قازاق حاندىعى 1465-جىلى قۇرىلعان جوق - قازاقستاندىق تاريحشى

تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆ تىڭ دەرەكتەردى ءبولىستى.

- ءسىز سوڭعى كەزدە قازاق تاريحىنداعى ءبىراز اڭىز بەن ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەردى جوققا شىعاردىڭىز. قازىر كەيبىر تاريحشىلار قازاق حاندىعى 1465-جىلدان بۇرىن قۇرىلعان دەيدى. بۇعان كوزقاراسىڭىز قالاي؟ راسىندا سولاي ما؟

- ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا 1450-جىلدارى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءابىلحايىر حاننان ءبولىنىپ، ەرگەن جۇرتپەن بىرگە موعولستانعا كوشكەنى تۋرالى جازىلادى. ياعني ولار سول جەردە قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالادى دەپ بىلەمىز. ءبىراق جاڭا زەرتتەۋلەردە ونداي كوشى-قون مۇلدە بولماعان. كەرەي مەن جانىبەكتىڭ موعولستاندا تۇرعان جانە ولاردىڭ ەسىمى تاريحتا العاشقى رەت 1447-جىلى اتالادى.

بۇل ارقىلى ءبىز كەڭەستىك كونتسەپتسيانى جوققا شىعارا الامىز. ءتىپتى باسقا دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك، ءابىلحايىر حاننىڭ جاۋلارى نە جاقتاستارى رەتىندە كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ەسىمى اتالمايدى. ونىمەن قوسا باتىر قوبىلاندىنىڭ دا، اقجولدىڭ دا ەسىمدەرى كەزدەسپەيدى. ياعني ول كەزدە شىنىمەن بولماعان. كەرەي مەن جانىبەكتىڭ كوشى جايلى تاريحتان باس تارتا الامىز، جاڭا دەرەك بىزگە وسىنى ايتادى.

قوعام اراسىندا كەڭەس كەزىنەن تاراعان ميف بار، «التىن وردا قازاققا قاتىسى جوق» دەيدى. تاريح بەتتەرىندە التىن وردانى شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنان قالعان ۇلىس رەتىندە قاراپ، جامان تاراپتا كورسەتكەن. كەيىن ىدىراپ اق وردا پايدا بولىپ سودان قازاق حاندىعى شىققان دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. بۇل تەرىس پىكىر. 19- عاسىردا بەلگىلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ اق وردا مەن التىن وردانىڭ مەملەكەت اتاۋى ەمەس ەكەنىن، جەرگىلىك حالىق ءوزىن جوشى ۇلىسى دەپ بىلەتىنىن دالەلدەپ كەتكەن بولاتىن.

- 15-16- عاسىرداعى حاندىقتىڭ حالقى وزدەرىن كىم دەپ اتادى؟ سوندا ءبىز التىن وردانىڭ مۇراگەرىمىز دەسەك بولا ما؟

- قازاقتار وزدەرىن تەك 15- عاسىردان كەيىن عانا «قازاقپىز» دەپ اتاي باستاعان. 16- عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلاما قادىرعالي جالايىر ەڭبەكتەرىندە قازاق دەگەن ءسوزدى بىردە-ءبىر رەت ايتپاعان. ول ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى جانىبەك حاننىڭ ارعى اتاسى ۇرىس حاننان باستايدى. التىن وردانىڭ حانى بولعان ۇرىس جانە نەمەرەسى باراق سۇلتاننىڭ تاريحىن جانىبەكتىڭ ومىرىمەن تۇتاس بايلانىستىرادى. جالپى، قاسىم حاننىڭ كەزىندە قازاق حاندىعى وتە مىقتى بولدى، سوندىقتان كوبىنە حالىق ءوزىن جوشى ۇلىسىنىڭ ۇرپاقتارىمىز دەپ سانادى. اتاۋدىڭ كەش بەرىلۋىنە وسى دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. التىن وردانىڭ ىدىراۋى جانە بىرنەشە جىككە ءبولىنۋى ۇزاق پروتسەس، ولار سونىمەن دە كۇردەلى، ءتىپتى كەيدە قازاقتاردى «وزبەكتەر» دە ايتقان دەرەكتەر بار. بۇل قازاق حاندىعى بولماعان دەگەن ءسوز ەمەس. تەك وزدەرىن ءبىز ويلاعانداي اتاماعان.

- ورىس تاريحشىلارى 19- عاسىرعا قاراي نەگە ءبىزدى «كيرگيز-كايساك» نەمەسە «قىرعىز» دەپ جازعان؟

- ول كەزدە قىرعىزدار مەن قاراقالپاقتار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار، رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءارتۇرلى اكىمشىلىك اۋماقتارى كەڭەيدى. رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر قازاقتار مەن «كازاكي» دەگەن ۇلتتى شاتاستىرماۋ ءۇشىن جالپىلاما اتاۋلار بەرگەن. مىسالى ولار قازاقتار تۋرالى جازبا قالدىرعىسى كەلسە، قانداي قازاقتار ەكەنى جونىندە تۇسىنىكتەمە كەرەك بولدى، سوندىقتان ءبىزدى قىرعىز-قايساق دەپ ءبولىپ جازعان.

سۇحباتتاسقان: جاسۇلان وردابايەۆ

Massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى