گەنەتيكا تۇرعىسىنان تۇرىكتەر مەن ۆەنگرلەر قازاققا جاقىن ەكەنى راس پا؟

قازىرگى تۇرىكتەر قازاققا اعايىن با؟

مەنىڭشە، «اعايىن نە اعايىن ەمەس» دەگەن سۇراقتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. قازاقتار مەن تۇرىكتەردىڭ اراسىندا گەنەتيكالىق بايلانىس بار، ءبىراق بۇل ءبىزدىڭ قاراقالپاقتارمەن تۋىستىعىمىز سياقتى جاقىن ەمەس. ەكى ۇلت اراسىندا جاقىندىق (وعىز-سەلجۇقتار، حورەزمدىكتەر-وسماندىقتار جانە نوعايلار-قىرىم تاتارلارى) تۇركى كوشى-قونىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاستى. تۇرىك گەنەفوندىندا تۇركىلىك ۇلەسپەن قاتار كىشى ازيا اۆتوحتوندارىنىڭ (سول جەردىڭ بايىرعى جەرگىلىكتى حالىقى)، ونىمەن قوسا ورتا عاسىرلاردا جانە قازىرگى ۋاقىتتا تۇرىك قوعامىنا ينتەگراتسيالانعان باتىس ەۋروپالىقتار، سلاۆياندار، گرەكتەر، كۇردتەر، ارابتار سەكىلدى ۇلتتاردىڭ ۇلكەن كومپونەنتى بار. ياعني تۇرىكتەردىڭ تەڭ جارتىسى كىشى ازيانىڭ اۆتوحتوندارى، ولار تۇركى تايپالارى كەلگەنگە دەيىن ءومىر سۇرگەن. ءتىپتى تۇرىكتەردى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۋكراين مەن ورىستار ءۇشىن دە بوتەن ەمەس دەۋگە بولادى. تاريحتا قىرىم تاتارلارىنا كوبىنە قۇلدىق پەن تۇتقىنعا تۇسكەن شىعىس سلايان حالىقتارى بولعان. ولاردىڭ ىشىندە تۇرىك گەنەفوندىنا سلاۆيان قىزدارى دا اسەر ەتتى»، - دەدى ءسابيتوۆ.

وعىزدار قىزعالداقتى قازاق جەرىنەن تۇركياعا اپارعان

سەلجۇقتار XI عاسىردا كىشى ازياعا كەلدى. سەلجۇقتار وعىز تايپالارىنىڭ ءبىرى قازاقستانداعى جەتىسۋ وڭىرىندە العاش رەت پايدا بولعان. قارلۇقتاردان جەڭىلىس تاپقان ولار سىردارياعا، قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى ايماعىنا بارۋعا ءماجبۇر بولدى. كەيىن تاياۋ شىعىستى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن كوشتى. 11- عاسىردا ولار ءبىرتۇتاس سەلجۇق سۇلتاندىعىن قۇرىپ، ودان قازىرگى تۇركيا تەرريتورياسىندا ورنالاسقان رۋم سۇلتاندىعى قۇرىلدى. سەلجۇقتار ارال وڭىرىندە وسكەن قىزعالداقتاردى تۇركيا جەرىنە الىپ كەلگەن.

ەڭ اۋقىمدى وزگەرىس XVIII- XIX عاسىردا بولدى. بۇل كەزەڭدە قازىرگى تۇرىكتەردىڭ بەت-بەينەسىنە اجەپتاۋىر ىقپال ەتتى دەسەك بولادى. ول 1780-1860-جىلدار ارالىعىنداعى قىرىم تاتارلارى مەن نوعايلار تۇركيا جەرىنە قونىس اۋداردى. كوش اۋقىمى وتە ۇلكەن بولعانى سونشالىق، نوعايلاردىڭ سانى 500 مىڭنان ميلليونعا دەيىن جەتتى. 1870-جىلى رەسەي يمپەرياسىندا ولاردىڭ از بولىگى عانا قالدى.

نوعايلار مەن قاراقالپاقتار قازاققا ەڭ جاقىن حالىق. نوعايلاردىڭ تۇرىكتەرگە قونىس اۋدارۋى (بىرىگۋى، ارالاسۋى) قازاقتار مەن تۇرىكتەردى گەنەتيكالىق تۇرعىدان «جاقىنداتتى». قىرىم تاتارلارىنىڭ (دالا حالقى) ءبىر بولىگى دە نوعاي تەكتى، بۇل جاعىنان قازاقتارعا ۇقساس. ال قىرىم تاتارلارىنىڭ اراسىندا ۇستەمدىك ەتكەن ارعىن جانە قىپشاق رۋلارى بىزدە كەزدەسەدى.

قازىرگى ۆەنگرلەردى قازاقتىڭ ماديار رۋىمەن تۋىس دەپ جاتادى. سولاي ما؟

گەنەتيكالىق تۇرعىدان قاراساق، قازىرگى ماجارلاردىڭ قازاقتىڭ ماديارلارىمەن ەش بايلانىسى جوق. ءبىراق سونىمەن بىرگە قازاق بۇلتىن-قىپشاق رۋى ۆەنگرلەردىڭ ازعانتاي بولىگىمەن (ۆەنگر-كۋماندار، كۋن-قىپشاقتاردىڭ ۇرپاقتارى) گەنەتيكالىق بايلانىستا. قازاق ماديار-ارعىندارى اراسىندا باسىم كەزدەسەتىن G1a گاپلوگرۋپپاسى ۆەنگرلەر اراسىندا كەزدەسپەيدى. قازىرگى ماجارلار كوشپەلى جەتى ۆەنگر جانە ءۇش تۇركى رۋىن (كابارلار) جاۋلاپ العان ەۋروپالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى دەپ ايتۋعا بولادى، - دەدى جاقسىلىق ءسابيتوۆ.

قازاققا ەڭ جاقىن ۇلتتار كىم؟

اۋتوسومالاردا د ن ق- سى بىردەي ءۇش حالىق بار. سولاردىڭ ىشىندە قازاققا ەڭ جاقىنى - قاراقالپاقتار، ەكىنشىسى - نوعايلار. ول ستاۆروپولداعىلار جانە داعىستاندا ءومىر سۇرەتىندەر بولۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى، ارينە - قىرعىزدار، - دەدى ءسابيتوۆ.

قازاق ۇلتى قالاي قالىپتاستى؟ ەجەلگى حالىقپىز دەپ ايتا الامىز با؟

قازاقتار ءبىرتۇتاس ەتنوگەنەتيكالىق توپ رەتىندە 13- عاسىردا التىن وردانىڭ داۋىرىندە پايدا بولعان. XV عاسىردا دەيىن «قازاق» اتاۋى بولعان جوق، ءبىراق گەنەتيكالىق جاعىنان قازىرگى قازاقتاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق. جەرگىلىكتى قىپشاقتار مەن كوشىپ كەلگەن موڭعولداردان بولەك، ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تاعى بولەك حالىقتار دا بولعان. باسىم بولعان وسى ەكى كومپونەنتتىڭ ارالاسۋىنان قازاقتار شىقتى دەسەك بولادى. گەنەتيكالىق تۇرعىدان العاندا، «قىپشاقتار» مەن «مونعولدار» قانشا پايىز بولعانى بەلگىسىز، سوندىقتان انتروپولوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەلدى. انتروپولوگ ورازاق يسماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، XIII عاسىرعا دەيىن قىپشاقتاردا ارالاس انتروپولوگيالىق تيپ (50 پايىز موڭعولويدتىك جانە 50 پايىز ەۋروپويدتىق) بولعان. قازىردىڭ وزىندە XIII عاسىردا موڭعولداردىڭ شاپقىنشىلىعىنا بايلانىستى موڭعولويدتىق دەڭگەيى 50 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ءوستى. وسىلايشا، XIII عاسىردا قازاقستان اۋماعىنا كەلگەن كوشپەلىلەر جەرگىلىكتى حالىقتى شامامەن 20 پايىزعا وزگەرتتى، - دەدى تاريحشى.

سۇحباتتاسقان: جاسۇلان وردابايەۆ

Massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى