قازاقستانداعى ەڭ ۇزىن اداممەن اڭگىمە

قالدىباي باقىت ۇلى اتاجانوۆ - وزبەكستاندا حورەزم وبلىسىنىڭ قوسكوپىر اۋدانىنا قاراستى جۇمىرتاۋ ەلدىمەكەنىندە 1953-جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 7-8-سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىندە بويى تەز وسە باستاپ، مەكتەپتى بىتىرگەندە قاتارلاستارىنان تىم ۇزىن ەكەندىگى جۇرتتى تاڭقالدىرادى. تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنداعى تەڭىز فلوتىندا اسكەري بورىشىن وتەپ، 1975 - جىلى ەلگە ورالعاندا ونىڭ بويى ءتىپتى ۇزارىپ، 2 مەتر 14 سانتيمەترگە جەتكەن ەكەن. سالماعى - 105 ك گ، اياق كيىمىنىڭ ولشەمى - 50. ءوزىنىڭ باتىرلىق جىرلارداعى باتىرلارداي فانتاستيكالىق ءوسۋ جولىن «مۇحيتتىڭ تازا اۋاسى مەن سۋدىڭ اسەرىنەن بولۋ كەرەك» دەپ تۇسىندىرەدى قالدىباي اعا.

الايدا، ونىڭ بۇل ەرەكشەلىگى قانىندا بار بولىپ شىقتى. اتاسى نۇرجاننىڭ بويى 2 مەترگە جۋىق، ءوز زامانىندا بەدەلدى دە، قايراتتى ادام بولىپتى. نۇرجان اقساقالدىڭ باۋىرلارى نۇرعازى، جۇماعالي، نۇرعاليلار بەدەلدى كىسىلەر ەكەن. ال، ناعاشىلارى قوجاحمەت، جاتقانباي، مارقابايلار بەلدى پالۋان، قارا كۇش يەسى اتانىپتى.

«اتاننىڭ سارىسىن تاڭداپ ءجۇرىپ مىنەتىن قوجاحمەت ناعاشىمدى «سارى اتان» دەپ اتاپ كەتسە كەرەك. حالىق اۋزىنداعى اڭىزعا سەنسەك، ناعاشىم سارى اتانىنا ءمىنىپ اپ، وي-قىردىڭ استىندا تىعىلىپ جاتقان ۇرى-قارىلاردى كورىپ قالسا، قارعىپ ءتۇسىپ، اتاندى كوتەرىپ الىپ ولاي-بۇلاي اينالادى ەكەن. بۇنى كورگەن ۇرىلار قورىققاننان تاباندارىن جالتىراتادى ەكەن» دەپ ەسىنە الادى ەڭ ۇزىن اعامىز.

1976 - جىلى سول كەزدەگى الماتى قالاسىنداعى قازاق مەملەكەتتىك دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىنا «جاتتىقتىرۋشى جانە وقىتۋشى» ماماندىعىنا ءتۇسىپ، ونى 1980 - جىلى «قىزىل ديپلوممەن» ءتامامداعان سوڭ، شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حيميا-تەحنيكالىق ينستيتۋتىنا (قازىرگى م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) ارنايى جولدامامەن كەلەدى. 1990 - جىلدان باستاپ قالدىباي اعا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە كىرىسەدى. ەڭبەگى ەلەنىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆولەيبولدان جوعارعى ۇلتتىق تورەشىسى» اتاعىن الادى. بۇگىندە اعامىز سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەحنيكالىق ماماندىقتارعا ارنالعان دەنە تاربيەسى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.

ءوزىنىڭ بويىنا قاتىستى قىزىقتى جايدى قالدىباي اعا بىلاي باياندايدى:

- ءبىر كۇنى الماتى قالاسىنىڭ جاس جەلەك جامىلعان كوشەسىن بويلاپ كەلە جاتقان ەدىم. روزىباقيەۆ پەن ساتبايەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنا تاياعاندا الدىمنان ەگدە تارتقان ورىس ايەلى شىعا كەلىپ، «ويباي!» دەپ شىڭعىرماسى بار ما؟! مەن ءبىر نارسە بوپ قالدى ما دەپ، قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ «نە بولدى سىزگە؟» دەپ حالىن سۇراپ جاتىرمىن. سويتسەم، الدىنان ۇزىن ادام شىعا كەلگەندە، زارە-قۇتى قالماي، شوشىپ كەتىپتى (كۇلەدى). ءسويتىپ، قۇداي بەرگەن ۇزىن بويىممەن كەيدە تاڭعالدىرىپ جۇرسەم، شوشىتىپ تا العان كەزدەرىم بار.

- قولىڭىز بوساعاندا نەمەن اينالىساسىز؟

- ولەڭ كىتاپتار، ادەبي شىعارمالار وقيمىن. ناۋرىزبەك راحمانقۇلوۆتىڭ تەرمەلەرىن، دينا، قۇرمانعازى جانە تاعى باسقا دا كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن تىڭدايمىن. تازا اۋادا سەرۋەندەگەندى جانىم سۇيەدى.

- سۇيىكتى تاعامىڭىز؟

- قازاقتىڭ پىسكەن ەتى، ءشۇبات جانە جەمىس-جيدەكتەر.

- ومىرلىك ۇستانىمىڭىز، جاستارعا اقىلىڭىز؟

- ءوزىم دەنە تاربيەشىسى بولعان سوڭ، جاستارعا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدى، كوركەم مىنەزدى بولۋدى ايتىپ جۇرەمىن.

- كيىمىڭىزدى قايدا تىكتىرەسىز؟

- تاشكەنت قالاسىنداعى ەڭ جاقسى تىگىن شەبەرحانالارىندا تىكتىرەمىن. ونداعى ماماندار ادامدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ، ارزان ءارى تەز قىزمەت كورسەتەدى.

***

ال الەم بويىنشا ازىرگە الدىنا جان سالماي تۇرعان سۇلتان كوسەن ەسىمدى تۇركيالىق ازامات. ول 2 مەتر 47 س م بويىمەن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەن ەدى. بىرنەشە جىلدان بەرى رەكورد يەسى اتاعىن بەرمەي كەلە جاتقان سۇلتاننىڭ قازىرگى بويى 2 مەتر 51 س م. «اتاقتىلاردىڭ» كىتابىنا ەنگەننەن بەرى ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ، وزىنە دەگەن بۇرىنعى وكپەسى تارقاعانىن ايتادى.

رەكوردتار كىتابىنىڭ ماماندارىن قىزىقتىرعان سۇلتان كوسەننىڭ تەك بويى عانا ەمەس. ماسەلەن، ونىڭ الاقانى 28 س م. ال اياق كيىمىنىڭ ولشەمى - 60. ياعني سانيتمەترگە سالعاندا - 36. ەگەر تىك تۇرىپ، ەكى قولىن جوعارى سوزسا، 4 مەترگە دەيىن جەتىپ قالادى.

پەريزات ساتىباي

دەرەككوز: «نۇر استانا» گازەتى. 2013-جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى