قازاقستان لاتىن الىپبيىنە قاشان كوشەدى - راۋان كەنجەحان ۇلىمەن سۇحبات

الايدا، ءتىل ماسەلەسى تەك ءبىر تۇجىرىمدامامەن شەشىلەدى دەي سالۋ كوڭىلگە قونبايدى. سوندىقتان ماماندار بولاشاقتا قازاق ءتىلى عىلىم، ءىلىم تىلىنە اينالۋى ءۇشىن قوعام بولىپ قوزعالىس جاساۋ ماڭىزدى دەگەن پىكىردە. وسى ورايدا، Kazinform ءتىلشىسى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ، قازاق ءتىلىن دامىتۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە سۇحبات قۇردى.

- راۋان كەنجەحان ۇلى، جاڭا قىزمەتكە كىرىسكەنىڭىزگە بىرنەشە ايدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى ارالىقتا قانداي جۇمىستار اتقاردىڭىزدار؟

- حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى - ۇلكەن ۇيىم، ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا 135 وكىلدىگى بار. ءىرى كاسىپورىنداردا باستاۋىش ۇيىمدارىمىز جۇمىس ىستەيدى. كوپ ايماقتى ارالاپ، ۇيىم مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. ويتكەنى، بۇل - قوعامدىق ۇيىم. ءبىز قوعام مۇشەلەرىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مىندەتتىمىز. باعىتىمىز بەن اتقاراتىن جۇمىسىمىزدى قوعام مۇشەلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ، دايىنداۋىمىز كەرەك. كەزدەسۋلەر نەگىزىندە الداعى جۇمىس جوسپارى مەن كوپ تىڭ ۇسىنىستار دايىندالدى. سول نەگىزدە جۇمىس جوسپارىنىڭ باستى ءۇش باعىتىن انىقتادىق. العاشقىسى - قازاق تىلىندەگى مازمۇندى ارتتىرۋ. بالالاردىڭ قازاقشا سويلەۋىنە قاجەت قۇرالداردان باستاپ، ءار ادامنىڭ تۇلعا جانە مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا كەرەك مازمۇن قورىن كوبەيتۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنىن دايىندادىق. الەمنىڭ تاڭداۋلى انيماتسيا جاۋھارلارى، بالالار ادەبيەتى، ىسكەرلىك ادەبيەت، عىلىمي- تانىمدىق ادەبيەت، اكادەميالىق وقۋلىقتار باعىتى بويىنشا اۋقىمدى ءارى تۇراقتى جۇمىس قاجەت.

كەلەسى باعىت - قازاق ءتىلىن وقىتۋداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قولداۋ كورسەتۋ. ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىن وقىتۋ ادىستەمەسىن مەن قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ قاجەت.

ءۇشىنشى باعىت - تەحنولوگيالار مەن قازىرگى IT سالاداعى جەتىستىكتەردى ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن جانە قازاق تىلىندە سويلەتىن ورتانى قولداۋ ءۇشىن ءتيىمدى قولدانۋ. وسى باعىتتاردىڭ ءارقايسىسى بويىنشا جاسالاتىن جوبالار مەن ىسكە اساتىن شارالار كەشەنى دايىندالدى. ونى دا جەكە تانىستىرامىز. قوعام قۇرىلتايى بيىلعى جىلدىڭ شىلدەسىندە ءوتتى. سول ۋاقىتتان بەرى اتقارىلعان جۇمىس رەتى وسىنداي.

- كوپشىلىك ويىنداعى ماڭىزدى ساۋالدىڭ ءبىرى - لاتىن ءالىپبيى. پرەزيدەنت ءالىپبيدى قايتا قاراۋدى جانە وزگە ۇسىنىستاردى ەسكەرۋدى تاپسىرعان ەدى. سودان كەيىن بۇل توڭىرەكتەگى ماسەلەلەر ءۇنسىز قالدى. نەلىكتەن؟

- جازۋ رەفورماسى - اسا كۇردەلى شارۋا. الەم ەلدەرىندەگى وسىنداي رەفورمالار زەرتتەلىپ، قارالىپ جاتىر. ەل ىشىندە دە ءالىپبي رەفورماسىنا قاتىستى ءتۇرلى ۇستانىمدار بار. تىلشىلەر، قوعام وكىلدەرى ءتۇرلى پىكىر ايتىپ جاتىر. ول تۇسىنىكتى دە. زاڭدى قۇبىلىس. ءتىل رەفورماسىنا، ءالىپبيدى وزگەرتۋگە بارلىق ازاماتتىڭ قاتىسى بار، قوعامدىق پىكىر ەسكەرىلۋى ءتيىس. قازىر ءالىپبيدىڭ وڭتايلى، قولدانۋشىعا ىڭعايلى، ەڭ قولايلى نۇسقاسىن الىپ شىعۋ، جاساقتاۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. بارلىعىنىڭ كوڭىلىنەن %100 شىعاتىن الفاۆيت قۇراستىرۋ مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. ءار نۇسقانىڭ ءوز ارتىقشىلىعى مەن كەم تۇسى بولۋى مۇمكىن.

«قاي دىبىستى قانداي تاڭبامەن بەرەمىز؟» دەگەن سۇراققا كەلگەن كەزدە لينگۆيستيكا عىلىمىندا دا ءتۇرلى باعىت بار. «ديگراف» دەگەن ۇعىم بار. ياعني، كەيبىر دىبىستاردى ەكى تاڭبامەن بەرۋگە بولادى. ول اعىلشىن تىلىندە كوپ كەزدەسەدى. نە بولماسا، دياكريتيكالىق بەلگىلەردى قولدانۋ بار. جالعىز بەلگى، ءبىراق ونىڭ قوسىمشا ەرەكشەلىكتەرى بار. ول ەرەكشەلىكتەردى پايدالانۋدىڭ ءوز ەرەجەسى بولادى. لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىن قۇراستىرۋ بارىسىندا قاي تەحنولوگيانى پايدالانامىز، قايسىسى بىزگە ءتىل ەرەكشەلىگى تۇرعىسىنان ىڭعايلى ءارى ىقشام بولادى؟ سونداي- اق، ۇزاق جىلدار بويى كيريلل الىپبيىنەن بىزگە سىڭگەن ءتۇرلى دىبىستار بار. ولاردىڭ قايسىسىن قالدىرامىز، قايسىسىن الىنادى؟ وسى باعىتتا كوپ تالقى ءجۇرىپ جاتىر.

مەنىڭشە، قازىرگى تالقىلانىپ جاتقان نۇسقا الدىڭعىلارىنا قاراعاندا انىق كوش ىلگەرى. پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋدە بۇل ماسەلەلەر دە تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ماماندارمەن ءجيى كەزدەسىپ ءجۇر. پرەزيدەنتتىڭ لاتىن الىپبيىنە قاتىستى ازامات رەتىندە دە، كوپ ءتىل بىلەتىن مامان رەتىندە ءوز ۇستانىمى، جەكە پىكىرى بار. مۇقيات قاراپ، تەرەڭ زەرتتەپ، اسىرەسە، وسى رەفورماعا كەلگەن كەزدە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جانە ەرتەڭ ەركىن قابىلداتىن ءالىپبيدىڭ نۇسقاسىن جاساۋ - وتە ماڭىزدى. سوندىقتان بۇل توڭىرەكتەگى ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى تومەندەدى دەۋگە بولمايدى. ءتۇرلى مامانداردان قۇرالعان ءتيىستى ورتادا جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.

- مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە اينالۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. بۇل باعىتتا نە ىستەمەك جوسپار بار، قانداي جوبا قولعا الىنادى؟

- قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ ءۇشىن عىلىم قازاق تىلىندە جاسالۋى ءتيىس. قازىر الەمدەگى عىلىمنىڭ باسىم بولىگى اعىلشىن تىلىندە جاسالىپ جاتىر. ول اسىرەسە، فۋنتامەنتالدى، تەحنيكالىق عىلىمدار باعىتىندا انىق سولاي. گۋمانيتارلىق عىلىمداعى ىلگەرى دۇنيەنىڭ دە دەنى اعىلشىن تىلىندە جاسالادى. ول قوزعالىسقا توتەپ بەرۋ، وعان قارسى تۇرۋ قيىن. كوپ ەلدەر ءوز تىلىندە عىلىمنىڭ جاسالۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، ونى قولداۋدىڭ ارنايى شارالارىن جاسايدى. بىزگە دە وسىنداي قولداۋ شارالارى قاجەت. ەكىنشىدەن، عىلىمعا كەرەك مامانداردى دايىنداۋدا ولاردى قازاق تىلىندە وقىتۋ، وعان قاجەت مازمۇننىڭ كوپ بولۋى اسا ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي، قازىر ج و و- دا، اسىرەسە، تەحنيكالىق، فۋنتامەنتالدى عىلىمدار ماماندارىن دايىنداۋعا قاجەتتى ادەبيەت، وقۋلىقتار، كۋرستار از.

وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، 2017-2020 -جىلدارى «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» دەپ اتالاتىن جوبا ىسكە استى. اتاۋىندا ايتىلىپ تۇرعانداي، بۇل جوبا گۋمانيتارلىق عىلىمداردى قامتىدى. قازىر وسى جوبانىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى بارلىق وقۋ ورىندارى فيلوسوفيا، تاريح، الەۋمەتتانۋ، مادەنيەتتانۋ، مەديا، ەكونوميكا، پسيحولوگيا، زاڭ، ىسكەرلىك ياعني بيزنەسكە قاجەت ماماندىقتاردى قازاق تىلىندە وقىتىپ جاتىر. ءتىپتى، وسى جوبادا اۋدارىلعان وقۋلىقتار نەگىزىندە MBA سەكىلدى باعدارلامالار قازاق تىلىندە پايدا بولدى. ەندى بىزگە فۋنتامەنتالدى عىلىمدى قامتۋ كەرەك بولىپ تۇر. بۇل تۋرالى اسقار جۇمادىلدايەۆ اعامىز ءجيى ايتىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ، قوعام جۇمىسىنىڭ ءبىلىم سالاسى دەگەن باعىتىندا عىلىمي ادەبيەتتەردى دە قوسىپ وتىرمىز.

بۇدان بولەك، ءتىل ساياساتىن قولداۋدىڭ 2029 -جىلعا دەيىن تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ول تۇجىرىمدامانىڭ ءبىر باعىتى - ءسىز سۇراپ وتىرعان قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋدى دا كوزدەيدى. قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋعا كومەكتەسەتىن وقۋلىقتار، ادەبيەت، انىقتامالىقتار مەن سوزدىكتەر دايىنداۋ قاراستىرىلعان.

- تاياۋدا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك «Jibek Joly» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاق ءتىلى ءتىرى قالۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تىلىنە اينالۋى كەرەك»، - دەپ ءمالىم ەتتى. مەملەكەتتىك ءتىل قالاي جاساندى ينتەللەكت تىلىنە اينالادى؟

- جاساندى ينتەللەكت تىلدەردىڭ كەز كەلگەنىندە سويلەۋگە دايىن. ماسەلە سول جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاڭا ءتىلدى يگەرۋىنە قاجەتتى كونتەنتتىڭ بولۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نەگىزى - كونتەنت. ەگەر قازاق تىلىندە ينتەرنەتتە جەتكىلىكتى دارەجەدە مازمۇن بولماسا جانە ول مازمۇن وزگە تىلدەرگە بايلانباسا، جاساندى ينتەللەكت قازاق ءتىلىن يگەرە المايدى. ماسەلەن، اعىلشىن تىلىندە جەتىك جۇمىس ىستەپ تۇرعان جاساندى ينتەللەكت قازاق ءتىلىن يگەرىپ كەتۋى ءۇشىن اعىلشىن تىلىندەگى مازمۇنعا بايلانعان قازاقشا بالاماسى كوپ بولۋى كەرەك. ءبىز بۇعان دەيىن جاساعان قازاق تىلىندەگى Wikipedia, Google نە بولماسا وزگە دە اۋدارما جوبالارى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازاقشا تۇسىنۋىنە كومەكتەسەدى.

« جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا اۋدارىلعان وقۋلىقتاردىڭ اعىلشىن نۇسقاسىمەن قازاقشا نۇسقاسى ءبىر- بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى، دالمە- ءدال اۋدارماسى. سوندىقتان، وسى وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنىن بىلەتىن جاساندى ينتەللەكت قازاق ءتىلىن دە يگەرىپ كەتە الادى. وسىلايشا، قازاق تىلىندەگى الگوريتم پايدا بولادى. قازاق تىلىندەگى مازمۇن ينتەرنەتتە كوپ بولسا، ونىڭ جاساندى ينتەللەكت تىلىنە اينالۋى جىلدام جۇرەدى. قازىر ءبىز قولدانىپ جۇرگەن ChatGPT- ءدىڭ العاشقى نۇسقالارى 2021 -جىلعا دەيىن ينتەرنەتتە بولعان مازمۇننىڭ نەگىزىندە قۇرىلدى. قازىر ول قازاق تىلىندە ناشار جۇمىس ىستەپ تۇرسا، ول - 2021 -جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ينتەرنەتكە سالعان قازاق تىلىندەگى مازمۇننىڭ ءالى جەتكىلىكتى دارەجەدە بولماي تۇرعانىنىڭ ايعاعى. سان جاعىنان دا، ساپا جاعىنان دا. سوندىقتان، قازاق تىلىندە سويلەيتىن، قازاق تىلىندە جازاتىن، شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ءتىل جاناشىرلارى، ازاماتتار قولىنداعى بار مازمۇندى ينتەرنەتكە ەركىن سالىپ ۇيرەنۋى كەرەك جانە ونى دامىتۋعا كۇش سالعانى دۇرىس.

- Google, ياندەكس جانە باسقا دا براۋزەرلەردەگى اۋدارماعا قاتىستى سىن كوپ ايتىلادى. مۇنى جاساندى ينتەللەكت باعىتىنداعى جوبالار ارقىلى جەتىلدىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر ما؟

- Google بولسىن، ياندەكس بولسىن، ءبارى - ماشينالىق اۋدارما جۇيەلەرى. ماشينالىق اۋدارما جۇيەلەرىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى امالى - ول اۋدارمانى ادام ۇنەمى تۇزەتىپ وتىرۋى كەرەك. ەگەر ءسىز Google عا ءماتىن ەنگىزىپ، ونىڭ اۋدارماسىنىڭ قاتە ەكەنىن كورسەڭىز، ونى مامان رەتىندە تۇزەي الاسىز. ول ءۇشىن ەشكىمنەن رۇقسات الۋدىڭ، ارنايى ءبىلىمنىڭ كەرەگى جوق. ءتىل بىلگەنىڭىزدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. مۇنداي جۇيەلەردىڭ ءبىر كەرەمەتى - ولار ءبىر ۋاقىتتا مىڭداعان ادامنىڭ ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرىنىڭ ارقاسىندا ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن كوتەرەدى، جەتىلدىرەدى، ءوزىن- ءوزى دامىتىپ وتىرادى. سوندىقتان اۋدارما ساپاسى تومەن دەپ ايتا بەرۋدىڭ ورنىنا سول قاتەنى جوندەگەن ابزال. نەگە ەكەنىن قايدام، بىزدە ادامدار قاتە كورسە، ونى جاريالاپ، كورسەتۋگە، شاعىمدانۋعا دايىن تۇرادى. ءبىراق ول قاتەنى جوندەۋگە ۋاقىتىن، كۇشىن اياپ قالادى. وسى تۇستا تىلگە جاناشىر ورتاعا ۇندەۋ ايتا كەتسەك. وسى جۇيەلەردىڭ ساپالى ءارى دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە مۇددەلى بولساڭىزدار، وندا كورگەن قاتەڭىزدى جوندەپ، ونىڭ دۇرىس نۇسقاسىن ەنگىزىپ قويىڭىز. كەز كەلگەن جۇيەدە قاتەلەردى جوندەيتىن فۋنكتسيونال بار. تۇپتەپ كەلگەندە، بارلىعى مازمۇنعا كەلىپ تىرەلەدى. قازاق تىلىندەگى ساپالى، قىزىقتى، بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن كونتەنتتى كوبەيتۋىمىز كەرەك. ول نەگىزىنەن اۋدارما ارقىلى جۇرەدى. ارينە، ءوزىمىزدىڭ اۆتورلار جازاتىن ءماتىننىڭ كوپ بولعانىن قالايمىز. جازىلىپ جاتسا، قۇبا- قۇپ. ال ەڭ وڭاي ءارى توتە جولى - دۇنيەدەگى ەڭ ۇزدىك، ەڭ جاقسى دەگەن مازمۇندى اۋدارۋ.

بالالار ادەبيەتى، ىسكەرلىك ادەبيەت، جەكە دامۋعا قاجەتتى تانىمدىق جانە عىلىمي ادەبيەتتەر كوپتەپ اۋدارىلۋى كەرەك. كەلەسى قادام، بۇعان دەيىن ايتقان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ، سونىڭ ىشىندە، مۇعالىمدەرگە ادىستەمەلىك تۇرعىدان قولداۋ كورسەتۋ. ءبىز قازىر وقۋ- اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ماماندارمەن، ى. التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىمەن بىرگە وسى ماسەلەلەردى قاراپ جاتىرمىز. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋ ادىستەمەسىندەگى كلاسسيكالىق جانە جاڭا ۇستانىمدار اراسىندا بالانس تابۋ، كەيبىر قازىر كوپ قولدانىلمايتىن، ءبىراق كەزىندە كوپ ناتيجە بەرگەن شىعارما جازۋ، مانەرلەپ وقۋ، ديكتانت جازۋ سەكىلدى قۇرالداردى كەڭىنەن قولدانساق دەگەن ۇسىنىس ايتىلىپ جاتىر. سوندىقتان وسى باعىتقا دەن قويامىز.

- جاقىندا پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىز. ول كەزدەسۋدە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۋاتىن تولىق پايدالانۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنا ەسەپ بەرگەنىڭىز بەلگىلى. ەندى ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان قوعام قانداي ىستەرگە قاۋقارلى ەكەنىن ايتىپ بەرسەڭىز جانە مەملەكەت باسشىسى قانداي جوبالاردى قولعا الۋدى جۇكتەدى؟

- مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ءتىلدىڭ دامۋىنا كومەكتەسەتىن ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى مىندەتتەدى. ياعني، بىزدە تالقى كوپ، ۇسىنىس كوپ، يدەيالار كوپ. ءبىراق سولاردى ىسكە اسىرۋ جاعى اقسايدى. سوندىقتان «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ نەگىزىندە ءتىلدى دامۋىنا قاجەتتى ناقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرىلى تاپسىرما الدىق. سونىڭ ىشىندە بالالاردىڭ ءتىلىن قازاقشا شىعارۋعا، ارى قاراي ءبىلىم الىپ، ازامات رەتىندە ءوسىپ، جەتىلۋىنە قاجەتتى مازمۇندى كوبەيتسەك دەپ وتىرمىز. ول، اسىرەسە، ينتەرنەتتەگى كوپ قولدانىلاتىن پلاتفورمالاردا ەركىن تۇرسا دەيمىز. كەلەسى ماسەلە - ءبارىمىز كوپ قولداناتىن تەحنولوگيالىق قۇرالدار، IT شەشىمدەر ارقىلى قازاق ءتىلىن دامىتۋ. ءبىز سيفرلىق دامۋ ءمينيسترى باعدات مۋسين مىرزامەن كەلىسىمگە كەلدىك. ول ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءتورالقا مۇشەسى. IT سالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋگە، قازاق ءتىلىن وقۋعا، ساۋاتتى جازۋعا كومەكتەسەتىن IT- ستارتاپتاردى جەكە قولداۋعا جۇمىس ىستەيتىن ارنايى قور قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ۇسىنىستاردى، مامانداردىڭ تالاپ- تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ، ونى ارى قاراي كەڭەيتۋگە جانە دامىتۋعا تىرىسامىز.

- كۇنى كەشە ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 6 جىلدىق تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وندا 2029 -جىلعا قاراي رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق تىلىندە سويلەيتىن تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى %84 عا جەتەتىنى جازىلعان. بۇل مۇمكىن مەجە مە؟

- ارينە، مۇمكىن. قازىر وقۋشىلاردىڭ %75 ى مەكتەپتى قازاق تىلىندە ءتامامداپ جاتىر. جوعارعى وقۋ ورنىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ تورتتەن ءۇشى قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. سوندىقتان اتالعان پايىزدىق مەجەگە جەتۋ عانا مىندەت بولسا، ونى جاساۋ قيىن ەمەس. ءبىراق، ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى - وسى %75 مەكتەپ وقۋشىسى نە بولماسا ەرتەڭ قازاقشا سويلەۋى ءتيىس %84 ازاماتتىڭ قازاق ءتىلىن قانشالىقتى جەتىك بىلەتىنى، قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋى جانە ساۋاتتى جازا الاۋى. مەنىڭ ويىمشا، ءبىز وسىعان دەن قويۋىمىز كەرەك. قازىر جالپى قازاقشا بىلەمىن دەيتىن ادام كوپ. ءبىراق، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قازاقشا ساۋاتتى جازۋعا، قازاق تىلىندە مازمۇن قۇراستىرۋعا، قازاق تىلىندە مامان رەتىندە ەركىن سويلەۋگە قاۋقارى جوق.

مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن تەكسەرەتىن PISA دەپ اتالاتىن حالىقارالىق زەرتتەۋ جۇيەسى بار. سونىڭ ءبىر باعىتى وقۋشىلاردىڭ وقۋ ساۋاتىن ولشەيدى. قازاق مەكتەبىندەگى وقۋشىلاردىڭ%64 ى ءوز تىلىندە، ياعني، قازاق تىلىندە وقيتىن بالالار، قازاق تىلىندە وقىعان نارسەسىن تۇسىنبەيدى، وقىعان دۇنيەسىنىڭ نەگىزىندە وي قورىتىپ، نە اۋىزشا، نە جازباشا جەتكىزە المايدى. بۇل - وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. سوندىقتان بىزگە ءدال ءقازىر وزگە تىلدە سويلەيتىن ورتانى قازاق تىلىنە تارتۋدان دا ماڭىزدىسى - قازاق تىلىندە سويلەيتىن ورتانىڭ سويلەۋ جانە جازۋ مادەنيەتىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ. كەز- كەلگەن ىلگەرى ۇلت ، اسىرەسە ينتەلەكتۋالدىق تۇرعىدان جوعارى تۇرعان ۇلتتار ءوز تىلىندە كوپ جازادى . ماعىنا مەن مازمۇن قۇراستىرادى. كەز- كەلگەن مىقتى ۇلت ەڭ اۋەلى شىعارماشىلىق پەن عىلىمداعى انا ءتىلىنىڭ قولدانىسىن ىلگەرىلەتەتىن ورتانىڭ الەۋەتىمەن كۇشتى. ءبىزدى مازالايتىنى جانە ويلاندىراتىنى - قازىرگى قازاق قوعامىندا ءوز تىلىندە شىعارماشىلىقپەن، عىلىممەن اينالىساتىن، ادەمى، ەركىن جانە ساۋاتتى سويلەيتىن ورتانىڭ بارعان سايىن تارىلىپ بارا جاتقاندىعى. مەنىڭ ويىمشا، ءبىز وسىعان ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

- «قازاق ءتىلى» قوعامى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە قالاي قورعاماق؟

- حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن قورعاۋدىڭ امالدارى، باعىتتارى كوپ. ونىڭ ءبىر باعىتى - ۇلكەن- ۇلكەن تىلدەرمەن بايلانىستى كۇشەيتۋ. ول بايلانىستىڭ ەڭ نەگىزگى قۇرالى - سوزدىكتەر. پرەزيدەنتكە كىرگەن كەزدە سوڭعى 4 جىلدا جاساعان ۇلكەن ەڭبەگىمىز - Oxford Qazaq Dictionary دەپ اتالاتىن اعىلشىن- قازاق، قازاق- اعىلشىن سوزدىگىن تانىستىردىق. بۇل 60 مىڭ ءسوز، 500 مىڭ ءسوز تىركەسىن قامتيتىن قازاق- اعىلشىن تىلدەرىن بايلانىستىراتىن ەڭ ىلگەرى سوزدىك دەي الامىز. ول دۇنيەجۇزىندە سوزدىك شىعارۋدا ەڭ بەدەلدى سانالاتىن Oxford ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنىڭ سوزدىك قۇراستىرۋ تەحنولوگياسى نەگىزىندە جاسالدى. Oxford ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Oxford Global Languages دەپ اتالاتىن ۇلكەن باستاماسىنا دا قوسىلىپ جاتىرمىز. ياعني، دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءىرى دەگەن 100 ءتىلدىڭ لەكسيكالىق قورىن ءوزارا بايلانىستىرۋ ارقىلى عالامدىق لينگۆيستيكالىق كورپۋس دايىندالىپ جاتىر . سول ۇلكەن جوبانىڭ ىشىنە قازاق ءتىلى دە ەندى. بۇل جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دە قازاق ءتىلىن جەتىك، جاقسى مەڭگەرۋىنە كومەكتەسەدى. بىزگە ءتىلدىڭ ادىستەمەلىك ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتەتىن سوزدىكتەر، انىقتامالىقتار، لينگۆيستيكالىق قۇرالداردى وزگە تىلدەردەگى تاجىريبەمەن تىعىز بايلانىستىرۋ كەرەك.

ەكىنشىدەن، عالامدىق پلاتفورمالارعا قازاق ءتىلىن قوسۋ جانە ونىڭ كەڭ قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت.

ودان كەيىن شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ورتاسى كەڭەيىپ جاتىر. سولاردىڭ باستاماسىمەن سول ەلدەردە ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارى مەن ءتىل مەكتەپتەرى اشىلىپ جاتىر. ءبىز سونداي باستامالاردى قولداۋىمىز كەرەك. ماسەلەن، جاقىندا دۋباي قالاسىندا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن جانە مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن ورتالىق اشىلدى. ءبىز ولارعا ادىستەمەلىك تۇرعىدان كومەك بەردىك. كىتاپ، وقۋلىقتار جىبەردىك، ءبىزدىڭ پلاتفورمالارعا، تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە جول اشىپ بەردىك. ول جەرگە كەلىپ، سوندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ بالالارى مەن ولاردىڭ اتا- انالارى ءتىل وقۋعا مۇمكىندىك الدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە 10 مىڭعا تارتا قازاق تۇرادى. تۋرا سونداي باستاما امەريكادا بار. ءتىپتى سيرگاپۋردە قازاق- سينگاپۋر بيزنەس كەڭەسى قۇرىلعان. بۇل تىكەلەي ءبىزدىڭ ەلشىلىكتىڭ جانىنداعى مەكەمە ەمەس. بولەك، سوندا جۇمىس ىستەيتىن، سوندا تۇراتىن، قازاق ازاماتتارىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇيىمدار. ءبىز وسىنداي ورتالىقتاردى كەڭىنەن قولداۋعا تىرىسامىز.

- قازىر كوبىمىزدىڭ بالامىز ورىس تىلىندە سويلەيدى، ءتىلى ورىسشا تەز شىعادى. بۇل ءبىزدىڭ قازاقشا سويلەپ جۇرگەنىمىزگە بايلانىستى بولماي تۇر. وسى ورايدا ەس بىلگەننەن قازاق تىلىندە ويلايتىن بۇلدىرشىندەر بۋىنان قالاي قالىپتاستىرامىز؟

- ءيا، شىنىندا دا، قازىر بالالاردىڭ ءتىلىن قازاقشا شىعارۋ، اسىرەسە قالادا، ورىسشا سويلەيتىن ورتادا تۇراتىن بولسا وتە كۇردەلى. «بۇل ءبىزدىڭ قازاقشا سويلەپ جۇرگەنىمىزبەن بايلانىستى بولماي تۇر» دەگەن ويىڭىزبەن كەلىسە المايمىن. قازاق ءتىلى ءبىزدىڭ - انا ءتىلىمىز. اتا- اناسى بالاسىمەن قاي تىلدە سويلەسسە، ونىڭ ءتىلى سول تىلدە شىعادى جانە سول تىلدە داميدى. سوندىقتان، سىرتتان كەلەتىن مازمۇن وزگە تىلدە بولعانىنا قاراماستان، بالالاردىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرۋىنە اتا- اناسى جاۋاپتى دەپ ويلايمىن. ارينە، مەديا، مەملەكەتتىك اقپارات قۇرالدارى، سونىڭ ىشىندە، ءبىز سەكىلدى قوعامدىق قورلار بالالاردىڭ قازاقشا سويلەۋىنە كومەكتەسەتىن، ءتىلىنىڭ قازاقشا شىعۋىنا قولداۋ جاسايتىن قۇرالداردى كوبەيتۋى كەرەك.

ءبىز بالالاردىڭ تىلىنە دە، تاربيەسىنە دە كومەكتەسەتىن دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ مىقتى، ەڭ تانىمال انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ قورىن قازاقشا اۋدارىپ، ونىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتپەكشىمىز. مۇنى بيىل باستايمىز. ونىڭ ىشىندە جاپونداردىڭ تاربيەلىك ءمانى بار، ءبىزدىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا جاقىن دۇنيەلەردى تاڭداپ الىپ جاتىرمىز. تەك جاپون عانا ەمەس، جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن وزگە ەلدەردىڭ دە بالالار ادەبيەتىن قازاقشالاپ، مازمۇن قورىن كوبەيتۋگە جۇمىس ىستەيمىز. بالاباقشا مەن باستاۋىش مەكتەپتەگى ءتىل مەن ادەبيەت پاندەرىن وقىتۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋگە، كوبەيتۋگە اتسالىسامىز.

- راۋان كەنجەحان ۇلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى