قاسقىردى قۇرتقان قايسىسى؟
قازان ايى تۋىسىمەن قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا مالعا يتقۇس تيگەنى تۋرالى حابارلار ەستىلە باستادى.
قوستاناي وبلىسىنىڭ قوسارال اۋىلدىق وكرۋگىندە قويعا قاسقىر شاپسا، شىعىس قازاقستان مەن اباي وبلىستارىنداعى كۇرشىم جانە ءۇرجار اۋداندارىندا ايۋ مازا بەرمەي تۇر. بايقاساڭىز، بارلىعى - شەكارادا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر.
قاسقىردىڭ جايى بەلگىلى. كۇن سۋىتا جەمتىگىن ىزدەيتىن جىرتقىش قاپىسىن تاۋىپ، ءتورت تۇلىككە اۋىز سالادى. قاشان قار قالىڭداپ، قاۋىپ كىرگەنگە دەيىن قاسقىردىڭ قۇتىرعانى - قۇتىرعان. «قىسپەن بىرگە تۇمسىعىن سالدى قاسقىر، مالشىلارىم، قور قىلما يتكە مالدى»، - دەپ اباي ايتپاقشى، مال ۇستاعان قاۋىمنىڭ كۇزەتتى كۇشەيتىپ، قايرات قىلار كەزەڭى دە وسى. قاسقىردىڭ ارىنىن باسىپ، ادىمىن قاڭتاراتىن - اي - قاڭتار. ونىڭ ءبىر سەبەبى قاڭتار ايىندا اڭ اۋلاۋعا زاڭدى تۇردە رۇقسات بەرىلەدى. ياعني، قاسقىر اتۋعا ليتسەنزيا العان اڭشىنىڭ ايتارى - «قاندى باسىڭ بەرى تارت!»
دەگەنمەن قاسقىر اتۋ زاڭدىلىعىن ساقتاپ، قاڭتاردى كۇتىپ وتىراتىندار از. بروكونەرلەر جەرگە قار تۇسىسىمەن-اق شاناسىن سايلاپ، قارۋىن مايلاپ، جاسىرىن اڭعا شىعادى. اڭشىلىقتاعى زاڭسىزدىقتار كەسىرىنەن ەلىمىزدە قاسقىردىڭ سانى ازايىپ كەتكەن. بىلتىر قاڭتار ايىندا ەكوبەلسەندى ساكەن دىلداحمەت Facebook-گى پاراقشاسىندا ەلىمىزدە قاسقىر سانى ازايىپ بارا جاتقانى جايلى جازىپ، دابىل قاققان بولاتىن.
«قازاقستاندا قاسقىرلاردىڭ جويىلۋ الدىندا تۇرعانىن بىلەسىز بە؟ ەلىمىزدەگى قاسقىردىڭ سانى نەبارى - 14408. ال بەس وبلىستا بۇل جىرتقىشتى رەتتەۋگە تىيىم سالىندى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قاسقىر مۇلدەم جوق. ەگەر بۇل جىرتقىش جويىلىپ كەتسە، تابيعي تەپە-تەڭدىك بۇزىلادى. بۇعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك»، - دەپ جازدى ول.
قاسقىر اۋلاۋ ماۋسىمى قارساڭىندا جازىلعان جازبا الەۋمەتتىك جەلى مەن اقپارات قۇرالدارىندا لەزدە تاراپ، كوپشىلىك تالقىسىنا تۇسكەن. بۇعان جاۋاپ رەتىندە 2022-جىلى 7- اقپاندا ەترم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى س ق و- دا قاسقىردىڭ كۇرت جويىلىپ كەتۋى جايىنداعى پىكىرلەردىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن مالىمدەدى.
«قاسقىردىڭ سانىنا كەلەتىن بولساق، ءقازىر اۋماققا قاتىستى ولاردىڭ وڭتايلى سانىنىڭ، جالپى قابىلدانعان ستاندارتى مەن وڭتايلى نورماتيۆتەرى جوق. قاسقىر پوپۋلياتسياسىن باسقارۋ بويىنشا شەشىمدەر ول مەكەندەيتىن جەردىڭ بەلگىلى ءبىر ايماعىنىڭ ءارتۇرلى كليماتتىق-گەوگرافيالىق، ەكولوگيالىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى شىعارىلادى»، - دەلىنگەن كوميتەت تاراتقان مالىمەتتە.
- ارينە، قاسقىر قوي ەمەس، باسقا ۇرىپ ساناپ، ەسەبىن شىعارىپ الاتىنداي. ماماندار بۇل سان مولشەرمەن ەسەپتەلەتىنىن ايتادى. قازاقستان بيوالۋان-تۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى (ق ب س ا) ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، اقمولا، پاۆلودار، قاراعاندى وبلىستارى اۋماعىندا ءتۇز تاعىسى جىلدان جىلعا ازايىپ بارادى. ال س ق و- دا سوڭعى جەتى جىل بويى قاسقىر كەزدەسپەگەن.
اشىق دەرەك كوزدەرىندەگى اقپاراتقا سۇيەنسەك، رەسپۋبليكادا اتالمىش جىرتقىش سانى بەس ەسە ازايىپ كەتتى. ماسەلەن، 1988-جىلى قازاقستاندا 61 مىڭ قاسقىر بولسا، 2010-جىلى بۇل كورسەتكىش - 26,7 مىڭ، 2014-جىلى - 19778، 2019-جىلى - 12000 بولىپ كەمىگەن.
دەسە دە قازاق دالاسىنا مۇنشا قاسقىر كوپتىك ەتە مە، الدە از با؟ ق ب س ا وكىلى، بيولوگ مامان سەرگەي سكليارەنكو ءتۇز تاعىسى ءتورت تۇلىكتىڭ قاس جاۋى بولعانىمەن ەلىمىزدىڭ ەكوجۇيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتادى.
«قاسقىردى ءبىز تابيعاتتىڭ «سانيتارى» دەپ سانايمىز. ول ءبارىن اۋلايدى، تاڭدامايدى. اۋرۋ اڭ، قۇتىرعان جانۋار، ۆيرۋستى جاندىك - تۇگەل جەيدى. وسىلايشا، ول تابيعاتتاعى سان مەن ساپانى رەتتەپ وتىراتىن حايۋان. بايقاساڭىز، قاسقىر ازايىپ كەتكەن جەردە شيبورىلەر كوبەيەدى. ءبىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىردە ءشيبورى كوپ. ول قاسقىرعا قاراعاندا وتە قاۋىپتى جىرتقىش، ادامعا شابادى جانە ۇيىرىمەن توپتاسىپ ءجۇرىپ، ءتۇرلى اۋرۋ تاراتاتىن دا سولار»، - دەيدى س. سكليارەنكو.
قاسقىر اتۋ قاجەتتىلىك پە، قۇمارلىق پا؟
ەلىمىزدە قاسقىردى جاپپاي قىرۋ 2000-جىلدارى بولعان. تابيعات جاناشىرلارى ءتۇز تاعىسىنىڭ تۇبىنە تەحنيكا جەتكەنىن ايتادى. ينتەرنەتتە قازىرگى زامان اڭشىلارى جۇكتەگەن بەينەماتەريالعا قاراپ وتىرساڭىز، قاسقىر اۋلاۋ قاجەتتىلىك تە، قۇمارلىق تا ەمەس، قاسكويلىك پە دەپ قالاسىز. راسىندا دا، قازىر قالتاسى كوتەرگەن جاننىڭ كەز كەلگەنىنىڭ تاقىمىندا موتورلى شانادان بار. ونىڭ نارىقتاعى باعاسى 5-7 ميلليون تەڭگە بولسا، مىنىلگەنىن 700 مىڭ-1 ميلليون تەڭگەگە دە تاباسىز. قالىڭ قاردىڭ بەتىمەن ساعاتىنا 120 كيلومەتر جىلدامدىقپەن جۇيتكەيتىن شانالار جىرتقىشتىڭ ادىمىن اشتىرمايتىن بولعان.
قاسقىر قۋۋ، اڭ اۋلاۋ ءىسى بۇرىن قالاي ەدى دەگەن ساۋالدى جاس كەزىندە بىرنەشە قاسقىر سوققان اياگوزدىك زەينەتكەر ساكەن سابىربەك ۇلىنا قويدىق.
«ءبىز كەزىندە قاسقىردى اتپەن قۋىپ، سويىلمەن سوعىپ الاتىنبىز. وعان اتتىڭ اتى، جىگىتتىڭ جىگىتى شىداس بەرەدى. اتى جەتكەنمەن سويىل سىلتەۋگە شاماسى كەلمەي، كوكجالعا جۇرەگى داۋالامايتىندار دا بولادى. سوندىقتان قاسقىر سوعۋ ۇلكەن ونەر سانالاتىن. قازىر قاشقان قاسقىرعا ءبارى باتىر. قاسقىر ايتادى ەكەن: «ءتورت اياعىم تەڭ بولسا، ءبىر تۇندە جەتى ولكەنى كەسىپ وتەم» دەپ. ياعني، ول سەرتتىڭ اڭى. كاسىبي اڭشىلار ونى ءتۇز تاعىسى، دالانىڭ سەرىسى دەپ تانيدى. ولاردان حايۋانعا ۇلكەن قاۋىپ جوق»، - دەيدى 87 جاستاعى اقساقال.
الايدا ءتۇز تاعىسىنىڭ تۇبىنە تەحنيكا جەتەدى دەگەنگە قارسى ءۋاج ايتاتىندار دا بار. كاسىبي اڭشى، قوعام بەلسەندىسى نۇرجان جولدىبەك ۇلى قازىر قاسقىرلار دا زامانعا ساي بەيىمدەلگەنىن ايتادى.
«قاسقىر - وتە اككى جىرتقىش. ول شانانىڭ كەلە جاتقانىن 4-5 شاقىرىمنان سەزەدى. قۇتىلىپ كەتۋدىڭ دە ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ العان. وعان قوسا، سوڭعى كەزدە ۇيىردە ىرىكتەلگەن، مىقتى جىرتقىشتار قالدى. شانا تۇرماق، تىكۇشاقتارمەن اڭعا بارعاندار جەر-دۇنيەنى شارلاپ بوس قايتىپ جاتىر»، - دەيدى ول.
قوعام بەلسەندىسىنىڭ ايتۋىنشا، قازىر ءتورت اياقتى قاسقىردان ەمەس، ەكى اياقتى «قاسقىردان» قاۋىپ كوپ.
«مەن رۇقساتى بار، كاسىبي اڭشىمىن. جيىرما جىل بولدى زاڭعا ساي كاسىپ ەتەمىن. ءبىراق قازىر قاسقىر اتامىز دەپ ليتسەنزيا الىپ العاندار، كەزدەسكەن قوڭىر اڭدى اتادى دا، قالاارالىق اۆتوبۋستارعا سالىپ، ۇلكەن شاھارلارعا جونەلتەدى. ولاردىڭ ىشىندە ساۋىق قۇرعان اكىمدەر دە بار، بايلىعىنا ماستانعان بيزنەسمەن دە بار، ءتىپتى جانۋارلاردى قورعاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى دا سىبايلاسىپ العان. ولاردا قارۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ەل ىشىندە ءجۇرىپ ءبارىن ەستەيمىز. مىنە، ەڭ ءبىرىنشى وسىنى توقتاتۋ كەرەك»، - دەيدى ن. جولدىبەك ۇلى.
«ءبورى جوق دەمە، بورىك استىندا»
قاسقىر - اياعىنا سەنگەن جىرتقىش. ارقادا اڭشى بىتكەن موتورلى شانا، تەمىر كولىكپەن قۋىپ، تىنىشتىق تاپتىرماعان سوڭ قارى جۇقا جاققا، تاۋلى، ورماندى ايماقتارعا اۋىپ بارىپ پانالايتىن بولعان. باتىس قازاقستان وبلىسى جانىبەك اۋدانىندا كيىك كوبەيگەلى كوكجالدار قوڭىر اڭنىڭ سوڭىنان ەرىپ، ازىعىن ايىرۋدى ءجيى ادەت قىلعان. جانىبەك اۋدانىندا «الەم» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى ەسكەندىر ەلەمەسوۆ بيىل كوكتەمدە يتقۇسقا 30 شاقتى قۇلىنىن الدىرعان.
«سوڭعى بىرنەشە جىل قار جۇقا، قۋا المايمىز. كوكتەمدە كيىكپەن ىلەسىپ كەلگەن قاسقىر كوپ بولدى دا، تۋعان قۇلىنداردى شەتىنەن جەپ كەتىپ جاتتى. ونى اتايىق دەسەك رۇقسات جوق، ليتسەنزيا قاجەت. سايت ارقىلى رۇقسات الۋ ءۇشىن ينتەرنەتىڭ بولۋى ءتيىس، اۋدان ورتالىعى بولماسا الىستاعى شارۋاشىلىقتا تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءوزى ناشار. وعان قوسا، مالشىنىڭ كوبىندە قازىر يتقۇستى ۇركىتەتىن قارۋ دا جوق. كۇزەتكە پايدالاناتىن مىلتىق اتاۋلىنى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى الىپ قويعان. سونى ءبىلىپ العانداي جىرتقىشتار دا ادامنان بوي تاسالاپ قاشپايتىن بولعان»، - دەيدى شارۋا.
قارۋ دەمەكشى، ءى ءى م تۇرعىنداردان زاڭسىز ساقتالعان قارۋ-جاراقتى ساتىپ الۋ شاراسىن 2012-جىلدان بەرى وتكىزىپ كەلەدى. مينيسترلىك جىبەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا، بۇگىنگە دەيىن حالىقتان 57 مىڭنان اسا اتىس قارۋى جانە 2 ميلليوننىڭ ۇستىندە پاترون جينالىپتى. وتكىزىلگەن قارۋ-جاراققا وراي بەرىلگەن سىياقى سوماسى 2,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. جەكەلەي قارۋعا كەلسەك، وعان تولەنەتىن قاراجات تا ءارقالاي قارۋ تۇرىنە، تەحنيكالىق جاعدايىنا بايلانىستى 34 مىڭنان 345 مىڭ (10 نان 100 ا ە ك- كە دەيىن) تەڭگە مولشەرىندە.
ءبىز حابارلاسىپ، جاعدايىن بىلگەن ەكىنشى شارۋا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مارقاكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى امانتاي شورمان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، قاسقىر نەگىزىنەن ورىستەگى جىلقى، يەسىز جاتقان مالعا تيىسەدى.
«مەن ءوز باسىم ءسۇتتى سيىر ۇستايمىن، ءىرى قارا مال بولعاندىقتان جازدا باقتاشى سوڭىندا جۇرەدى. قىستا قورادا ۇستاپ، ءشوپ بەرەمىز. سول سەبەپتى قاسقىر مەنىڭ مالىما تيسە قويعان جوق، ءبىراق ايۋ كوبەيدى. وتكەن قىستىڭ اياعى سوزىلىپ كەتىپ، ايۋ اپانىنان ەرتە شىقتى دا، جازعىتۇرىمعى ارىق مالعا ءجيى شابۋىل جاسادى»، - دەيدى نۇرالى شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى.
قاسقىردىڭ اۋزى ەۋروپادا دا قان
ءبىزدىڭ تابيعات قورعاۋشىلارى قاسقىر ازايدى دەپ جاتسا، ەۋروپا جۇرتى جىرتقىشتىڭ كوبەيىپ كەتكەنىنە الاڭداپ جاتىر. Rewilding Europe سايتىنىڭ جازۋىنشا، جىرتقىشتىڭ سانى 2020-جىلى 12000 اينالاسىندا بولسا، قازىر 17000 عا جەتكەن. گەرمانيادا قاسقىرلاردىڭ پوپۋلياتسياسى جىل سايىن %36 ءوسىپ كەلەدى. فرانسيا ۇكىمەتى تاراتقان رەسمي ستاتيستيكاسىنا سايكەس، 2020-جىلى قاسقىرلار 11 مىڭ قوي-ەشكىنى جاراقاتتاعان. 2023-جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارى ارالىعىندا گەرمانيادا 600 دەن اسا ءۇي جانۋارى مەن ءتورت تۇلىككە شاۋىپ، زاقىم كەلتىرگەن.
دەگەنمەن ەۋروپادا قاسقىردان كەلگەن شىعىن ايتارلىقتاي بولعانىمەن بىزدەگىدەي جاپپاي قاسقىر اتۋعا شىعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك جوق. فەرمەرلەر مالىن قورعاپ قاسقىر اتسا، تابيعات قورعاۋشى ماماندار ولاردى زاڭدى بۇزدىڭدار دەپ ايىپتاپ، قارسى شىعىپ جاتىر. تاياۋدا ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى ەو اۋماعىندا قاسقىردى قورعاۋشىلاردىڭ مارتەبەسىن تومەندەتىپ، فەرمەرلەر جاعىنا شىعۋعا شاقىردى.
ايتقانداي، «كارى قۇرلىقتاعى» قاسقىرعا قارسى ناۋقاندى قىزدىرعان وقيعا بىلتىر قىركۇيەكتە گەرمانيانىڭ فەدەرالدى اۋماعى تومەنگى ساكسونيادا تىركەلگەن. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ دوللي دەگەن پونيىن جارىپ كەتكەننەن كەيىن قاسقىر داۋى تىپتەن ۋشىقتى. قاسقىر قۇرباندىعىنىڭ قوجاسى كىم دەپ قاراي ما؟! بۇل وقيعا جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ «پۇركورالدىڭ كوك اتى» اڭگىمەسىن ەسكە تۇسىرگەن. «مەن جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق بيلىكتى قاجەت جەردە ارەكەت ەتۋگە شاقىرامىن»، - دەپ مالىمدەگەن ەۋروكوميسسيا باسشىسى وسى وقيعادان سوڭ. دەسە دە باسشىسىنان قوسشىسىنا دەيىن سالقىنقاندى مىنەز تانىتاتىن ەلدەر بۇل وقيعادان سوڭ دا جاپپاي اڭشىلىققا تىزگىن بەرگەن جوق. ەۋروپالىق قورعاۋشىلار قاسقىردى ەۋروپا لاندشافتىنىڭ اجىراماس بولشەگى دەپ بوي بەرمەي وتىر.
ۇلاعات بەكبولات
«ايقىن» گازەتى
