قازاقتان شىققان تۇڭعىش تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ەرمۇحان بەكماحانوۆقا - 115 جىل

پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانىنىڭ تورە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەرمۇحان بەكماحان ۇلى قازاق تاريحىنىڭ ناعىز جاناشىرى بولدى. ول «XIX عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنداعى قازاقستان» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى. سونىمەن قاتار ەرمۇحان بەكماحانوۆ قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانى دا ەدى.

ۆورونەج پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن ەرمۇحان 1936-جىلى سول قالادا ايداۋدا جۇرگەن الاش قوزعالىسىنىڭ بەلدى مۇشەلەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆپەن جانە مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلىمەن كەزدەسكەن. جوعارى ءبىلىمدى، وزىق ويلى الاش زيالىلارى جاس تاريحشىمەن وي-پىكىرلەر الماسىپ، بولاشاقتا ۇلكەن عالىم بولۋىنا ىقپال ەتەدى.

وقۋ بىتىرگەن سوڭ ە. بەكماحانوۆ قازاق ك س ر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جانىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ باسقارما باستىعى بولدى. سونىمەن بىرگە الماتى ج و و- لارىندا ءدارىس وقىدى.1947-1966-جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوزى نەگىزىن قالاعان قازاقستان تاريحى كافەدراسىن باسقاردى.

1946-جىلى ماسكەۋدە تاريح ماماندىعى بويىنشا «XIX عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنداعى قازاقستان» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. 1947-جىلى الماتىدا ورىس تىلىندە جارىق كورگەن بۇل ەڭبەگىنە بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل يدەولوگيانى دارىپتەدى، كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان قوزعالىستى اقتادى دەپ ايىپ تاقتى.

1951-جىلى «پراۆدا» گازەتىندەگى ە. بەكمۇحانوۆتى قارالاعان ماقالا جارىق كورىپ، تاريحشى ۋنيۆەرسيتەتتەن قۋىلدى جانە پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى. 1952-جىلى تۇتقىندالىپ، ءۇش ايعا جۋىق تەرگەلدى. 1952-جىلى جەلتوقسان ايىندا ە. بەكماحانوۆ 25 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، گۋلاگ لاگەرىنە ايدالدى.

- 1952-جىلدىڭ 30-تامىزىندا ەرمۇقاندى نوۆوترويتسكىگە شىعارىپ سالدىم. كەتكىسى كەلمەي، بىردەڭە سەزگەندەي، مازاسىز كۇي كەشىپ ەدى. ايتقانداي-اق، 5-قىركۇيەكتە ونى تۇتقىنداپ، الماتىعا اكەلىپتى. سول كۇنى ءبىزدىڭ ۇيدە دە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى. كەشكى ساعات 10-دا جۇمىستان كەلسەم، ءۇيدىڭ ەسىگى اشىق تۇر. ءبىر بەيتانىس قازاق تىنتۋگە قۇجات كورسەتتى. ەرمۇقانعا بىردەڭە بولعانىن سەزدىم. اس-سۋ بەرۋگە رۇقساتتى تاباننان توزىپ ءجۇرىپ ءبىر اي دەگەندە ارەڭ الدىم، - دەپ ەسكە العان ەدى ەرمۇحاننىڭ جارى حاليما بەكماحانوۆا ەستەلىگىندە.

ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن ە. بەكماحانوۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ، 1954-جىلى 16-اقپاندا اقتالىپ شىقتى. بوستاندىققا شىققان سوڭ، تاريحشى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋدى قايتادان قولعا الدى. ونىڭ «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى» اتتى ەڭبەگى 1957-جىلى ماسكەۋدەگى «ناۋكا» باسپاسىنان 30 باسپا تاباق كولەمىندە جارىق كوردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ، تەرەڭ مازمۇندى عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى، ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن قازاق ك س ر تاريحى وقۋلىعىن جازدى.

عالىم 1966-جىلى نەبارى 51 جاسىندا اۋىر سىرقاتتان كوز جۇمدى.

بەكماحانوۆتىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، 2015-جىلى عالىمنىڭ ونەگەلى ءومىرىن باياندايتىن «امانات» فيلمى ءتۇسىرىلدى. فيلم رەجيسسەرى جانە ستسەناريي اۆتورى — قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ساتىبالدى نارىمبەتوۆ، تاريحشى ءرولىن اكتەر بەرىك ايتجانوۆ سومدادى.

ە. بەكماحانوۆتىڭ باستى ەڭبەگى — «XIX عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنداعى قازاقستان» ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اقتالدى. 2015-جىلى الماتىداعى ە. بەكماحانوۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ءال- فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ- دا ە. بەكماحانوۆ اتىنداعى اۋديتوريا بار جانە تاريح سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن «بەكماحانوۆ وقۋلارى» 1993-جىلدان بەرى ءوتىپ كەلەدى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى