قارعىستىڭ تيەتىنى راس پا؟
استانا. قازاقپارات - ول كىسى اۋىلعا قادىرمەندى قاريا ەدى. اتەيزممەن ۋلانعان ۇرپاق جاراتقانىن ۇمىتىپ بارا جاتقان ۋاقىتتىڭ وزىندە بەس ۋاقىت قۇلشىلىعىن ۇمىتپايتىن-دى. ءاردايىم اللانى اۋزىنان تاستاماي، ونى ىسىمەن دە دالەلدەيتىن.
وزگەلەر قۇدايى قوناقتى تابالدىرىعىنان اتتاتپاي جاتقاندا قانشا ادام بولسا دا ۇيىنە تۇنەتىپ، الدىنا بارىن سالىپ كۇتىپ جىبەرەتىن.
ول شاقتا قايىر سۇرانعان تاجىكتەر اۋىلعا ءجيى كەلەتىن. تىلەنشىلەردى وزگەلەر ءيت قوسىپ قۋالاپ، يتكە تالاتىپ جاتسا قاريا اراشا ءتۇسىپ، ولارعا بارىنشا قۇرمەت كورسەتەتىن.
كەڭەس كەزىنىڭ وزىندە ەشكىمنەن قورىقپاي اۋىلدا مەشىت اشقان دا سول كىسى بولاتىن. كوزى بىتەلىپ قالعان بۇلاقتاردى ارشىپ، اسار جاساپ اۋىل ءۇشىن بار ىنتا جىگەرىمەن ادال ەڭبەك اتقاردى. ءارى ونىسىن ەشۋاقىتتا دا مىندەت قىلعان ەمەس.
جۇزىنەن نۇرى توگىلگەن قاريانى اۋىلداعى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن سىيلايتىن. ءبىر جولى اۋىلداعى ءبىر جاس جىگىت ساقالىن ءوسىرىپ، كەلىنشەگىنە بەت ءجۇزىن كورسەتپەيتىن كيىم كيىپ باستاعاندا بۇتكىل اۋىلدى جيىپ اقىل ايتقان دا وسى قاريا ەدى.
الگى وزگە دىنگە وزەۋرەگەن جىگىت جان جاعىن دا ۋلاپ، اۋىلداعى جاس بالالارعا دەيىن سوڭىنان ەرتىپ، ءبۇلدىرىپ بارا جاتقان سوڭ اۋزى دۋالى قاريالاردى جيناپ «مىناۋىڭدى قوي، ايتپەسە باسقا جاققا كوش...» دەپ شارت قويعان-تىن. ەشكىمدى تىڭداماي ولەرمەندەنگەن سوڭ قاريالار جيىلىپ كەلىپ الگىنى كوشىرىپ جىبەرگەن بولاتىن.
سودان باستاپ اۋىلدا تىنىشتىق ورناعان-تىن. ءبىراق.... قادىرمەندى قاريانى قارتايعاندا عارىپ بولادى دەپ ەشكىم دە ويلامايتىن... ءبارى دە ەڭ كەنجە ۇلىن ۇيلەندىرگەننەن باستالدى. ەڭ سوڭعى مودامەن كيىنىپ، شاشىن بۇيرالاتىپ، ءسان سالونىنان شىقپايتىن ءسانقوي جىگىت باسىنان باستاپ تۇمشالانعان كەلىن اكەلگەندە اۋىل بىتكەن اۋزىن اشىپ تاڭىرقادى.
نامازىن قازا قىلمايتىن كەلىن ەندى اتا-ەنەسىن جارىلقايتىن بولدى دەسكەن. ءبىراق ول كوزالداۋ ەكەن. اتا-ەنەسىن سىيلاماق تۇگىلى ءبىر داستارحاندا وتىرىپ تاماق ىشپەيتىن كەسىر كەلىننىڭ بۇل قىلىعى بۇتكىل اۋىلعا جايىلدى. ءسوزى ءبىر بولەك، ىستەگەن ءىسى ءبىر بولەك كەلىن كوزگە شىققانداي سۇيەلدەي بولدى. يماندى قارياعا وبال بولدى اۋ دەسكەن بىلايعى جۇرت.
ال بۇل كەزدە ەلدى بۇلدىرۋگە دايىن تۇراتىن جۇگەرمەكتەردى تيىپ ۇستايتىن اۋىلدا قاريا دا قالماعان-تىن. بەتى مەن قولىن عانا كورسەتىپ تۇمشالانىپ كيىنىپ الاتىن كەلىننىڭ كەسىرلىگى تىپتەن شەكتەن استى. كۇيەۋىن دە ءوز سورابىنا سالىپ الدى. كەنجە ۇل ءبىر كۇندەرى ساقالىن ساپسيتىپ مولىنان جىبەردى، يەكتى كومكەرگەن ساقال ءبىر كۇنى مويىنعا ءتۇستى، ءبىر كۇنى بەلگە جەتتى.
مەيلى اۋ ۇستانعان باعىتى دۇرىس بولسا، ىستەگەنى يماندى ءىس بولسا دۇرىس اۋ. ءبىراق كيگەن كيىمىنە ساي ەمەس قىلىقتارى سۇمدىق دەپ جاعا ۇستاتۋعا اپاراتىن. قاريا ىشتەن تىنسا كەرەك. بۇل كەزدە قاريانىڭ دا قايراتى قايتقان، ايتقانىن ۇلدارى قۇلاعىنا دا قىستىرمايتىن. كوپ ۇزاماي ارعى دۇنيەگە بەت تۇزەدى. ەستىگەن ەلدىڭ جانىن تۇرشىكتىرەر جاعداي وسى كەزدە ورىن الدى.
قاريانى قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالۋ راسىمىنە جينالعاندار ماسقارانىڭ ۇستىنەن ءتۇستى. ۇلكەن كەلىن قامىر اشىتىپ، نان پىسىرەيىك دەگەن عوي، كىشى كەلىن «كەلگەن ادامدار كىرىپ شىعىپ كەتە بەرسىن، نان پىسىرمەيمىز، بۇل دۇرىس ەمەس» دەپ شارانىڭ ەكىنشى جاعىنا جارماسىپتى. ەكى كەلىن ەكى جاقتان ءبىر ءبىرىن جەڭە الماعان سوڭ سول ءۇيدىڭ ۇلكەن بالاسى «قويىڭدار، اكەمىزدى جوندەپ شىعارىپ سالا الماساق ۇيات-تى» دەپ داستارحان جايعىزىپ ءبارىن ءوزى كوتەرىپ الىپتى. مىنا ماسقارا لەزدە-اق اۋىل ارالاپ كەتتى. يماندى قاريانىڭ ۇرپاعى وسىلايشا يمانسىز تىرلىككە جول بەردى.
وسىدان باستاپ ول ۇيگە جان بالاسى اياق باسپايتىن بولدى. ولارعا دا كەرەگى وسى بولار. ۇلكەن ۇلدىڭ جەتەلەۋىمەن ايتەۋىر قاريانىڭ جەتىسى، قىرقى وتكىزىلدى. وسىدان كەيىن ەسىگى تارس جابىلدى... يمانسىزداردىڭ جازاسى كوپ وتپەي اق بەلگىلى بولدى.
ۇلكەن جولدا زۋلاپ كەلە جاتقان كەنجە ۇل وتباسىمەن كولىك اپاتىنا ۇشىرادى. زۋلاپ كەلىپ اۋىر جۇك كولىگىنىڭ استىنا كىرىپ كەتىپتى. كولىكتەن تۇك قالماعان. ءتىپتى مىناداي اۆاريادان كەيىن ادامنىڭ ءتىرى قالۋى مۇمكىن ەمەس دەپ جاتتى وقيعاعا كۋا بولعاندار. ءبىراق ولار امان قالدى. «وسىدان كەيىن ءتاۋباسىنا تۇسكەن شىعار، قاريانىڭ قارعىسى اتقان بولار» دەستى بىلايعى جۇرت. كىم بىلگەن، بۇل دا ءبىر ءبىز تۇسىنبەيتىن تىلسىم كۇش بولار؟!
قارعىس قاعىس قالماي ما؟
راسىندا ءار سوزدىڭ بويىندا ەنەرگەتيكالىق كۇش قۋات بولادى دەيدى عالىمدار. سول سەبەپتەن جاقسى پيعىلمەن ايتىلعان تىلەك-باتالار جاعىمدى ەنەرگيا تاراتادى. حالقىمىز «باتامەنەن ەر كوگەرەر، جاۋىنمەنەن جەر كوگەرەر» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. قالاي بولعاندا دا قارعىس الماۋعا، بىرەۋدىڭ نالاسىنا قالماۋعا ۇندەپ وتىرعان.
جىلى ءسوز اينالاسىنا شۋاق شاشىپ، ادامعا كۇش-قۋات بەرەتىنى راس. ال قارعىستىڭ ادام بالاسىن كوگەرتپەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. جاعىمسىز ءسوزدىڭ جاعىمسىز رادياسيامەن ادامداردى ۋلاندىرىپ، جۇيكەسىنە جايسىز اسەر ەتەتىنى تاعى دا راس.
حاديستە: «وزدەرىڭە، بالا-شاعالارىڭا جانە مال-مۇلىكتەرىڭە بەتدۇعا ەتپەڭدەر! دۇعالاردىڭ قابىل بولاتىن ۋاقىتقا تۋرا كەلىپ بەتدۇعالارىڭ قابىل بولادى» دەلىنگەن. ياعني، جامان ايىپتاۋدان، جامان ءسوز ايتۋدان اۋلاق بولىڭدار دەگەنى.
ۇنەمى جولىنىڭ بولماۋى، ىلگەرى باسقان ءىسى كەيىن كەتىپ، جايسىز جايتتارعا ۇرىنىپ ءجۇرۋ مۇنىڭ ءبارى دە كىم بىلگەن بىرەۋدىڭ قارعىسى ەمەس پە ەكەن؟ قارعىستىڭ قاهارى ەنەرگەتيكالىق ۇيلەسىمدىلىكتى، تاعدىردى باعدارىنان ايىرۋعا، تەرىس باتا باعىتتالعان ادامنىڭ جولى بولماۋىنا، ومىرىنە قايعى-قاسىرەت اكەلۋگە جۇمىلاتىن الدەبىر قاراڭعى سۋبستانسيانى تۋدىراتىن بولسا كەرەك.
حالقىمىزدا جانى تازا ادامعا قارعىس دارىمايدى دەگەن ءسوز بار. ال كەرىسىنشە، تالاي جاننىڭ كوز جاسىنا، نالاسىنا قالعان ادامداردىڭ تىرلىگى جاۋاپسىز قالمايدى دەيدى. كەيدە نالىپ، بىرەۋگە لاعنەت ايتاتىنىمىز شىندىق قوي. ءارى سول تەز ارادا ورىندالاتىنداي سوعان سەنەتىمىز دە راس. بىرەۋ ەرتە، بىرەۋ كەش ءوز جازاسىن الاتىنى انىق.
بىرەۋدىڭ نالاسى ەشكىمدى دە جازاسىز قالدىرمايدى. سول ءۇشىن دە بىرەۋدى جازىقسىز رەنجىتۋدەن اۋلاق بولعان جون. تەوپسيحوەنەرگوتەراپەۆتەر راسىندا قارعىستىڭ قاعىس قالمايتىنىن ايتادى. ءبىراق ءجون-جوسىقسىز ونداي اۋىر ءسوزدى ايتا بەرۋدەن دە ساقتانىدىرادى. ويتكەنى جازىقسىز ادامدى عايباتتاعاندا ول ءسوزدىڭ كۇشى بولماي كەرى قايتۋى دا مۇمكىن ەكەن. مۇنى قازاق اتام «جۇيەلى ءسوز جۇيەسىن تابار، جۇيەسىز ءسوز يەسىن تابار» دەپ باياعدا-اق ايتىپ كەتكەن. ۇلكەن اپا-اجەلەرىمىز «جەلكەڭ قيىلعىر»، «قاراڭ قالعىر» دەپ سويلەيدى. مۇنى وزدەرىنشە «سۆيازكا سلوۆ» دەپ تۇسىندىرەتىندەرى دە بار. ءبىراق سول سوزدەردى اپالارىمىز «وركەنىڭ وسكىر، تۇقىمىڭ كوبەيگىر» دەگەنگە اۋىستىرسا دەيمىز.
قالاي بولعاندا دا اۋىر دا ءزىلدى سوزدەن، اسىرەسە قارعىستان اباي بولساق...
اۆتور: گۇلجان كوشەروۆا
«الاش ايناسى». 2013
