قازاقتىڭ ۇمىتىلىپ كەتكەن ۇلتتىق ويىندارى قانداي؟

 ولار كوڭىل كوتەرۋ قۇرالى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاستاردى تاربيەلەۋ، كۇش- قايراتتى، ەپتىلىك پەن تاپقىرلىقتى دامىتۋ ءتاسىلى بولدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە كەيبىر ۇلتتىق ويىندار ۇمىتىلا باستادى. قازىر تەك بىرەن- ساراڭىن عانا بىلەمىز.

ەتنوگراف بازاربەك توتەنايدىڭ عىلىمي زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، قازاق حالقىندا 100دەن استام ۇلتتىق ويىندار بار. ولاردىڭ كەيبىرى بالالارعا، ەندى ءبىرى جاس قىز- جىگىتتەرگە، ەندى بىرەۋلەر اقىل توقتاتقان ەرەسەكتەرگە ارنالعان. وعان قوسا تۇركى تىلدەس تايپالار، ونىڭ ىشىندە قازاقتار ۇلتتىق ويىندارىن حالىقتىڭ ءار كەزەڭدەگى تىنىس- تىرشىلىگىنە بەيىمدەپ وتىرعان ءارى سالت- ءداستۇرى جانە مادەنيەتىمەن بايلانىستى بولعان. اسىرەسە، ويىن ءۇشىن اعاشتاردى، مالدىڭ سۇيەگىن، ارقاندى، اتتاردى قولدانعان. ەتنوگرافتىڭ «قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى» كىتابىنا سىلتەمە بەرىپ، ءقازىر كوبى بىلە بەرمەيتىن 5 ۇلتتىق ويىندى ۇسىنامىز:

اتباقىل

اتباقىل ويىنىنا ەكى ويىنشى قاتىسادى. ولاردىڭ ءارقايسىندا سيىردىڭ اسىعى بولادى. ويىنشىلاردىڭ ءبىرى ويىندى باستاپ، ساقاسىن بارىنشا الىسقا ءيىرىپ تاستايدى. ەكىنشى ويىنشى قارسىلاسىنىڭ ساقاسىن ءوز ساقاسىمەن اتادى. ەگەر قارسىلاسىنىڭ ساقاسىنا ءدال تيگىزسە، وندا قارسىلاسى ونى سول اتقان جەردەن ساقاسى جاتقان جەرگە دەيىن ارقالاپ اپارادى. سوسىن سول جەردەن ساقاسىن قايتا يىرەدى. ال قارسىلاسىنىڭ ساقاسىنا تيگىزە الماسا، قارسىلاسى ءوز ساقاسىن الىپ، سول جەردەن ونىڭ ساقاسىن اتادى. ءسويتىپ، ويىن قايتالانىپ، جالعاسا بەرەدى. ونى قانشا ۋاقىت ويناسا دا، ءوز ەركىندە.

اۋەتاياق

ويىن كوگالدا نەمەسە الاڭدا وتەدى. وعان 10-12 ادام قاتىسادى. ويىنعا ۇزىندىعى 80 سانتيمەتردەن اسپايتىن، قالىڭدىعى 4- 5 سانتيمەتر تاياق پايدالانىلادى. ويىنشىلار بىرنەشە جۇپقا بولىنەدى. ويىن جۇرگىزۋشىسى ەكى ادامنىڭ ءارقايسىنا ءبىر-ءبىر تاياقتان بەرەدى. ولاردىڭ بىرەۋى تاياعىن اسپانعا لاقتىرعان كەزدە، ەكىنشىسى ۇشقان تاياققا ءوز تاياعىمەن ۇرىپ تيگىزۋى كەرەك. تاياقتى كىمنىڭ لاقتىراتىنىن، كىمنىڭ ونى كوزدەپ ۇراتىنىن جەرەبە ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. ەگەر ويىنشىلار ەكى توپقا بولىنسە، ۇشقان تاياققا كوبىرەك تيگىزگەن توپ جەڭگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. سوسىن كەلەسى كەزەكتە لاقتىراتىندار مەن ونى كوزدەيتىندەر الماسادى. بۇل ويىن ويىنشىلاردى توپ بولىپ جۇمىس ىستەۋگە، بەلگىلى ءبىر نارسەگە نازار قويۋعا باۋليدى.

قىندىق- ساندىق

بۇل ويىندى ءار ادام ءوز بەتىمەن نەمەسە ويىنشىلار ەكى توپقا ءبولىنىپ ويناۋىنا بولادى. ويىن كەزىندە ورتاعا ەكى ادام شىعادى. ولار ءبىر- بىرىنە ارقالارىن تىرەپ، قولتىقتاسادى. ويىن جۇرگىزۋشىسى بەلگى بەرگەن كەزدە ەكەۋى بىردەي العا ەڭكەيىپ، ءبىرىن- ءبىرى جەردەن كوتەرىپ الۋعا تىرىسادى. جەردەن كىم ءبىرىنشى كوتەرىپ السا، سول ۇتقان بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇتقان ويىنشى ورنىندا قالادى دا، ۇتىلعان ويىنشىنىڭ ورنىنا كەلەسى ويىنشى شىعادى. ويىن وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ويىن بارىسىندا كىم نەمەسە قاي توپتىڭ ويىنشىلارى كوبىرەك جەڭسە، سول جەڭىمپاز اتانادى. ادەتتە جەڭىلگەن توپ ونەر كورسەتۋى كەرەك. بۇل ويىن جاستاردىڭ كۇش- قۋاتىن ارتتىرۋعا، بۇلشىقەتىن شىنىقتىرۋعا، ايلا- امال قولدانا بىلۋگە، ءوز كۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇيرەتەدى.

جامبى اتۋ

جامبى - بايگەگە تىگىلگەن كۇمىس نەمەسە التىن. ونى ءبىر شۇبەرەككە وراپ، قىل ارقانمەن بايلاپ قويادى. بۇل ويىن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى قازاقتار جامبىنى ات ۇستىندە تۇرىپ نەمەسە شاۋىپ كەلە جاتىپ قانا اتقان. ولار جامبىنى ەمەس، بايلاۋلى تۇرعان ءجىبىن اتىپ، جامبىنى ءتۇسىرۋى كەرەك. كىم شۇبەرەكتىڭ ءجىبىن اتىپ، شەشىپ، تۇسىرەدى، سول جەڭىمپاز اتانىپ، الگى سىيلىققا يە بولعان. جارىسقا 16 جاستان جوعارى ەرلەر مەن ايەلدەر بىردەي دارەجەدە قاتىسا الادى. بۇل ويىن تەك قاتىسۋشىلارعا ەمەس، ونى تاماشالايتىندارعا دا قىزىق بولعان.

قارامىرزا

ويىن باستالماي تۇرىپ، ونىڭ ءتارتىبى تۇسىندىرىلەدى. كەيىن ويىن جۇرگىزۋشىسى "وينايمىز با؟ " دەپ سۇرايدى. قالعاندارى «ءيا، وينايمىز» دەپ جاۋاپ بەرەدى. جۇرگىزۋشى «ال ەندەشە، باستايمىز!» دەپ، ءوزىنىڭ وڭ جاعىنداعى ويىنشىعا كەزەك بەرەدى. ول ءوزىنىڭ وڭ جاعىنداعى ويىنشىعا "اسسالاۋماعالايكۋم، قارامىرزا!" دەيدى. وسى كەزدە كەلەسى ادام بايقاماي «ۋاعالايكۋماسسالام!» دەۋى مۇمكىن. ويىن ءتارتىبى بويىنشا، "ۋاعالايكۋماسسالام، ءبىرىنشى قارامىرزا" دەپ جاۋاپ قايتارۋى كەرەك ەدى. سول ءۇشىن دە الگى ويىنشى ايىپكەر سانالادى. وسىلايشا ويىن جالعاسا بەرەدى. ءار امانداسقان سايىن قارامىرزالار كوبەيە بەرەدى. ولار ءوزىنىڭ الدىنداعى قارامىرزانىڭ رەتتىك ءنومىرىن شاتاسپاي، ايتىپ وتىرۋى كەرەك. ويىننىڭ سوڭىندا دۇرىس جاۋاپ بەرگەندەر "تازالار"، دۇرىس جاۋاپ بەرمەگەندەر "قارالار" بولىپ ەكى توپقا بولىنەدى. ءسويتىپ "تازالار" "قارالارعا" جازا تاعايىندايدى. ادەتتە ولار جەڭىلگەندەردەن ونەر كورسەتۋىن سۇرايدى. بۇل ويىن جۇيەلىككە، توپتىق جۇمىسقا، كوپشىلىكپەن ارالاسۋعا، كوپشىلىكتىڭ الدىندا ۇيالماي قابىلەتىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

Stan.kz 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى