قازاقستاندا كاسپي يتبالىعى تۋرالى اشىق دەرەققور قۇرىلادى

جوبانى 10 جىلدان بەرى كاسپي تەڭىزىندەگى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋى پروبلەماسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان جانە كاسپي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ بويىنشا عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (CAIER) ىسكە اسىرادى.

وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە تەڭىزدەگى بيوالۋانتۇرلىلىك سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن 9 ەكسپەديتسيا جۇرگىزىلدى. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا الىعان دەرەكتەر كاسپيي تەڭىزىندە اپاتتى ەكولوگيالىق جاعداي قالىپتاسقانىن كورسەتىپ، كاسپي يتبالىعىن قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزۋگە نەگىز بولدى.

— كاسپي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋ سەبەپتەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قولجەتىمدىلىك قاجەت، ال ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىرگى ۋاقىتتا بولەك-بولەك جانە قول جەتكىزۋگە قيىن. ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىزدىڭ عالىمدارى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن 10 جىلدىڭ ىشىندە بىرەگەي تالداۋ جاسالىپ، كەڭ اۋقىمدى دەرەكقور جينالدى. ءبىز اشىق big date قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، ول وتاندىق جانە حالىقارالىق عالىمدارعا كاسپي يتبالىعىن جانە بۇكىل كاسپي ماڭى ايماعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، - دەپ ەسەپتەيدى ەكولوگ، ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اسەل تاسماعامبەتوۆا.

اقپان ايىنىڭ باسىندا CAIER كاسپيي تەڭىزىنە جۇرگىزگەن كەزەكتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى اياقتالدى، وعان ۇلىبريتانيا، قازاقستان جانە اقش عالىمدارى، سونداي-اق BBC حالىقارالىق تەلەارناسىنىڭ ءتۇسىرۋ توبى قاتىستى.

ەكسپەديتسيا بارىسىندا سىرقاتتانعان كاسپي يتبالىقتارىنا ۆەتەرينارلىق جاردەم كورسەتىلىپ، سۋدىڭ، قار جامىلعىسىنىڭ سىنامالارى الىنىپ، ءبىرقاتار بىرەگەي ساراپتاما جۇرگىزىلدى.

سونداي-اق جانۋارلارعا جەڭىلدەتىلگەن بيومەتريالىق باقىلاۋ بەرگىشتەرى ورناتىلدى.

كاسپي يتبالىعى مونيتورينگىن جۇرگىزۋ اسپاپتارىن KAUST ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلەكتروتەحنيكا جانە ەسەپتەۋىش تەحنيكا پروفەسسورى حالەد سالاما، دوكتور ەككارد لە رۋ جانە كاسپي يتبالىعىن زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ (CAIER بازاسىندا قۇرىلعان) باس عىلىمي قىزمەتكەرى، دوكتور التىناي قايداروۆا جاساعان.

بەرگىشتەردە ءۇش سپۋتنيكتىك مودۋل جانە ءبىر LoRa مودۋلى بار جانە ول يتبالىقتاردىڭ تابيعي مىنەز-قۇلقىنا ارالاسۋدى بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي تاسىلدەمە جانۋارلاردىڭ مىنەز-قۇلىق پاتتەرنىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەستەن تەمپەراتۋرا، قىسىم/تەرەڭدىك، GPS ورنالاسۋى، ءجۇرۋ جىلدامدىعى، باعدارى جانە وتكىزگىشتىك تۋرالى ناقتى دەرەكتەردىڭ الىنۋىن قامتاماسىز ەتتى.

ەسكەك اياقتىلاردىڭ جەتەكشى الەمدىك زەرتتەۋشىسى، CAIER ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان پروفەسسور دانيەل كوستا ءوز كەزەگىندە جاسالعان تالداۋ كاسپيي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋىن زەرتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەپ ەسەپتەيدى.

- كوستا لابوراتورياسى 2025-جىلعى ەكسپەديتسيا كەزىندە كاسپيي يتبالىقتارىنان ءارتۇرلى بيولوگيالىق ۇلگىلەردى ىنتامەن جينادى. ءبىز تالداۋ ناتيجەلەرىن تاعاتسىزدانا كۇتەمىز، ويتكەنى بۇل يتبالىقتاردىڭ قان كولەمىن، سترەسس فيزيولوگياسىن، تاماقتانۋىنىڭ مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىكتەرىن، كوبەيۋگە جۇمسايتىن ەنەرگەيا شىعىنىن، گەماتولوگيالىق كورسەتكىشتەرىن، ءسۇتىنىڭ قۇرامىن جانە ت. ب. كوپ نارسەنى تەرەڭىرەك تۇسىنۋىمىزگە كومەكتەسەدى. ءبىزدى وسى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋعا شاقىرعاندارىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز جانە وسى بىرەگەي ءتۇردىڭ ەكولوگياسى مەن دەنساۋلىعىن زەرتتەۋدى قۋانا جالعاستىرامىز، - دانيەل كوستا.

قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق سىنامالار جوعارى تەحنولوگيالى لابوراتورياعا زەرتتەۋگە جىبەرىلدى. تالداۋ ناتيجەلەرى كاسپيي يتبالىعىنىڭ تىرشىلىك ارەكەتى تۋرالى ءبىرىڭعاي دەرەكقورعا ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

ەسكە سالا كەتەيىك، بۇعان دەيىن ماڭعىستاۋدا ولگەن يتبالىقتاردىڭ سانى 300 گە جۋىقتاعانىن جازعان بولاتىنبىز.

كەيىن الماتىداعى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ايدىن قىدىرمانوۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا يتبالىقتار ۆيرۋستان قىرىلعانعانىن مالىمدەدى.

ماجىلىستەگى ۇكىمەت ساعاتىندا دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين مۇناي كومپانيالارى شىعارىندىلاردىڭ اۆتوماتتى مونيتورينگ جۇيەسىن ورناتۋعا قۇلىقسىزدىعىن سىناپ، ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىن ورناتپاعان كاسىپورىندارعا پارمەندى شارالاردى قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى