قازاقتىڭ ونەر ساڭىلاقتارى: ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلى

ول 1834 - جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1897 - جىلى الپىس ءۇش جاسىندا تۋعان جەرىندە قايتىس بولعان. بوزبالا كەزىنەن ءانشى- اقىنداردىڭ قاسىنا ەرىپ، توي-دۋماننىڭ سانىنە اينالادى. شوجە، سالعارا، تولىباي، ورىنباي، نۇركەي، سەگىزسەرى، ارىستان ءتارىزدى ونەر يەلەرى - ءبىرجان سالدىڭ ۇستازدارى.

1865 - جىلى ابايمەن كەزدەسۋى ءبىرجان سالدىڭ كومپوزيتورلىق، انشىلىك ، اقىندىق ونەرىنىڭ دامي تۇسۋىنە ۇلكەن اسەر ەتەدى. ءبىرجان سال قازاقتىڭ ءداستۇرلى انشىلىك ونەرىن، حالىق مۋزىكاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ، ءوز ءان-ولەڭدەرىمەن تولىقتىرعان ءىرى تۇلعا. جاياۋ مۇسا، باسىقارانىڭ قاناپياسى، قۇلتۋما، اقان سەرى، بالۋان شولاق، عازيز، ەستاي، ۇكىلى ىبىراي، جارىلعاپبەردى، ت. ب. ارقانىڭ اتاقتى اقىن- انشىلەرى - ءبىرجان سالدىڭ مەكتەبىنەن ونەگە الىپ، ونىڭ كومپوزيتورلىق ونەرىن جالعاستىرىپ، ىلگەرىلەۋىنە مول ۇلەس قوسقان ونەرپازدار.ءبىرجان جاس بالا كەزىندە اۋىل مولداسى جاقىپتان وقىپ، حاديمشە (ەسكى اراب ارىپىندە) حات تانىپ، ساۋاتىن اشادى. ءارى قارايعى ۋاقىتتا قوجاعۇل بي جەتى جاسار نەمەرەسى ءبىرجاندى ارنايى تۇردە اپارىپ، ءوزىنىڭ بۇرىنعى قونىسى بۇركەۋ جاقتاعى بولاتناي (قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ پرەسنوۆ اۋدانىنداعى نوۆو- رىبينكا سەلوسىنىڭ ورنىنداعى قازاق، تاتار، ورىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى ارالاس تۇرعان قالاشىق. ونىڭ ماڭىندا ۇلكەن جارمەڭكە بولعان) مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرەدى. ءبىرجان سال وندا مەدرەسەنى اشقان يەسى، ءارى سول مەدرەسەدە ءدارىس بەرەتىن ۇستاز كوشەبە كەرەي يمانعابيت ىرعىزبەك ۇلىنىڭ ۇيىندە 1831-1835 - جىلدارى تۇرىپ وقىپ، ونى ءتامام ەتەدى. ءبىرجان قىزىلجار مەدرەسەسىن دە وتە جاقسى ءتامامداپ شىعادى. ول بولاتناي، قىزىلجار مەدرەسەلەرىندە وقىپ جۇرگەندە، اراب، پارسى، كونە تۇرىك تىلدەرىن جاپ-جاقسى ۇيرەنگەن ەكەن.

1841-1842 - جىلدىڭ قىسىندا بەلگىلى ءانشى- اقىن، اتاقتى باتىر سەگىز سەرى باھرام ۇلى ءوز توبىن باستاپ بارىپ ومبىدا ءىس سوعۋمەن، ياعني قولونەرمەن شۇعىلدانۋمەن اينالىسادى. قوجاعۇل قازى سۇيىكتى نەمەرەسى ءبىرجانعا ءوزى رۇقسات ەتىپ، اتبەگىلىك پەن قۇسبەگىلىكتى جانە باسقا دا ونەر تۇرلەرىن ۇيرەنۋ ءۇشىن ونى سەگىز سەرى توبىنا قوسادى.

1842 -جىلى جازدا ءبىرجان اقىن اتاسى قوجاعۇل بيدەن ونەر جولىنا ءبىرجولاتا ءتۇسۋ ءۇشىن رۇقسات سۇراپ، باتاسىن الادى. ءبىرجان العاش اۋىل اراسىندا ءان سالىپ، ونەر قۋعان، بەرتىن كەلە ءوز جانىنان دا ءان شىعارا باستايدى. ول - قازاقتىڭ انشىلىك- ورىنداۋشىلىق ونەرىن دامىتىپ، حالىق مۋزىكاسىن ءوز شىعارماشىلىعىمەن بيىك بەلەسكە كوتەرگەن اسا دارىندى حالىق كومپوزيتورى. ءبىرجان سال اندەرى ءوزى ءومىر كەشكەن زاماننىڭ نەشە الۋان وقيعالارىن، ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك ماسەلەلەرىن تولعاپ، ادام جانىنىڭ نازىك سەزىم كۇيلەرىن ليريكالىق اسەم سازعا بولەيدى.

ءبىرجاننىڭ العاشقى اندەرىنىڭ ءبىرى - «ءبىرجان سال» ءانى. مۇندا جاستىق شاقتىڭ وت-جالىنى دا، سالدىق، سەرىلىك سالتى دا، سۇلۋلىك اتاۋلىعا قىزىعۋ دا كورىنىس بەرەدى. «ايتباي»، «اقتەنتەك»، «التىن بالداق»، «بىرلەن»، «عاشىعىم»، «ءماتى- داۋلەن» سياقتى اندەر ءبىرجان سال شىعارماشىلىعىنداعى شوقتىعى بيىك، سىرشىل شىعارمالار. مىسالى «ءلايلىم- شىراق» نەمەسە «كولباي- جانباي» انىندە جوعالعان شىدەرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ، ءوزى قونىپ شىققان ءۇيدىڭ سۇلۋ قىزى لايلىمگە دەگەن ىشكى جان تولقىنىسى، كوڭىل كۇيى پاش ەتىلەدى. زامانىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە، زورلىق-زومبىلىعىنا دەگەن ءبىرجان سالدىڭ نارازىلىعى، وكىنىش ءۇنى ءتىپتى ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە شىعارعان «جامباس سيپار»، «تەمىرتاس»، «قاراسۋ ەسىك الدى» دەپ اتالاتىن تراگەديالىق اندەرىنەن دە ايقىن سەزىلەدى.

ءبىرجان سال انشىلىك، اقىندىق، ورىنداۋشىلىق ونەردە دە ءوز ءۇن-بوياۋىمەن، ءوز اۋەنىمەن جەكە-دارا ونەرپاز بولعاندىقتان، ونىڭ اينالاسىنا حالىقتىڭ تاڭداۋلى اقىن، انشىلەرى، ونەرپازدارى توپتالىپ، اقىندى ۇستاز تۇتقان. بۇلاردىڭ ءبىر توبى ءبىرجان سالنىڭ انشىلىك، اقىندىق، كومپوزيتورلىق ونەرىن وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى دامىتسا (جاياۋ مۇسا، اقان سەرى، قاناپيا، بالۋان شولاق، ۇكىلى ىبىراي ت. ب. )، ەندى ءبىرقاتارى ونىڭ ءان شىعارماشىلىعى، ورىنداۋشىلىق ونەرىن، حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراتۋشى، ناسيحاتتاۋشى بولدى (قۇلتۋما، جارىلعاپبەردى، عازيز ت. ب. ).

ءبىرجان سالدىڭ ءىزىن قۋعان وسىنداي ونەرلى ادامدار ارقىلى ءبىزدىڭ زامانعا ونىڭ 44 كە جۋىق ءانى جەتتى . كەڭەس زامانىندا ع. ايتبايەۆ، ك، بايجانوۆ، ءا. قاشاۋبايەۆ، ك. باباكوۆ، ق. لەكەروۆ، ج. ەلەبەكوۆ، م. ەرجانوۆ سىندى انشىلەر ءبىرجاننىڭ ءوز شىعارماشىلىعىن، ونىڭ انشىلىك-ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن. ءبىرجان سال ءانشى- كومپوزيتورلىعىمەن قاتار تالانتتى ءارى دارىندى سۋىرىپسالما اقىن دا بولعان (ءبىرجان مەن سارا ايتىسى ت. ب. ) . ونىڭ اقىندىق ونەرىن كەيىنىرەك سارا، اسەت، دوسكەي سياقتى اقىندار جالعاستىردى. ءبىرجان سال ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭى تراگەديالىق جاعدايدا ءوتتى. ەل ىشىندەگى رۋ ارالىق تالاس-تارتىستىڭ سالدارى ءبىرجانعا دا سوقپاي كەتكەن جو ق . ءبىرجاندى «جىنداندى» دەپ ەل اراسىنا جالعان لاقاپ تاراتىپ، قول-اياعىن بايلاپ، جان ازابىن تارتقىزادى.

ونىڭ ادەبي جانە مۋزىكا شىعارماشىلىعى تۋرالى ءبىرقاتار زەرتتەۋلەر دە جازىلدى. ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى نەگىزىندە ك س ر و حالىق ءارتيسى، كومپوزيتور م. تولەبايەۆ قازاق وپەرا ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىسى بولعان «ءبىرجان-سارا» وپەراسىن جازدى (ليبرەتتوسى ق. جۇماليەۆتىكى). ال اكادەميك ا. ق. جۇبانوۆ «قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» (1942) اتتى كىتابىنىڭ ۇلكەن ءبىر تاراۋىن ءبىرجانعا ارنادى. 1982 ج. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى حالىق كومپوزيتورىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىن سالتاناتپەن اتاپ ءوتتى.

***
ءبىرجان ون جەتى جاسىندا كوكشەتاۋ دۋانىنىڭ سول كەزدەگى اعا سۇلتانى اتىعايدىڭ قۇدايبەردى رۋىنىڭ اڭداعۇل اۋلەتىنەن شىققان ءزىلعارا بايتوقال ۇلى مىرزانىڭ ورتانشى قىزى بالقاش سۇلۋدى الادى، وعان ارناپ «عاشىعىم»، «بالقاش» اتتى اندەرىن شىعارادى.

بالقاش سۇلۋدى قوجاعۇل قازى ءوز نەمەرەسى ءبىرجانعا بەسىكتە جاتقان كەزىندە اتاستىرىپ قويسا كەرەك. ءبىرجان مەن بالقاش ەكەۋى دە 1825 - جىلى تۋعان. بالقاش ارۋدان اقىل (1843-1889ج ج. ) تۋعان. ول وسە كەلە باباسى قوجاعۇل بيگە تارتقان قولى اشىق، جومارت بولادى دا، سودان ەلگە «اقىل مىرزا» دەگەن اتپەن تانىلادى.

بالقاش اۋىرىپ، 1851 - جىلى قايتىس بولعان سوڭ، ونىڭ جىلىن وتكىزگەنشە، اقىن الىسقا ۇزاپ شىعا قويمايدى. بالقاشتىڭ جىلىن بەرگەن ءبىرجان سال 1852 - جىلدىڭ جازىنىڭ باسىندا سارى ارقانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا قاراوي ايماعىندا (قازىرگى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ومبى وبلىسىمەن شەكتەسەتىن جەرى) اشامايلى كەرەيدىڭ كۇرسارى رۋىنىڭ اۋىلدارىمەن كورشىلەس وتىرعان جاۋار قاراۋىل ەلىنىڭ اۋىلدارىنا جورا- جولداستارىمەن كەلىپ، مەيمان بولىپ، ءان سالىپ، ساۋىق-سايران قۇرادى. سوندا ءلايلا سۇلۋمەن تانىسادى. ءبىرجان سال ءلايلانىڭ اعالارىن ىقتىرىپ الۋ ءۇشىن «شىدەرىم»، «كولباي- جانباي» اتتى اندەرىن شىعارادى. ارتىنشا، كوپ كەشىكپەي ءبىرجان ءلايلاعا ۇيلەنەدى. قوجاعۇل ۇلى اقىن ءلايلاعا ارناپ: «ءلايلىم-شىراق»، «ءلايلىم» اندەرىن شىعارعان.

ءبىرجان لايلامەن (1834-1857 ج ج.) كوپ جىل وتاسپاعان. ءلايلادان احمەتجان، احمەتبەك ەسىمدى ەكى ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ءبىرجان سالمەن قوسىلعان سوڭ، بەس جىلدان كەيىن ءلايلا سىرقاتتان قايتىس بولادى. ءلايلانىڭ جىلىن بەرگەننەن كەيىن ول اتىعاي ەلىنىڭ اقكيىك اتاسىنان شىققان سالپىق دەگەن كىسىنىڭ جالعىز قىزى ايتباي سۇلۋعا ۇيلەنەدى. ءبىرجان سالدىڭ «ايتپاي»، «ەكى جيرەن» دەگەن اندەرى دۇنيەگە كەلەدى.

ءبىرجاننىڭ ءۇشىنشى ايەلى ايتباي سۇلۋدى (1838-1866 ج ج.) الار كەزدە، قىزدىڭ اكەسى سالپىق قارابۇلاق (اقمولا وبلىسىنا قاراستى ستەپنوگورسك قالاسى ورنالاسقان جەردىڭ بۇرىنعى اتاۋى) دەگەن جەردى مەكەندەپ وتىرعان جەزدەسى، قۇرسارى كەرەي شايدوللا قاريانىڭ اۋىلىنا جاڭادان عانا كوشىپ كەلگەن ەكەن. ءبىرجان سالعا تۇرمىسقا شىققان سوڭ، ەكى جىلدان كەيىن تۇڭعىش ۇلى احمەتقالي ءبىر جاستان جاڭا عانا اسقان كەزدە ايتباي قاتتى ناۋقاستانىپ، (1860-1861 -جىلدارداعى جۇت كەزىندە) توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. وسى قيىن جاعدايعا بايلانىستى قاتتى نالىعان، الاي-دۇلەي زاپىراندى كۇي كەشكەن ۇلى ءانشى- اقىن ءوزىنىڭ «مەشىن- تاۋىق» دەگەن انىمەن ايتىلاتىن اتاقتى ولەڭىڭ شىعارادى.

ايتباي سۇلۋدى ءبىرجان سال ءۇش قۇلا جورعا ات جەگىلگەن كۇيمەگە وتىرعىزىپ اپ، قىزىلجار ايماعىن مەكەندەيتىن ورتا ءجۇز كوشەبە كەرەيدىڭ بايبىشە بالاسى رۋىنىڭ جولامان اتاسىنان شىققان اتاقتى قازى، ءارى مىرزا يتەمىر بايسال بالۋان قارساقباي ۇلىنىڭ (1826-1919 ج ج.) كەلىنشەگى سارىقىز بالگەرگە قاراتادى. سارىقىز ەمشى ايتباي ارۋدى ەكى جارىم اي ەمدەپ، سىرقاتىنان جازادى. ءسويتىپ، ساۋىعىپ شىقسا دا، ايتباي سۇلۋ ودان سوڭ بەس جىل عانا ءومىر سۇرەدى.

ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلى سەرىلىك قۇرا ءجۇرىپ، توي-دۋمانداردىڭ بىرىندە ءانشى- اقىن ءاپىش مەدەۋباي قىزىمەن تانىسىپ، ونىمەن ۋادە بايلاسىپ، اقىرى سول قىزدى الىپ قاشادى. ءبىرجان سالدىڭ اپىشتەن تۋعان العاشقى بالالارى جاستاي اۋىرىپ قايتىس بولا بەرگەن. اپىشتەن اسىل (1883 ج.)، اقىق (1885 ج.)، ءمارا (1896 ج.) دەگەن ءۇش قىز، 1887 - جىلى تۋعان تەمىرتاس، 1896 -جىلى تۋعان قالكەن دەگەن ەكى ۇلى بولعان.

تەمىرتاس (1887-1941 ج ج.) جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان، ايتقانىنان قايتپايتىن تاباندى، وجەت كىسى بولىپتى، ءبىراق تەمىرتاس ءان سالماعان. ال قالكەن (1896-1936 ج ج.) اكەسى ءبىرجان سالداي اسقان ءانشى بولماسا دا، جاپ-جاقسى ءان شىرقايتىن، ءتاپ-ءتاۋىر دومبىرا تارتاتىن بولعان. قالكەننىڭ كەسكىنى اكەسى ءبىرجان سالعا تارتىپتى. تەمىرتاس تا اكەسى قوجاعۇل ۇلى سەرى سياقتى يىعى ەلدەن اسىپ تۇراتىن بيىك بويلى كىسى بولىپتى. 1895 - جىلى تامىز ايىندا ءبىرجان سال تۇركىستان شاھارىنداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە بارىپ، پىرگە قول تاپسىرىپ قايتادى.

ءبىرجان سال 1897 - جىلى جازدا ءۇش اي بويى اۋىرىپ، 25 - تامىزدا (ەسكىشە 12- تامىزدا) قايتىس بولادى. ەل-جۇرتى ءبىرجان سەرىنىڭ سۇيەگىن اتاسى قوجاعۇل ءبيدىڭ بەيىتىنىڭ قاسىنا جەرلەگەن. اتاقتى سالدىڭ ءوسىپ-ونگەن ورتاسى - اقسارى كەرەيدىڭ ءىشى، ءومىرىن وتكىزگەن جەرى - كوكشەتاۋ ولكەسىندەگى بۋراباي توڭىرەگى. ال، ونىڭ ەلى - نۇرالى كەرەي قىزىلجار ايماعىندا تۇرادى. ءبىرجان سالدىڭ بەيىتى قوجاعۇل بۇلاعىنىڭ جاعاسىندا. ءبىرجان سالدىڭ باسىنا بەلگى ەتىپ كوشەبە كەرەيدىڭ تاۋزار رۋىنان شىققان اتاقتى سەگىز سەرى كومپوزيتوردىڭ ۇلكەن بالاسى مۇستافا باتىر (1840-1899 ج ج. ) قاشاپ ويىپ، ارابشا جازۋ جازىپ، قۇلپىتاس ورناتقان ەكەن. ول قۇلپىتاس وسى كۇنگە دەيىن بار، تەك ۇزاق جىل تۇرعاندىقتان، كەيىن ازداپ مۇجىلە باستاعان.

قاراتاي بيعوجين

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى