قازاقستانداعى قالا اتاۋلارى قايدان شىققان

استانا - مەملەكەتتىڭ ساياسي، اكىمشىلىك، ەكونوميكالىق، مادەني ورتالىعى. ەلدىكتى، ۇلتتىق بىرلىكتى بىلدىرەتىن باس قالا. شاھاردىڭ اتاۋى ءوز تاريحىندا بىرنەشە رەت اۋىستىرىلدى. قازىرگى استانا بايىرعى بوزوق قالاسىنىڭ زامانعا لايىقتالعان مۇراگەرى.

ەڭ العاشقى اتاۋى اقمولا قالاسى XIX عاسىردىڭ اياعىندا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى، تاشكەنت پەن بۇحارادان قاتىناعان كەرۋەندەر جينالاتىن ورىن بولعان.

رەسەي يمپەرياسىندا ورىس تىلىندەگى رەسمي اتاۋى اكمولينسك بولعانىمەن، قازاقتاردىڭ اراسىندا اقمولا دەگەن اتاۋى قالىپتاسقان.

قالانىڭ قازاقشا اتاۋى بروكگاۋز- ەفرون ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىندە دە «وبلىستىڭ باس قالاسى اكمولى نەمەسە اكمولينسك» دەپ كەلتىرىلگەن.

سونداي- اق اقمولا اتاۋى باس شتاب پودپولكوۆنيگى كراسوۆسكيي جاساعان كارتادا دا كورىنىس تاپقان.

قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكيەۆيچ ءوزىنىڭ جولجازبالارىندا «بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ بولاشاق استاناسى - اقمولا» دەپ جازعان.

ءار جىلدارى قالا سەلينوگراد، اقمولا، سودان كەيىن استانا دەپ اتالدى. 2019 -جىلى نۇر- سۇلتان بولىپ وزگەرتىلدى. الايدا، 2022 -جىلى استانا اتاۋى قايتارىلدى.

الماتى

الماتى - قازاقستانداعى ەڭ ءىرى قالا، مادەنيەت پەن قارجى ورتالىعى.

الماتى قالاسىنىڭ كونە اتاۋى - المالىق. شاراف اد- دين يەزديدىڭ جازبالارىندا الماتۋ اتاۋى كەزدەسەدى.

ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ «وڭتۇستىك قازاقستان مەن جەتىسۋدىڭ ورتاعاسىرلىق قالا مادەنيەتى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل اتاۋ قازىرگى الماتى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى دەپ جازادى.

- المالىق (الماتى) ىلە القابىندا ورنالاسقان. شاراف اد- دين يەزديدىڭ جازبالارىندا 1390 -جىلى ءامىر تەمىردىڭ موعولستانعا جاساعان جورىعىندا المالىق سيپاتتالعان، - دەپ جازادى بايپاقوۆ.

XV عاسىردا قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى، جىرشىسى جەرۇيىقتى ىزدەگەن اسان قايعى الاتاۋدىڭ ەتەگىنە كەلىپ، بۇل ايماقتى ءۇش الماتى دەپ اتاعان.

قىزدارحان رىسبەرگەن مۇنىڭ ۇلكەن، ورتا جانە كىشى الماتى وزەندەرىمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.

بەلگىلى جازۋشى، پۋبليتسيست مارات توقاشبايەۆ الماتى اتاۋىن وسى جەرگە العاش كەلگەن وتارشىل وتريادتىڭ باستىعى مايور پەرەمىشەلسكيي دە قولدانعانىن جەتكىزدى.

- الماتى «المالى، الما كوپ وسكەن جەر» دەگەندى بىلدىرەدى، اتاۋ قۇرامىنداعى - تى قوسىمشاسى ماعىناسى - لى جۇرناعىنىڭ كونەرگەن فورماسى، مىسالى، ىرعايتى، ارعاناتى، بۇعىتى اتاۋلارىندا كەزدەسەدى، - دەيدى قىزدارحان رىسبەرگەن.

1867 -جىلدان باستاپ قالا ۆەرنىي دەپ اتالدى. 1921 -جىلى قالا اتاۋى ورىسشا الما- اتا بولىپ وزگەرتىلگەنىمەن قازاقتار سول بۇرىنعىسىنشا الماتى اتاۋىن قولداندى. بۇعان مۇراعات قۇجاتتارى، سونىڭ ىشىندە 1930 -جىلدارى شىققان جۋرنالدار مەن كىتاپتار دالەل.

اقتاۋ

اقتاۋ قالاسى كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعاسىندا، ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان. ىرگەسى 1959 -جىلى مۇناي، گاز، ۋران جانە تاعى باسقا تابيعي قازبا بايلىقتارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى قالانعان. بۇرىن اققولتىق دەپ اتالعان.

1963 -جىلى وعان قالا مارتەبەسى بەرىلدى. 1964 -جىلى اتاۋى تاراس شيەۆچەنكو دەپ وزگەرتىلدى. 1991 -جىلى تاريحي اتاۋىن قايتارىپ الدى.

- اقتاۋ اتاۋىنىڭ سەمانتيكاسى اقتاس توپونيمدىك اتاۋىنا جاقىن كەلەدى. اقتاس گەوگراف، گەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، كۆارتس، اكتاس سياقتى ءارتۇرلى تاۋ جىنىستارىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كورىنەدى. اقتاۋ اتاۋى دا تاۋ جىنىستارىنىڭ قۇرامىنا، ءتۇر- تۇسىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. الايدا 1959 -جىلى كەيىنىرەك قويىلعان اتاۋ بولعاندىقتان، بۇل اتاۋ جەرگىلىكتى فيزيكا- گەوگرافيالىق ەرەكەشەلىكپەن بايلانىستىرىلماي، جاساندى قويىلعان توپونيم سىڭايلى، - دەپ پايىمدايدى فيلولوگ.

جەزقازعان

جەزقازعان قالاسىنىڭ ىرگەتاسى 1954 -جىلى قالانعان. بۇل ايماق مىس كەنىنە باي ەكەنىن ورىس ساياحاتشىلارى ەرتەدەن جازا باستاعان. ال 1847 -جىلى ورىس ونەركاسىپشىسى ن. ۋشاكوۆ مىس كەن ورنىن رەسمي تىركەتتى.

قازاق جەرىندەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ءىرى ورتالىعى بولىپ كەلگەندىكتەن، قالاعا جەزقازعان اتاۋى بەرىلگەن. «جەز» ءسوزى مەتالدى بىلدىرسە، «قازعان» ءسوزى ەتىستىككە ەسىمشەنىڭ وتكەن شاقتىق - عان جۇرناعى جالعانۋ ءىس- ارەكەتتىڭ بولعاندىعىن باياندايدى.

پەتروپاۆل

پەتروپاۆل 1752 -جىلى اسكەري بەكىنىس رەتىندە قالانىپ، حريستيان اۋليەلەرى پەتر مەن پاۆلدىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. 1804 -جىلى قالا مارتەبەسىن الدى.

وسى جەردە مەكەن ەتكەن قازاقتار بۇل قالانى اۋەلدەن قىزىلجار دەپ اتايدى. سەبەبى, قالا ەسىل وزەنىنىڭ بيىك جار قاباعىنا ورنالاسقان. ول جار قاباقتىڭ توپىراعى قىزىل بولاتىن.

كوكتەم سايىن ەسىلدىڭ سۋى تاسىعاندا، لايلانىپ، قىزىل- قوڭىر تۇسكە بويالادى. مۇندا ولار كوبىنە كوپ سول جەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، ەسىم بەرگەن.

« قىزىلجار» اتاۋى ا. ۆامبەريدىڭ «ورتا ازيا بويىنشا ساياساحات جاساعاندا» اتتى شىعارماسىندا كەزدەسەدى (1874).

تاراز

تاراز - تالاس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ ەڭ كونە قالالارىنىڭ ءبىرى.

بۇل قالا جايلى ەڭ العاشقى مالىمەتتەر IV عاسىردىڭ اياعىنا (568 -جىل) جاتاتىن ۆيزانتيالىق جازبالاردا كەزدەسەدى. ونداعان جىلدار وتكەن سوڭ 630 -جىلى قىتاي ساياحاتشىسى سيۋان- تسزان، تاراز ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان ماڭىزدى ساۋدا ورتالىعى دەپ اتايدى. VIII عاسىردا تاراز ارعۋ- تالاس، التىن ارعۋ، تالاس- ۇلىس دەگەن اتاۋلارمەن بەلگىلى بولدى.

11- عاسىردىڭ عۇلاما عالىمى ماحمۇت قاشقاري تاراز تۇرعىندارى تۇرىك جانە سوعدى تىلدەرىندە سويلەگەنىن ايتىپ كەتكەن.

- قالا اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ماعىناسى ءالى كۇنگە دەيىن پىكىرتالاس تۋعىزىپ وتىر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تارازدى تالاس وزەنى اتاۋىنىڭ تۇرلەندىرىلگەن ءتۇرى دەپ ەسەپتەسە، ەندى ءبىرى بۇل ەكى ءتۇرلى توپونيم ەكەنىن العا تارتادى. بۇل ەكى اتاۋ دا عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، كونە تۇركى تىلدەرىنە جاتادى. يران جانە تۇركى تىلدەرىندە «دار/تار» «شاتقال، اڭعار» ، «از/اس» «سۋ، وزەن» دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك، تارازدى «تاۋ وزەنى» دەپ اۋدارۋعا بولادى، - دەيدى قىزدارحان رىسبەرگەن.

تۇركىستان

تۇركىستان - ءبىر جارىم مىڭجىلدان استام تاريحى بار قازاقستانداعى ەڭ كونە قالالاردىڭ ءبىرى.

ارابتاردىڭ گەوگرافيالىق جازبالارىنا قاراعاندا 11-10- عاسىرلاردا بۇل قالانىڭ ورنىندا شاۆگار (ارابشا شاۆاگار) مەكەنى بولعان. 12- 14 عاسىرلاردا تۇركىستان ياسى دەپ اتالعان.

قوجا احمەت ياساۋي عيماراتى سالىنعاننان كەيىن تۇركىلەردىڭ ءدىني ورتالىعىنا اينالدى.

سپيكەردىڭ سوزىنشە، توپونيم ەكى ءسوزدىڭ بىرىگۋىنەن جاسالعان: تۇركى+ستان، تۇركىلەردىڭ ەلى، تۇراعى، مەكەنى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

شىمكەنت

عالىمدار شىمكەنت تۋرالى كەزدەسەتىن ءارتۇرلى تاريحي دەرەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ، قالا اتاۋىنىڭ ماعىناسىن باۋ- باقشالى قالا، جاسىل قالا، شىممەن قورشالعان قالا دەپ تۇسىندىرەدى.

- شىم - ءوزىنىڭ تۋرا ماعىناسىنداعى ءسوز، ورىسشا «دەرن» بولسا، ەكىنشى كەنت - يران تىلدەرىندەگى «قالا» ءسوزى ەكەنىنە قوسىلا وتىرىپ، بۇل جەردە ەڭ العاشقى قىستاقتى قورشاي شىمنان قالىڭ ەتىپ سوعىلعان بەكىنىس، قورعان بولعانىن بايقايمىز. سول قورعاننىڭ قالدىعى ءقازىر دە شىمكەنت قالاسىنىڭ ورتا شەنىندە جاتقانى كوپكە ءمالىم. كەيىننەن سول قىستاق ۇلكەن قالا بوپ وسكەن سوڭ دا، شىم سوزىنە كەنت ءسوزى قوسىلىپ، «شىمنان سوعىلعان مىقتى قالا» ماعىناسىن بىلدىرگەن، - دەپ اتاپ ءوتتى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

اتىراۋ

بۇل اتاۋ ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتا وزەننىڭ ساعاسىندا تۇرعانىنا بايلانىستى قالىپتاسقان دەلىنگەن.

اتىراۋ اتاۋىنىڭ ەتيمولوگياسىن قازاق ءتىل بىلىمىندەگى تۇبىرتەك تەورياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب. ساعىندىق ۇلى بىلايشا انىقتايدى.

عالىم اتىراۋ ءسوزىنىڭ ءتۇپ- توركىنىن ايقىنداۋدا كونە تۇبىرلەر مەن جاڭا تۇبىرلەردىڭ گەنەتيكالىق ىشكى بايلانىستارىن، تاريحي دامۋ بارىسىنداعى داۋىسسىز دىبىستاردىڭ سايكەستىگىن نەگىز ەتەدى.

- بۇل پىكىر اكادەميك ءا. قايداروۆتىڭ اي//اد//اج//اش//ال//ار تۇبىرلەرىنىڭ مورفوسەمانتيكالىق رەكونسترۋكسياسىمەن دە ساباقتاسادى. عالىم اتالعان تۇبىرلەردىڭ ءبولۋ، ايىرۋ، اشالاۋ جانە باسقا ماعىنادا قولدانىلاتىنىن ايتادى. اتىراۋ ات+ىر+اۋ وزەننىڭ، كولدىڭ، تەڭىزدىڭ جاعاسىنان بولەكتەنگەن اۋماق، جەر؛ اتىراپ ات+ىر+اپ تۇتاس ءبىر تەرريتوريانىڭ بولىگى، - دەيدى سپيكەر.

قوستاناي

قوستاناي - توبىل وزەنى بويىنداعى قالا. 1893-1895 -جىلدارى نيكولايەۆسك، بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن ورداباي، جاڭا ورداباي دەپ اتالعان. ورداباي سايى - اتتاس كىسىنىڭ ەسىمىنەن قويىلعان.

قوستاناي اتاۋىنىڭ شىعۋى جايلى ءتۇرلى اڭىز- اڭگىمەلەر كوپ.

- عالىم ب. بەكتاسوۆانىڭ پىكىرىنشە «قوستاناي اتاۋى قالا سالىنباستان بۇرىن پايدا بولعان، ونىڭ ءبىرىنشى سىڭارى تۇركى تىلدەرىندەگى قوس - ەكى، تەڭ جانە سكيفتىڭ تاناي//تانايس - وزەن مانىندەگى ءسوزى. دون/دان، دۋناي، دنەپر، دنەستر (دان +استر) وزەن اتاۋلارىنىڭ يران تىلىندەگى danu - وزەن ءسوزى. قوستاناي اتاۋىنىڭ قۇرامىنداعى تاناي ءسوزى سول داناي/دۋناي سوزدەرىنىڭ دىبىستىق تۇرعىدان وزگەرگەن ءتۇرى، - دەيدى عالىم.

ەرتە زامانداردا قوستاناي ءوڭىرىنىڭ ساقتاردىڭ، ودان كەيىن عۇنداردىڭ مەكەندەگەنى تاريحي شىندىق. ولاي بولسا، اتاۋدىڭ كونە زاماننىڭ قارت كۋاسى رەتىندە ساقتالىپ، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە جەتۋى زاڭدى قۇبىلىس.

بۇنى رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى كاسپيي، ەرتىس، التاي، ىلە، حانتاڭىرى سياقتى اتاۋلار تولىق راستاي تۇسەدى.

قىزىلوردا

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا وزەنى بويىنداعى ورتالىعى. نەگىزى 1820 -جىلى قوقان حاندىعىنىڭ بەكىنىسى، قورعان رەتىندە قالانعان.

اقمەشىت 1818 -جىلى قوقان حاندىعى كەزىندە سىرداريا بويىندا العاش قورعان رەتىندە سالىنعان. ونىڭ ىشىندەگى اق كىرپىشتەن ورىلگەن مەشىتتىڭ تۇسىنە ساي بەكىنىس اقمەشىت دەپ اتالدى.

1853 -جىلى 28 شىلدەدە ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ. ا. پەروۆسكيي سىر قازاقتارىن قورعاۋدى سىلتاۋراتىپ، ورىس اسكەرلەرىمەن قامالعا باسىپ كىرىپ، قوقاندىقتاردى قالادان قۋىپ شىعادى. قالا پەروۆسك اتالىپ، 1867 -جىلى ول سىرداريا ۋەزىنىڭ ورتالىعىنا اينالادى.

1922-1925 -جىلدارى قالا قايتادان اقمەشىت اتانىپ، 1925-1929 -جىلدارى قازاقستاننىڭ استاناسى بولدى. 1925 -جىلى قالاعا قىزىلوردا اتى بەرىلەدى.

وسكەمەن

قالانىڭ ورىسشا اتاۋى - ۋست- كامەنوگورسك، «ۋست» - قۇيۋ، سۋدىڭ قۇيار جەرى، «كامەن» - تاس، «گور» - تاۋ، «ۋستە كامەننىح گور» بولىپ بىرلەسىپ، تابيعي ەرەكشەلىگىنە ساي اتالعان.

ال، وسكەمەن ءسوزى فونەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراپ، قازاقشالانعان نۇسقاسى. بۇدان بولەك «ۋست- كەم» ورىس تىلىنەن ەمەس، تۇركى- التاي تىلىندە «سۋلى وزەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىندىگى جۋرناليست ب. توقان ۇلىنىڭ جازبا دەرەكتەرىندە كەزدەسەدى.

قىزدارحان رىسبەرگەننىڭ ايتۋىنشا، وسكەمەننىڭ ەرتەدەگى اتاۋى «دوم» بولعاندىعى جايىندا دا اقپار بار، قۇربانعالي ءحاليدتىڭ «تاراۋيح حامسا» كىتابىندا: «دوم» اتاۋى مۇندا ورىس ۇلتى كەلمەي، قالا سالىنباي تۇرعان سəتتەن باستاپ دوم اتتى كىسىنىڭ قىستاۋى بولعانىنان قالعان.

قونايەۆ (بۇرىنعى قاپشاعاي)

قاپشاعاي سۋ قويماسى 1970 -جىلى ىلە وزەنىندە سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى ارقاسىندا پايدا بولدى. ەجەلگى تۇرىك ءسوزى «قاپشاعاي» «تاس اڭعار»، نەمەسە «شاتقال» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

بۇل ءسوزدىڭ شىعۋ تەگىنىڭ تاعى ءبىر بولجامى جوڭعار شاپقىنشىلىعى زامانىمەن بايلانىستى، قازاق قولباسشىسى قاپتاعاي باتىر بۇل جەردە وزەن ارقىلى ءوتىپ، ونىڭ ارناسىن قۇم سالىنعان قاپتارمەن بەكىتىپ تاستاماقشى بولادى. ياعني، قاپ ءسوزى دە قاپشاعاي اتالۋىنا نەگىز بولسا كەرەك.

ايتا كەتەيىك، 2022 -جىلى ق ر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ جارلىعىمەن الماتى وبلىسىنىڭ قاپشاعاي قالاسىنا قونايەۆ ەسىمى بەرىلدى.

- قاپشاعاي قالاسى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ەگەر جۇرتشىلىق قاپشاعايعا قونايەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتسا، مەن بۇل پىكىرگە قوسىلامىن. مەن مۇنىڭ ءبارىن ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس- پىكىرلەرىنە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاپپاي قولداسا وسى باستامالاردا تاياۋ ارادا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى دەپ سانايمىن، - دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.

تالدىقورعان

1869 -جىلى تالدىقورعان قىستاۋىنىڭ ورنىنا گاۆريلوۆكا اۋىلى بوي كوتەردى. 1921 -جىلى قاپال ۋەزىنىڭ ورتالىعى بولىپ، گاۆريلوۆكا تالدىقورعان دەگەن اتاۋ اتالادى.

-تالدىقورعان - جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى. اتاۋدىڭ ءمان- ماعىناسى قالىڭ قاۋىمعا انىق تا، تۇسىنىكتى. اتاۋدىڭ ءبىرىنشى سىڭارىنداعى تالدى- «تالى كوپ» ، ەكىنشى سىنارىنداعى قورعان - قامال، بەكىنىس دەگەن ءسوز، - دەپ ءتۇسىندىردى عالىم.

ورال

ورال - باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى. ورال تاۋى مەن ورال وزەنىنىڭ اتىمەن قويىلعان. ورال تاۋى - ەۆروپا مەن ازيانى ءبولىپ جاتىر.

ورال - وزەن اتاۋى جانە ونىڭ قانداي ماعىنا بەرەتىنى جايلى بىرنەشە نۇسقا بار. سونىڭ ءبىرى ورال تاۋىنان باستاۋىن الاتىن جايىق وزەنىنىڭ سول تاۋداعى ورالا اعىپ جاتقان ءبىر جەرى ⅩⅨ عاسىردا وگيبي دەپ اتالىپتى.

بۇل اتاۋ تۋرالى 1870 -جىلى حالىق اۋزىنان بىلاي دەپ جازىلىپ الىنعان: «وگيبي - وت توگو، چتو كرۋتىە بەرەگا پولۋكرۋگوم وگيبايۋت ۋرال» . ءسويتىپ، تۇركى ءسوزى - ورال، ورىس ءسوزى- وگيبي ورالىپ جاتقان تاۋ مەن وزەننىڭ كورىنىسىن ءدال بەرگەندىكتەن وسىلاي اتالعان.

سەمەي

سەمەي اتاۋىن كوبىنەسە «سەم پالات» - جەتى شاتىر سوزىنەن شىققان دەيتىنىمىز راس.

ارابتىڭ ساياحاتشى- عالىمى ءال- يدريسي قىپشاق ەلىن كارتاعا تۇسىرەدى. ونىڭ استاناسى تۋرالى «قيماق استاناسى تەمىر قاقپالى قورعاندارمەن بەرىك قورشالعان، ىشىندە بازارلارى، عيباداتحانالارى بار ءىرى قالا» دەپ اتاپ كورسەتەدى.

وسى عالىمنىڭ جازباسى باسقا دەرەكتەرمەن تولىعىپ سەمەي قالاسى ورنىندا تۇرعان ايگىلى «جەتى ساراي» («سەم پالات» ) قيماق داۋىرىنەن جەتكەن ەسكەرتكىش دەپ توپشىلاۋعا نەگىز بولدى.

1660-1758 -جىلدارى كونە ساۋدا قالاسى ورنىنا جوڭعار مەملەكەتىنىڭ قالاسى ورنىقتى. قالا تارحان دورجى دەگەن ءدىنباسى اتىمەن دورجىنكيت (نەمەسە دورجىنكەنت) دەپ اتالدى. قالماقتار بۋددا ءدىنىنىڭ لامايزم دەگەن باعىتىن ۇستانعان.

«سەميپالاتينسك» اتاۋىن حالىق ءوز ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە بەيىمدەپ سەمەي دەپ اتاعان.

اقتوبە

1869 -جىلى قارعالى مەن ەلەك وزەندەرىنىڭ قۇياتىن ساعاسىندا توبەنىڭ ەتەگىندە سالىنعاندىقتان اق توبە اتاۋى شىققان.

رەسەي مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ەسكى اكتىلەر قورىندا (رگادا) اقتوبە بەكىنىسىنىڭ 1879 -جىلى، ىرعىز قالاسىنىڭ 1892 -جىلى، بەرديانكا ۋچاسكەسىنىڭ 1895 -جىلى جەر مەجەلەرى جونىندەگى قۇجاتتار ساقتالعان.

اقتوبە توپونيمىنىڭ ماعىناسىن گەوگراف ماماندار «وسىمدىكسىز، سۋسىمالى قۇم توبە» دەسە، بەلگىلى ءتىل مامانى، قازاق سوزدەرىنىڭ ەتنومادەني سەمانتيكاسىن زەرتتەپ جۇرگەن پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي حالىقتىق تانىمعا نەگىزدەلگەن تۇسىندىرمە بەرەدى.

ياعني، اقتوبە ءورونيمى جىلقى تۇلىگىنىڭ قورەكتەنەتىن اق وتىمەن بايلانىستى اتالعان.

پاۆلودار

پاۆلودار - وبلىس جانە قالا اتى.

نەگىزى 1720 -جىلى ورىستىڭ ەرتىس بويىنداعى اسكەري بەكىنىستەرىنىڭ الداعى شەبى رەتىندە قالانعان؛ شەبتىڭ اتاۋى ودان 20 ك م جەردە ورنالاسقان كورياكوۆكا تۇزدى كولىنەن الىنعان.

1860 -جىلدىڭ اياعىندا جەرگىلىكتى كوپەستەر ستانيتسانى الەكساندر II- ءنىڭ جاڭا دۇنيەگە كەلگەن پاۆل ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە پاۆلودار قالاسى دەپ وزگەرتۋگە ءوتىنىش بىلدىرەدى.

وسىلايشا، 1861 -جىلى پاۆلودار قالاسى پايدا بولدى.

پاۆلوداردىڭ ورنىنداعى بۇرىنعى اتاۋى جونىندە كەرەعار پىكىرلەر بار. كورياكوۆ دەگەن كاسىپكەردىڭ اتىمەن بايلانىستىرادى جانە كەرەكۋ اتاۋىن قازاقىلاندىرىلعان نۇسقاسى دەيدى.

ەكىنشى ءبىر پىكىر بويىنشا كەرەكۋ كەرەگە سوزىمەن، كەرەگەتاس اتاۋىمەن بايلانىستى، ۋاقىت وتە ازدى- كەمدى وزەرىسكە ۇشىراپ كەرەكۋ دەپ اتالىپ كەتكەن دەسەدى.

جالپى حالىق پاۆلودار اتاۋىن وتارلاۋ تاريحىمەن بايلانىستىرىپ، تاۋەلسىز تاريحىمىزعا لايىق اتاۋمەن اۋىستىرۋعا ىنتالى.

قاراعاندى

قاراعاندى تاريحىن تاريحشىلاردىڭ ءبىر بولىگى كومىرمەن بايلانىستىرىپ، جەردىڭ باستى بايلىعىن قازاقشا ءدال وسىلاي اتاعان. بۇل ءوز ماعىناسىندا «قارا قان»، «قارا (قويۋ) قان»، «قارا ۇيىعان قانى بار جەر» دەگەندى بىلدىرگەن.

ياعني وسىندا وندىرىلەتىن كومىر پلاستتارىن جۇرت ۇيىعان قارا قانعا ۇقساتقان. قالا اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگىنىڭ ەكىنشى ءبىر نۇسقاسىن وسى ايماقتا وسەتىن وسىمدىك - قاراعانمەن بايلانىستىرادى. (قازاقشا - قاراعاندى، قاراعان).

اتاۋدىڭ ماعىناسى - «قاراعان قالىڭ وسكەن جەر» . قاراعان - وسىمدىك اتى. قاراعان سوزىنە - دى قوسىمشاسى جالعانعان اتاۋ. قاراعاندى اتاۋى قاراعان وسىمدىگىنىڭ اتىنان ۋاجدەلگەن.

كوكشەتاۋ

قالانىڭ 1868 -جىلعا دەيىنگى بۇرىنعى اتاۋى - كوكشەتاۋ بەكىنىسى.

1993 -جىلعا دەيىن ورىس ترانسكريپتسياسىندا - كوكچەتاۆ دەپ جازىلىپ كەلدى. 1993 -جىلى ۇلتتىق توپونيميانى جاڭعىرتۋ، تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ ماقساتىندا كوكچەتاۆ قالاسىنىڭ اتاۋى كوكشەتاۋ بولىپ وزگەرتىلدى.

كوكشەتاۋ - اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، بۇقپا تاۋىنىڭ ەتەگى مەن كوپا كولىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى كوركەم جەردە ورنالاسقان.

XVIII- XIX ع ع. كوكشەتاۋ جەرىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ايتۋلى رول ويناعان اتاقتى ابىلاي، قاسىم، كەنەسارى حانداردىڭ وردالارى ورنالاستى.

كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەتاسى اسكەري قونىس، كوكشەتاۋ سىرتقى وكرۋگىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى رەتىندە قالاندى. ونىڭ رەسمي اشىلۋى 1824 -جىلدىڭ 29 -قاڭتارىندا بۋرابايدا، كوكشەتاۋ تاۋىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە جۇزەگە استى. 1824 -جىلى 17 -قىركۇيەكتە كوكشەتاۋ وكرۋكتىك پريكازى رەسمي تىزىمگە ەنگىزىلدى.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قالا مارتەبەسى بەرىلگەن 90 ەلدى مەكەن تۋرالى جازعان بولاتىنبىز.

اۆتور

الما مۇقانوۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى