قاتەرلى ىسىك نە سەبەپتى قارقىن الدى
استانا. KAZINFORM - مەديتسينانىڭ دامۋىنىڭ اسەرىنەن بە، الدە ادامداردىڭ دەنساۋلىعى ءتۇرلى قۇبىلىسقا ۇشىراپ جاتىر ما - بەلگىسىز، ايتەۋىر كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىن ازاماتتار كوبەيدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق كۇنىنە وراي Kazinform ءتىلشىسى اتالعان جايتتى زەردەلەپ، ونكولوگتارمەن اڭگىمەلەسىپ كوردى.
جىل سايىن 40 مىڭنان استام ادامنان اۋرۋ انىقتالادى
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك، 2024 -جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 41318 ادامنان قاتەرلى ىسىك انىقتالىپ، ناۋقاستاردىڭ ءتىزىمى 230 مىڭنان اسىپ كەتكەن. ال 2023 -جىلى 41519 جاعداي تىركەلگەن ەكەن، ول كەزدە ءتىزىم 218186 بولعان. ياعني، 1 جىلدا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىندار 5,9 پايىزعا ءوستى.
وبىردىڭ قاي ءتۇرى ءجيى كەزدەسەدى؟ 2024 -جىلى تىزىمگە قوسىلعان 41318 ادامنىڭ 5652 نەن ءسۇت بەزى وبىرى انىقتالعان. ەكىنشى ورىندا كولورەكتالدى وبىر تۇر، 4029 ادام شالدىققان. ءۇشىنشى ورىندا وكپە وبىرى - 3833 ناۋقاس. كەلەسى كەزەكتە اسقازان وبىرى (2907) مەن جاتىر موينى وبىرى (1921).
بۇل تاقىرىپ قوزعالعاندا دارىگەرلەر ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىندا تەكسەرىلمەيتىنىن العا تارتادى. سونىڭ اسەرىنەن اۋرۋ ابدەن اسقىنعاندا عانا اق حالاتتىلارعا جۇگىنەتىندەر كوپ. بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس، ەلىمىزدە حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن جىل سايىن تەگىن سكرينينگتەن وتكىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. 40 جاستان اسقان ادامدارعا جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ ۇسىنىلادى. ايەلدەر ءۇشىن جاتىر موينى وبىرىنا (25 جاستان باستاپ)، ءسۇت بەزى وبىرىنا (40 جاستان باستاپ) سكرينينگتەر وتكىزىلەدى. ەر ادامدار ءۇشىن قۋىق استى بەزى وبىرىنا تەكسەرىلۋگە مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار 50 جاستان اسقان ازاماتتارعا توق ىشەك وبىرىنا سكرينينگ جاسالادى.
مىسالى، 2024 -جىلى 2,8 ميلليون قازاقستاندىق قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋعا ارنالعان سكرينينگتەن وتكەن. جاتىر موينى وبىرىنىڭ سكرينينگىنەن 795387 ايەل ءوتىپ، 60200 ايەلدەن جاتىر موينىنىڭ ءارتۇرلى پاتولوگياسى انىقتالعان. ءسۇت بەزى وبىرىنىڭ سكرينينگى بويىنشا 940502 ايەل تەكسەرىلگەن، 184709 نان ءسۇت بەزىنىڭ ءارتۇرلى پاتولوگياسى انىقتالدى. كولورەكتالدى وبىردىڭ بار-جوعىن 1 ميلليوننان استام ەر مەن ايەل تەكسەرتكەن. توق ىشەكتىڭ ءارتۇرلى پاتولوگياسى 9828 ادامنان تابىلىپتى.
ايتپاقشى، قاتەرلى ىسىككە شالدىققانداردىڭ اراسىندا شەتەلگە بارىپ ەمدەلۋشىلەر جۇزدەپ سانالادى. بىلتىر 138 قازاقستاندىق شەتەل مەديتسيناسىنا جۇگىنسە، 2023 -جىلى 186 پاتسيەنت شەتەل اسقان.
اۋرۋدىڭ سەبەبى نە - تابيعي فاكتور ما، گەنەتيكا ما؟
ەندى ماسەلەگە قاتىستى ونكولوگتاردىڭ پىكىرىنە كەزەك بەرەيىك. ق ر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنا قاراستى مەديتسينالىق ورتالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس ونكولوگى نازار سەيداليننىڭ ايتۋىنشا، راسىندا دا قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلار مەن ودان بولاتىن ءولىم- ءجىتىم ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى.
- كۇن سايىن ەلىمىزدە 100 دەن استام ادام قاتەرلى ىسىك دياگنوزىن ەستيدى، ال 36 ادام وسى اۋرۋدان كوز جۇمادى. بۇل - جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس، ءاربىر ساننىڭ ارتىندا بىرەۋدىڭ جاقىن ادامى تۇر. 2023 -جىلى وسى دەرتتەن 12958 ادام كوز جۇمعان. بۇل - كىشىگىرىم اۋىل حالقىنىڭ سانىنا تەڭ كورسەتكىش.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، 2022 -جىلى الەمدە 20 ميلليون جاڭا قاتەرلى ىسىك جاعدايى تىركەلسە، 2050 -جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش %77 عا ءوسىپ، 35 ميلليونعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. سەبەبى الەم حالقىنىڭ سانى ارتىپ، قارتايىپ كەلەدى، ال ونكولوگيالىق اۋرۋلار بۇكىل ادامزات ءۇشىن سوزىلمالى دەرتكە اينالۋدا. قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستەن تىس ەمەس، - دەدى دارىگەر.
ن. سەيداليننىڭ سوزىنشە، قازىرگى عىلىمي كوزقاراس بويىنشا، قاتەرلى ىسىك - كوپفاكتورلى اۋرۋ. ياعني، ونىڭ ناقتى ءبىر سەبەبىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا قاتەرلى ىسىكتىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ەكىگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى، باسقارىلمايتىن فاكتورلار: گەنەتيكا، ەكولوگيا. بۇل فاكتورلاردى ءبىز وزگەرتە المايمىز. ەكىنشىسى، باسقارىلاتىن فاكتورلار: ءومىر سالتىمەن بايلانىستى ادەتتەر.
عالىمدار سوزىلمالى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ %75 ى، ونىڭ ىشىندە قاتەرلى ىسىك تە بار، ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن بايلانىستى ەكەنىن العا تارتادى. ەڭ باستى قاۋىپتى ادەتتەر: تەمەكى شەگۋ، الكوگول تۇتىنۋ، سەمىزدىك، فيزيكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگى.
- ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايى دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ويتكەنى پسيحولوگيالىق تۇراقسىزدىق، سترەسس، مازاسىزدىق سياقتى فاكتورلار ادامنىڭ ءومىر سالتىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ناقتى سەبەبى تولىق زەرتتەلمەگەنىمەن، نەگىزگى مەحانيزم بەلگىلى: اعزاداعى جاسۋشالار مۋتاتسياعا ۇشىراپ، باقىلاۋسىز كوبەيە باستايدى. ءبىزدىڭ يممۋندىق جۇيەمىز ۇنەمى باقىلاۋدا بولىپ، قاتەرلى جاسۋشالاردى جويۋعا تىرىسادى. الايدا ادامنىڭ ءومىر سالتى دۇرىس بولماسا، يممۋنيتەت السىرەيدى جانە قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارى كوبەيە بەرەدى.
مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە، ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى مەن پسيحيكالىق جاعدايى - ونىڭ دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى. ەگەر ادام پوزيتيۆتى ويلاپ، ءوزىن دامىتۋعا ۇمتىلسا، ول ءوز دەنساۋلىعىنا سانالى تۇردە قارايدى: دۇرىس تاماقتانادى، سپورتپەن شۇعىلدانادى، سترەسستى باسقارۋدى ۇيرەنەدى. ال ەگەر ادام ۇنەمى نەگاتيۆتى ويدا جۇرسە، كۇيزەلىسكە بوي الدىرسا، ول تاماق، الكوگول، تەمەكى سياقتى نارسەلەردەن جۇبانىش ىزدەيدى. بۇل ءقاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا الىپ كەلەدى، - دەدى باس ونكولوگ.
ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنا قاراستى كونسۋلتاتيۆتى دياگنوستيكالىق ورتالىق مەڭگەرۋشىسى، 1 ساناتتاعى دارىگەر ينديرا قۇسايىنوۆا بولسا، كەيىنگى 5 جىلدا قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ سانى ارتقانىمەن، ەرتە دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ جەتىلۋىنىڭ ارقاسىندا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى تومەندەپ جاتقانىن جەتكىزدى.
- مىسالى، 2023 -جىلى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان 12 مىڭنان استام ادام قايتىس بولدى، ال 2024 -جىلى ءولىم-ءجىتىم %3,2 عا تومەندەدى. مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ارقاسىندا ىسىك ءقازىر ەرتە انىقتالادى، سوندىقتان ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ كوبەيۋى ءىشىنارا وسى سەبەپكە دە بايلانىستى، - دەپ باستادى ءسوزىن ينديرا بەرىك قىزى.
دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، قاتەرلى ىسىكتىڭ ءبىر عانا سەبەبى جوق. عىلىمدا ءالى كۇنگە دەيىن قاتەرلى ىسىكتىڭ ناقتى مەحانيزمدەرى تولىق زەرتتەلمەگەن. دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر ءقاۋىپتى فاكتورلار بار ەكەنى انىق.
- مەنىڭ ويىمشا، بۇل فاكتورلاردى بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرساق بولادى. ءبىرىنشىسى، زياندى ادەتتەر - تەمەكى شەگۋ، ۆەيپ نەمەسە ەلەكتروندى تەمەكى، الكوگولدى شامادان تىس پايدالانۋ قاتەرلى ىسىكتىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. ماسەلەن، تەمەكى شەگۋ كوپتەگەن قاتەرلى ىسىك تۇرلەرىنىڭ نەگىزگى سەبەبى: وكپە قاتەرلى ىسىگى جاعدايلارىنىڭ باسىم بولىگى تەمەكى شەگۋمەن بايلانىستى، اۋىز قۋىسى، كومەي، وڭەش، قۋىق، ۇيقى بەزى جانە بۇيرەك قاتەرلى ىسىكتەرى دە تەمەكىگە قاتىستى. ىشىمدىكتى كوپ ءىشۋ اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋلارىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
ەكىنشىسى، تۇقىم قۋالاۋشىلىق. گەنەتيكالىق بەيىمدىلىك كەيبىر قاتەرلى ىسىك تۇرلەرىنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مىسالى، ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى BRCA1 جانە BRCA2 گەندەرىنىڭ مۋتاتسيالارىمەن بايلانىستى، بۇل مۋتاتسيالار وتباسىلىق انامنەزى بار ادامداردا ءجيى كەزدەسەدى.
ءۇشىنشىسى، دۇرىس تاماقتانباۋ، فاستفۋد، كانتسەروگەندى زاتتارعا باي تاعامداردى، كونسەرۆىلەنگەن ونىمدەر، نيتراتتار مەن نيتريتتەرگە باي تاعامدار اسقازان- ىشەك جولدارىنىڭ قاتەرلى ىسىكتەرىنىڭ دامۋ ءقاۋپىن ارتتىرادى، - دەيدى مامان.
ي. قۇسايىنوۆا ءتورتىنشى سەبەپكە ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردى جاتقىزدى. كەيبىر ۆيرۋستار قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە ادام پاپيللوما ۆيرۋسى جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنىڭ نەگىزگى سەبەبى. گەپاتيت B جانە C ۆيرۋستارى باۋىر قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋ ءقاۋپىن ارتتىرادى. Helicobacter pylori باكتەرياسى اسقازان قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن.
ال بەسىنشىسى، ءارتۇرلى سىرتقى ورتا فاكتورلارى. يونداۋشى جانە ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەنۋدى ايتسا بولادى. رادياتسيانىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرى قاتەرلى ىسىك قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەلەدى. يونداۋشى ساۋلەلەنۋ (مىسالى، رادياتسيالىق تەراپيا نەمەسە يادرولىق ءوندىرىس سالدارىنان) لەيكەميا جانە قالقانشا بەزى قاتەرلى ىسىكتەرىنىڭ دامۋ قاۋپىن جوعارىلاتادى. ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەنۋ (كۇن ساۋلەسى نەمەسە سولياري) تەرى وبىرىنىڭ نەگىزگى سەبەبى. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى، ونداعى زياندى زاتتار وكپە قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. سونداي-اق، سوزىلمالى سترەسس، دەنە بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى، ارتىق سالماق تا دەرتكە تۇرتكى.
- وسى اتالعانداردىڭ كوبىنىڭ الدىن الۋعا بولادى. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ، دۇرىس تاماقتانۋ، كۇن ءتارتىبى، سترەسسكە بەرىلمەۋ، زياندى ادەتتەردەن باس تارتۋ، قورشاعان ورتا فاكتورلارىنان قورعانۋ، ينفەكسيالارعا قارسى ۆاكسينا الۋ جانە تۇراقتى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتۋ - قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى، - دەدى دارىگەر.
كوپشىلىك ءوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قارايدى
كوپتەگەن ادام دەر كەزىندە تەكسەرىلمەي، قاتەرلى ىسىكتى اسقىندىرىپ الاتىنى ءجيى ايتىلادى. پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنا قاراستى مەديتسينالىق ورتالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس ونكولوگى نازار سەيدالين بۇنىڭ جاي عانا پىكىر ەمەس، شىندىق ەكەنىن ايتتى.
- قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتەردىڭ باسىم بولىگى II جانە III ساتىلاردا انىقتالادى. مۇنىڭ بىرنەشە نەگىزگى سەبەبى بار: مەديتسينالىق مادەنيەت تومەن، دياگنوزدى ەستۋدەن قورقۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمسىزدىك، ءوز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايلى قاراۋ. كوپشىلىك ءوز دەنساۋلىعىن باعالامايدى. ادامنىڭ بويى اۋىرمايىنشا، ول دەنساۋلىققا ءمان بەرمەيدى. ءبىراق اۋرۋ اسقىنعان كەزدە قورقىنىش پەن ۇرەي پايدا بولادى، ال ەمدەۋ قىمبات ءارى قيىنعا سوعادى.
سوندىقتان الدىن الۋ - ەڭ ءتيىمدى ءادىس. قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇردەلى شارالار قاجەت ەمەس. جىلىنا 1 رەت جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس تولىق مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ (جالپى قارالۋ، قان اناليزدەرى، ۋدز، ەندوسكوپيا، ەكگ، ونكوسكرينينگ) كەرەك. جارتى جىلدا 1 رەت سوزىلمالى اۋرۋلارى نەمەسە ءقاۋىپ فاكتورلارى (سەمىزدىك، تەمەكى شەگۋ، تۇقىم قۋالاۋشىلىق) بار ادامدار ءۇشىن بازالىق دياگنوستيكادان وتكەن ءجون. پسيحولوگيالىق دەنساۋلىق - بۇل دا ماڭىزدى اسپەكت. ەگەر ادامنىڭ ساناسى تۇراقسىز بولسا، ەڭ ءبىرىنشى ونىڭ دەنەسى زارداپ شەگەدى، - دەدى مامان.
وسى تۇستا ونكولوگ ينديرا قۇسايىنوۆا دا ناۋقاستاردىڭ كوبى تەك اۋىرعان كەزدە، ءارتۇرلى سيمپتومدار تۋىنداعاندا عانا دارىگەرگە قارالاتىنىن جاسىرمادى.
- سيمپتومداردىڭ پايدا بولۋى - قاتەرلى ىسىكتىڭ باسقا ساتىعا كوشكەنىنىڭ بەلگىسى. سەبەبى قاتەرلى ىسىك العاشقى كەزەڭدەردە ەشقانداي بەلگىلەرىن بايقاتپاۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەرتە دياگنوستيكا - ءومىردى ساقتاپ قالۋدىڭ باستى شارتى. ەلىمىزدە بۇل ءۇشىن جاعداي جاسالعان، دەگەنمەن ءاربىر ازامات دەنساۋلىعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك، - دەپ قورىتىندىلادى دارىگەر.
تاقىرىپتى قوزعاي وتىرىپ تۇسىنگەنىمىز، قاتەرلى ىسىك بۇرىنعىعا قاراعاندا ارتتى نەمەسە كەمىدى دەپ بولجام جاساي المايمىز. سانداردىڭ ءوسۋى مەديتسينالىق تەكسەرىستىڭ جەتىلۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى، ءار ادام دەرتىنىڭ اسقىنعانىن كۇتپەي، دارىگەرگە ۋاقىتىندا قارالعانى ابزال.
اۆتور
ماديار تولەۋوۆ
