىندەتتى. سولارعا قازاقتىڭ مىنەزىن تاستاپ، ايانباي قاجىماي، تازا جۇرەكپەن كەمشىلىكتەرگە قارسى تۇرىپ بىرلىك شەنىنە جارماسۋىنان باسقا نە تىلەي الامىز».

سەمەي سەمينارياسىندا وقيتىن: ايماۋىتوۆ ءھام اۋەزوۆ.

«الاش» گازەتى، 1917-جىل، 30-ناۋرىز، № 16.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى